Adhyaya 99
Taḍāga-Phala and Vṛkṣāropaṇa (Merit of Ponds and Tree-Planting)
Upa-parva: Dāna-Dharma (Public Welfare: Taḍāga-Ārāma-Vṛkṣāropaṇa Discourse)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma about the fruit (phala) of establishing gardens and ponds. Bhīṣma defines an ideal landscape and proceeds to enumerate the virtues of constructing a taḍāga (pond/reservoir), emphasizing its social centrality as a place of refuge and relationship-building. The chapter presents a graded phalaśruti: if water remains in a pond across successive seasons, the donor obtains merit likened to major Vedic sacrifices (e.g., agnihotra, agniṣṭoma, atirātra, vājapeya, and aśvamedha), with additional claims that providing water is weightier than many other gifts. It then transitions to vṛkṣāropaṇa, classifying plant types and asserting that planted trees function like ‘sons’—sustaining humans and honoring devas, pitṛs, guests, and other beings through flowers, fruits, and shade—while preserving the planter’s name and supporting ancestral lines. The chapter closes by synthesizing an ethical program: build ponds, plant gardens/trees, perform sacrifices appropriately, and speak truth consistently.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को दानधर्म के प्रसंग में एक तेजस्वी आख्यान सुनाते हैं—सूर्यदेव किसी कारणवश महर्षि जमदग्नि से प्रार्थना करते हैं, पर मुनि अग्नि-सम तेज से शांत नहीं होते। → सूर्य मधुर वाणी से विनय करते हैं, किंतु जमदग्नि का तपोबल और क्रोध-दीप्ति ऐसी है कि सूर्य को भय होता है। प्रसंग में यह भी उभरता है कि यदि सूर्य दोपहर में क्षणभर स्थिर हों तो उन्हें बाणों से भेदने की धमकी तक दी जाती है—मानो जगत् के नियामक पर भी तप का दबाव पड़ रहा हो। → जमदग्नि हँसकर सूर्य को आश्वस्त करते हैं—शरणागत से भय नहीं करना चाहिए; और धर्म का कठोर मानदंड रखते हुए कहते हैं कि जो अग्नि की दीप्ति, मेरु की प्रभा और सूर्य के प्रताप को भी लाँघ जाए, वही शरणागत का वध कर सकता है—अर्थात शरणागत-रक्षा सर्वोपरि है। → सूर्यदेव कृतज्ञ होकर दान के रूप में ‘छत्र’ (किरणों का आवरण) और ‘चर्मपादुका/उपानह’ (पैरों की रक्षा) की उत्पत्ति/महिमा बताते हैं और इनके दान से प्राप्त होने वाले लोकों का फल वर्णित करते हैं—विशेषतः तपस्वी स्नातक द्विज के जलते पैरों की रक्षा हेतु जूते दान करने का महान पुण्य। → अध्याय के अंत में युधिष्ठिर शूद्रों की परम गति, शौच-सदाचार, वर्णधर्म तथा संन्यासियों के धर्म के विषय में प्रश्न उठाते हैं—अगले अध्याय के लिए नई जिज्ञासा खोलते हुए।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें छ॒त्र और उपानहकी उत्पत्तिनामक पंचानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९५ ॥। अपर बछ। है २ षण्णवतितमोब< ध्याय: छत्र और उपानहकी उत्पत्ति एवं दानकी प्रशंसा युधिछिर उवाच एवं प्रयाचति तथा भास्करे मुनिसत्तम: | जमदन्निर्महातेजा: कि कार्य प्रत्यपद्यत
যুধিষ্ঠির বললেন—হে পিতামহ! সূর্যদেব যখন এইভাবে প্রার্থনা করছিলেন, তখন মহাতেজস্বী মুনিশ্রেষ্ঠ জমদগ্নি কী কর্ম করলেন?
