Bhīṣma-nipāta-saṃvāda — Sañjaya’s Report of Bhīṣma’s Fall (भीष्मनिपातसंवादः)
न हि मे शान्तिरस्तीह श्रुत्वा देवव्रतं हतम्,त्वं हि मे सर्पिषेवाग्निमुद्दीपपसि संजय । युद्धभूमिमें शोभा पानेवाले भयंकर पराक्रमी अपने ताऊ देवव्रत भीष्मको मारा गया सुनकर मेरे हृदयमें शान्ति नहीं रह गयी है। उनके मारे जानेसे मेरे पुत्रोंकी जो हानि होनेवाली है, उसके कारण मेरे मनमें भारी व्यथा जाग उठी है। संजय! तुम अपने वचनरूपी घृतकी आहुति डालकर मेरी उस चिन्ता एवं व्यथारूपी अग्निको और भी उद्दीप्त कर रहे हो
dhṛtarāṣṭra uvāca | na hi me śāntir astīha śrutvā devavrataṃ hatam | tvaṃ hi me sarpiṣevāgnim uddīpayasi saṃjaya |
ধৃতরাষ্ট্র বললেন—“দেবব্রত (ভীষ্ম) নিহত হয়েছেন—এ কথা শুনে আমার মনে শান্তি নেই। সঞ্জয়! তুমি যেন ঘৃত ঢেলে আগুন আরও জ্বালিয়ে দিচ্ছ। রণভূমির শোভা সেই ভয়ংকর পরাক্রমীর পতনে আমার স্থৈর্য ভেঙে গেছে; আর আমার পুত্রদের আসন্ন ক্ষতির চিন্তা হৃদয়ে গভীর ব্যথা জাগায়। তোমার বাক্য-রূপ ঘৃত আমার উদ্বেগ ও শোকের অগ্নিকে আরও প্রজ্বলিত করে।”
धृतराष्ट उवाच
The verse highlights how attachment and partiality distort judgment: Dhṛtarāṣṭra’s dependence on Bhīṣma for his sons’ success turns into anguish when Bhīṣma falls. It also shows the ethical cost of clinging to victory through others’ strength—when that support collapses, inner peace collapses with it.
After hearing from Saṃjaya that Bhīṣma (Devavrata), the Kuru grandsire and chief warrior, has been struck down, Dhṛtarāṣṭra becomes overwhelmed. He tells Saṃjaya that the report is like ghee poured on fire, intensifying his anxiety about the impending ruin of his sons in the war.