Shloka 54
भीष्मस्य मध्याह्नयुद्धवर्णनम् / Mid-day Battle Description: Bhīṣma Engaged by the Pāñcālas
नानाविधानि शस्त्राणि प्रगृह् पतिता नरा: । जीवन्त इव दृश्यन्ते गतसत्त्वा महारथा:,भाँति-भाँतिके अस्त्र-शस्त्रोंको हाथोंमें लेकर पृथ्वीपर पड़े हुए प्राणहीन महारथी सैनिक जीवित-से दिखायी देते थे
nānāvidhāni śastrāṇi pragṛhya patitā narāḥ | jīvanta iva dṛśyante gatasattvā mahārathāḥ ||
সঞ্জয় বললেন—নানাবিধ অস্ত্রশস্ত্র হাতে নিয়েই মানুষ মাটিতে লুটিয়ে পড়েছিল; প্রাণহীন সেই মহারথীরাও যেন জীবিত বলে মনে হচ্ছিল। বাহিরে যুদ্ধসজ্জা অটুট, অথচ অন্তরে প্রাণ নিভে গেছে—যুদ্ধের এই নির্মম বিদ্রূপ সেখানে স্পষ্ট ছিল।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the stark impermanence of life and the moral gravity of warfare: even the mightiest warriors, still gripping their weapons, become lifeless in an instant—showing how martial prowess cannot ultimately resist death.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the battlefield aftermath: fallen fighters lie on the earth with weapons still in hand, and though dead, they look eerily as if alive—emphasizing the intensity and devastation of the combat.