Verse 2
भीष्म उवाच स तथा याचमानस्य मुनिरग्निसमप्रभ: । जमदग्नि: शमं नैव जगाम कुरुनन्दन,भीष्मजीने कहा--कुरुनन्दन! सूर्यदेवके इस तरह प्रार्थना करनेपर भी अग्निके समान तेजस्वी जमदग्नि मुनिका क्रोध शान्त नहीं हुआ
ভীষ্ম বললেন—হে কুরুনন্দন! সূর্যদেব এভাবে প্রার্থনা করলেও অগ্নিসম তেজস্বী মুনি জমদগ্নির ক্রোধ একেবারেই প্রশমিত হল না।
Verse 3
ततः सूर्यो मधुरया वाचा तमिदमत्रवीत् | कृताञ्जलि्-प्ररूपी प्रणम्यैनं विशाम्पते
তখন সূর্যদেব মধুর বাক্যে এ কথা বললেন—হে জনপতি! করজোড়ে প্রণাম করে।
Verse 4
प्रजानाथ! तब विप्ररूपधारी सूर्यने हाथ जोड़ प्रणाम करके मधुर वाणीद्वारा यों कहा -- ३ || चलं॑ निमित्तं विप्रर्षे सदा सूर्यस्य गच्छत: । कथं चल भेत्स्यसि त्वं सदा यान्तं दिवाकरम्
“হে বিপ্রর্ষি! তোমার লক্ষ্য তো চলমান, আর সূর্যও সদা গমনশীল। তবে সর্বদা অগ্রসরমান দিবাকর—এই চঞ্চল লক্ষ্যকে তুমি কীভাবে বিদ্ধ করবে?”
Verse 5
जगमदग्निर्वाच स्थिरं चापि चल॑ चापि जाने त्वां ज्ञानचक्षुषा | अवश्यं विनयाधान कार्यमद्य मया तव
জমদগ্নি বললেন—তোমার লক্ষ্য স্থির হোক বা চঞ্চল, জ্ঞানদৃষ্টিতে আমি তোমাকে চিনেছি—তুমি সূর্য। অতএব আজ আমি অবশ্যই তোমাকে শাসন করব, যাতে তুমি বিনয় ও সদাচারে প্রতিষ্ঠিত হও।
Verse 6
मध्यल्ि वै निमेषार्ध तिष्ठसि त्वं दिवाकर । तत्र भेत्स्यामि सूर्य त्वां न मे5त्रास्ति विचारणा
ভীষ্ম বললেন—হে দিবাকর! মধ্যাহ্নে তুমি মাত্র অর্ধ নিমেষ স্থির থাকো। হে সূর্য! ঠিক সেই মুহূর্তেই আমি তোমাকে বিদ্ধ করব; এ বিষয়ে আমার কোনো দ্বিধা নেই।
Verse 7
दिवाकर! तुम दोपहरके समय आधे निमेषके लिये ठहर जाते हो! सूर्य! उसी समय तुम्हें स्थिर पाकर हम अपने बाणोंद्वारा तुम्हारे शरीरका भेदन कर डालेंगे। इस विषयमें मुझे कोई (अन्यथा) विचार नहीं करना है ।।
সূর্য বললেন—হে বিপ্রষে, ধনুর্ধরদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ! নিঃসন্দেহে আপনি আমার দেহ বিদ্ধ করতে পারেন। ভগবন্! যদিও আমি অপরাধী, তবু আমাকে শরণাগত বলে জানুন।
Verse 8
भीष्म उवाच ततः प्रहस्य भगवान् जमदग्निरुवाच तम् । न भी: सूर्य त्वया कार्या प्रणिषातगतो हासि
ভীষ্ম বললেন—সূর্যদেবের এই কথা শুনে ভগবান্ জমদগ্নি হেসে উঠলেন এবং বললেন—“হে সূর্য! এখন তোমার ভয় করা উচিত নয়; কারণ তুমি আমার শরণাগত হয়েছ।”
Verse 9
ब्राह्माणेष्वार्जवं यच्च स्थैर्य च धरणीतले । सौम्यतां चैव सोमस्य गाम्भीर्य वरुणस्य च
ভীষ্ম বললেন—যেমন ব্রাহ্মণদের লক্ষণ সরলতা, পৃথিবীর লক্ষণ স্থৈর্য, সোমের লক্ষণ সৌম্যতা, আর বরুণ (সমুদ্র)-এর লক্ষণ গাম্ভীর্য—তেমনি ধর্মেরও কিছু অটল সীমারেখা আছে। যে শরণাগতকে হত্যা করে, সে সেই মর্যাদাগুলি লঙ্ঘন করে এবং তাদের বিনাশকারী বলে গণ্য হয়।
Verse 10
दीप्तिमग्ने: प्रभां मेरो: प्रतापं तपनस्य च । एतान्यतिक्रमेद् यो वै स हन्याच्छशणागतम्
