Previous Verse
Next Verse

Shloka 72

Bhīṣma-nipāta-saṃvāda — Sañjaya’s Report of Bhīṣma’s Fall (भीष्मनिपातसंवादः)

प्राणद्यूत्े प्रतिभये के5दीव्यन्त नरर्षभा: | संजय! जहाँ मनुष्य, हाथी और घोड़ोंके शरीर बिछे हुए थे, जहाँ बाण, शक्ति, महान्‌ खड्ग और तोमररूपी पासे फेंके जाते थे, जो युद्धके कारण दुर्गम एवं महान्‌ भय देनेवाली थी, उस रणक्षेत्ररूपी द्यूतसभामें किन-किन मन्दबुद्धि जुआरियोंने प्रवेश किया था? जहाँ प्राणोंकी बाजी लगायी जाती थी, वह भयंकर जूएका खेल किन-किन नरश्रेष्ठ वीरोंने खेला था? || ७०-७१ $ |। के जीयन्ते जितास्तत्र कृतलक्ष्या निपातिता:

prāṇadyūte pratibhaye ke ’dīvyanta nararṣabhāḥ | sañjaya! yatra manuṣya-hasti-aśvānāṃ śarīrāṇi baddhāni iva śerate, yatra bāṇāḥ śaktayaḥ mahā-khaḍgāś ca tomarāś ca pāśā iva kṣiptāḥ, yā raṇakāraṇād durgamā mahābhayadāyinī ca, tasmin raṇakṣetra-rūpe dyūtasabhāyāṃ ke ke mandabuddhayaḥ dyūtakarāḥ praviṣṭāḥ? yatra prāṇānāṃ bājī kṛtā, tat ghoraṃ dyūtakrīḍāṃ ke ke narottamā vīrāḥ akrīḍan? ke jīyante jitās tatra, kṛtalakṣyā nipātitāḥ?

ধৃতরাষ্ট্র বললেন—“সঞ্জয়! সেই ভয়ংকর প্রাণ-দ্যূতে কারা কারা নরশ্রেষ্ঠ খেলল? যেখানে মানুষ, হাতি ও ঘোড়ার দেহ ছড়িয়ে ছিল; যেখানে শর, শক্তি, মহাখড়্গ ও তোমর পাশার মতো নিক্ষিপ্ত হচ্ছিল; যা যুদ্ধে দুর্গম এবং বিস্তারে মহাভয়ংকর—সেই রণভূমি-রূপ দ্যূতসভায় কোন কোন মন্দবুদ্ধি জুয়াড়ি প্রবেশ করল? যেখানে প্রাণই পণ, সেই ঘোর খেলায় কোন বীরেরা খেলল? সেখানে কারা জয়ী, কারা পরাজিত, আর কারা লক্ষ্যভেদিত হয়ে পতিত?”

केwhich (persons)? who (pl.)?
के:
Karta
TypePronoun
Rootकिम्
Formmasculine, nominative, plural
जीयन्तेwin; are victorious
जीयन्ते:
TypeVerb
Rootजि (जय)
Formpresent, third, plural, ātmanepada
जिताःconquered; defeated
जिताः:
TypeAdjective
Rootजि (जय) + क्त
Formmasculine, nominative, plural
तत्रthere; in that place
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
कृतलक्ष्याःhaving fixed/aimed their target; with aim made
कृतलक्ष्याः:
TypeAdjective
Rootकृत-लक्ष्य
Formmasculine, nominative, plural
निपातिताःfelled; struck down; made to fall
निपातिताः:
TypeAdjective
Rootनि + पत् + णिच्? + क्त
Formmasculine, nominative, plural

धृतराष्ट उवाच

धृतराष्ट्र (Dhṛtarāṣṭra)
संजय (Sañjaya)
रणक्षेत्र (battlefield as setting)
मनुष्य (men/warriors)
हस्ती (elephants)
अश्व (horses)
बाण (arrows)
शक्ति (spears/javelins)
खड्ग (swords)
तोमर (tomaras/lances)
पाश (dice, metaphor)