অগ্নির দীপ্তি, মেরুর প্রভা ও সূর্যের প্রতাপ—যে ব্যক্তি এ সকলকে লঙ্ঘন করে, সেই-ই শরণাগতকে পর্যন্ত বধ করতে পারে। শরণ নেওয়া জনকে হত্যা করা মানে লোকধর্মের সীমারেখা পদদলিত করা।
Verse 11
भवेत् स गुरुतल्पी च ब्रह्महा च स वै भवेत् । सुरापानं स कुर्याच्च यो हन्याच्छशणागतम्,जो शरणागतकी हत्या करता है, उसे गुरुपत्नीगमन, ब्रह्महत्या और मदिरापानका पाप लगता है'
যে শরণাগতকে হত্যা করে, সে গুরুতল্পগামী, ব্রাহ্মণহন্তা এবং সুরাপানকারী—এই মহাপাপসমূহের দোষে দুষ্ট হয়। অতএব আত্মসমর্পিতকে আঘাত করা পরম অধর্ম।
Verse 12
एतस्य त्वपनीतस्य समाधि तात चिन्तय । यथा सुखगम: पन्था भवेत् त्वद्रश्मिभावित:
বৎস, এখন যখন এ বিষয়টি দূর হয়েছে, তখন এর প্রায়শ্চিত্তের উপায় চিন্তা করো—যাতে তোমার রশ্মিতে উত্তপ্ত পথটি সহজে ও নিরাপদে চলার যোগ্য হয়।
Verse 13
भीष्म उवाच एतावदुक्त्वा स तदा तूष्णीमासीदू भृगूत्तम: । अथ सूर्योडददत् तस्मै छत्रोपानहमाशु वै
ভীষ্ম বললেন—হে রাজন! এতটুকু বলে ভৃগুশ্রেষ্ঠ ঋষি জমদগ্নি নীরব হলেন। তখন সূর্যদেব তৎক্ষণাৎ তাঁকে একটি ছত্র ও এক জোড়া পাদুকা প্রদান করলেন।
Verse 14
सूर्य उवाच महर्षे शिरसस्त्राणं छत्र॑ मद्रश्मिवारणम् । प्रतिगृह्लीष्व पद्भ्यां च त्राणार्थ चर्मपादुके
সূর্য বললেন—মহর্ষে! এই ছত্র আমার রশ্মি প্রতিহত করে আপনার মস্তক রক্ষা করবে। আর এই চর্মপাদুকা আপনার পা দগ্ধ হওয়া থেকে বাঁচানোর জন্য—অনুগ্রহ করে গ্রহণ করুন।
Verse 15
अद्यप्रभृति चैवेह लोके सम्प्रचरिष्यति । पुण्यकेषु च सर्वेषु परमक्षय्यमेव च,आजसे इस जगत्में इन दोनों वस्तुओंका प्रचार होगा और पुण्यके सभी अवसरोंपर इनका दान उत्तम एवं अक्षय फल देनेवाला होगा
আজ থেকে এই জগতে এই দুই বস্তুর প্রচলন ও প্রসার চলবে; আর সকল পুণ্যকর্মের উপলক্ষে এগুলির দান সর্বোচ্চ, অব্যর্থ ও অক্ষয় ফল প্রদান করবে।
Verse 16
भीष्म उवाच छत्रोपानहमेतत् तु सूर्येणैतत् प्रवर्तितम् । पुण्यमेतद्िख्यातं त्रिषु लोकेषु भारत
ভীষ্ম বললেন—হে ভারত! ছাতা ধারণ ও পাদুকা পরিধানের প্রথা সূর্যই প্রথম প্রচলিত করেছিলেন। এই দুই বস্তুর দান তিন লোকেই পুণ্য ও পবিত্র কর্ম বলে খ্যাত।
Verse 17
तस्मात् प्रयच्छ विप्रेषु छत्रोपानहमुत्तमम् । धर्मस्तेषु महान् भावी न मे<त्रास्ति विचारणा
অতএব ব্রাহ্মণদের উত্তম ছাতা ও পাদুকা দান করো। এমন দানে মহৎ ধর্মফল জন্মায়; এ বিষয়ে আমার কোনো সংশয় নেই।
Verse 18
छत्र हि भरतश्रेष्ठ यः प्रदद्याद् द्विजातये । शुभ्रं शतशलाकं वै स प्रेत्य सुखमेधते
হে ভরতশ্রেষ্ঠ! যে কেউ দ্বিজকে শুভ্র, শত-শলাকাযুক্ত ছাতা দান করে, সে মৃত্যুর পরে সুখে সমৃদ্ধ হয়।
Verse 19
भरतश्रेष्ठ! जो ब्राह्मगको सौ शलाकाओंसे युक्त सुन्दर छाता दान करता है, वह परलोकमें सुखी होता है ।।
হে ভরতশ্রেষ্ঠ! যে ব্রাহ্মণকে শত-শলাকাযুক্ত সুন্দর ছাতা দান করে, সে পরলোকে সুখী হয়। হে ভরতর্ষভ! দ্বিজগণ, দেবগণ ও অপ্সরাগণের দ্বারা সদা সম্মানিত হয়ে সে শক্রলোকে (ইন্দ্রলোকে) বাস করে।
Verse 20
दह्यमानाय विप्राय य: प्रयच्छत्युपानहौ । सस्नातकाय महाबाहो संशिताय द्विजातये
ভীষ্ম বললেন—মহাবাহো! যে ব্যক্তি দুঃখে দগ্ধ, কষ্টক্লিষ্ট ব্রাহ্মণকে—বিশেষত সংযমী স্নাতক দ্বিজকে—এক জোড়া পাদুকা দান করে, সে তৎক্ষণাৎ দুঃখনিবারণ করে এবং বিদ্বানের মর্যাদা রক্ষা করে মহাপুণ্য লাভ করে।
Verse 21
सो<पि लोकानवाप्रोति दैवतैरभिपूजितान् । गोलोके स मुदा युक्तो वसति प्रेत्य भारत
ভীষ্ম বললেন—সেও দেবতাদের দ্বারা পূজিত সেই সকল লোক লাভ করে। হে ভারত! মৃত্যুর পর সে আনন্দে যুক্ত হয়ে গোলোকে বাস করে।
Verse 22
महाबाहो! भरतनन्दन! जिसके पैर जल रहे हों ऐसे कठोर व्रतधारी स्नातक द्विजको जो जूते दान करता है, वह शरीर-त्यागके पश्चात् देववन्दित लोकोंमें जाता है और बड़ी प्रसन्नताके साथ गोलोकमें निवास करता है ।।
ভীষ্ম বললেন—মহাবাহো, ভরতনন্দন! যার পা দগ্ধ ও কষ্টাক্রান্ত, কঠোর ব্রতধারী স্নাতক দ্বিজকে যে পাদুকা দান করে, সে দেহত্যাগের পরে দেববন্দিত লোকসমূহ লাভ করে এবং মহা আনন্দে গোলোকে বাস করে। হে ভরতশ্রেষ্ঠ, হে ভরতসত্তম! ছাতা ও পাদুকা দানের সম্পূর্ণ ফল আমি তোমাকে বিস্তারে বললাম।
Verse 96
[सिवासे शूद्रोंकी परम गति, शौचाचार, सदाचार तथा वर्णधर्मका कथन एवं संन्यासियोंके धर्मोका वर्णन और उससे उनको परम गतिकी प्राप्ति] युधिछिर उवाच शूद्राणामिह शुश्रूषा नित्यमेवानुवर्णिता । कै: कारणै: कतिविधा शुश्रूषा समुदाह्वता ।।
যুধিষ্ঠির বললেন—পিতামহ! এই জগতে শূদ্রদের জন্য দ্বিজদের সেবা (শুশ্রূষা)কেই সর্বদা পরম ধর্ম বলা হয়েছে। কোন কোন কারণে এবং কত প্রকারে এই সেবা বর্ণিত? আর এই সেবার দ্বারা শূদ্রদের জন্য কোন কোন লোক (গতি) নির্ধারিত? হে ভরতশ্রেষ্ঠ! আমাকে এই ধর্মের লক্ষণ বলুন। ভীষ্ম বললেন—এ বিষয়েও এক প্রাচীন ইতিহাসের দৃষ্টান্ত দেওয়া হয়—শূদ্রদের প্রতি অনুকম্পা করে এক ব্রহ্মবাদী যা বলেছিলেন।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira asks what merit accrues from establishing gardens and ponds—i.e., how public works translate into dharmic and karmic outcomes.
Providing durable access to water and planting trees are framed as high-impact forms of dāna because they sustain diverse beings, build social goodwill, and produce enduring merit and reputation.
Yes. Bhīṣma grades outcomes by seasonal persistence of water in a pond and equates the resulting merit to well-known Vedic sacrificial results, culminating in strong praise of water-gifting as surpassing many other donations.