Adhyaya 92
Śrāddha-utpatti and Nivāpa–Agni Precedence (श्राद्धोत्पत्तिः—निवापेऽग्निपूर्वकत्वम्)
Upa-parva: Śrāddha–Nivāpa–Tarpana-vidhi (Ancestral Rite Procedure Unit)
Bhīṣma explains that sages engaged in pitṛyajña performed nivāpa offerings and tarpaṇa using tīrtha-water. The narrative presents a ritual problem: ancestors and deities become distressed by undigested (ajīrṇa) offering-food, and they appeal to Soma. Soma directs them to Svayaṃbhū (Brahmā), who indicates Agni as the remedy. Agni agrees to ‘digest’ the offering in conjunction with the ancestors, establishing the rule that offerings should be preceded by Agni (agni-pūrvaka). The chapter then states protective consequences: when nivāpa is offered with Agni established, brahmarākṣasas and other disruptive beings do not violate the offering, and hostile forces withdraw. Procedurally, Bhīṣma specifies the piṇḍa order—first to the father, then grandfather, then great-grandfather—and recitation elements (Sāvitrī, and formulae such as “somāya” and “pitṛmate”). It also includes boundary conditions for participation near the nivāpa, and a practical tarpaṇa sequence: honoring one’s lineage first, then friends and relations, with water offerings performed at a river; temporal guidance is given for the dark fortnight’s mid-period, with stated benefits (puṣṭi, āyus, vīrya, śrī) for one devoted to the ancestors. The unit closes by naming revered rishis and identifying the rite as a superior śrāddha-vidhi that releases pretas through the piṇḍa-connection, before transitioning to a forthcoming discussion on dāna.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—यम ने राजा शशबिन्दु को जिन ‘काम्य’ श्राद्धों का उपदेश दिया था, उन्हें सुनो; नक्षत्र-योग के अनुसार श्राद्ध का फल बदलता है। → भीष्म क्रमशः नक्षत्रों के साथ श्राद्ध-दान के विशिष्ट फल जोड़ते जाते हैं—कृत्तिका में अग्न्याधान सहित श्राद्ध, रोहिणी में संतान-प्राप्ति, मृगशिरा में तेज, आर्द्रा में क्रूर कर्म की प्रवृत्ति, चित्रा में रूपवान पुत्र, स्वाती में वाणिज्य-जीविका, विशाखा में बहुपुत्रता, अनुराधा में राजचक्र/राज्य-व्यवस्था का प्रवर्तन, धनिष्ठा में राज्य-भाग, वारुण नक्षत्र में वैद्य-सिद्धि, पूर्व/उत्तर भाद्रपदा में पशुधन, रेवती में बहुमूल्य संपदा, अश्विनी में अश्व-लाभ, भरणी में उत्तम आयु आदि। → उपदेश का शिखर तब आता है जब यह नक्षत्र-श्राद्ध-विधान केवल सिद्धांत नहीं रहता—भीष्म बताते हैं कि शशबिन्दु ने इसे सुनकर वैसा ही आचरण किया और ‘अक्लेशेन’ पृथ्वी को जीतकर सुशासन किया; अर्थात् विधि का फल प्रत्यक्ष राजसिद्धि बनकर प्रकट हुआ। → अध्याय श्राद्ध-कल्प के रूप में निष्कर्ष देता है कि पितृ-पूजन, दान और काल/नक्षत्र की संगति से इच्छित फल (संतान, तेज, व्यापार, राज्य, आयु, पशुधन, वैद्य-सिद्धि) प्राप्त होते हैं; शशबिन्दु का उदाहरण प्रमाण-रूप में स्थापित होता है।
Shlokas
Verse 1
अपन बछ। है २ >> एकोननवतितमो< ध्याय: विभिन्न नक्षत्रोंमें श्राद्ध करनेका फल भीष्म उवाच यमस्तु यानि श्राद्धानि प्रोवाच शशबिन्दवे । तानि मे शृणु काम्यानि नक्षत्रेषु पृथक् पृथक्
ভীষ্ম বললেন—হে যুধিষ্ঠির! যম রাজা শশবিন্দুকে বিভিন্ন নক্ষত্রে সম্পাদনীয় যে কাম্য শ্রাদ্ধসমূহ বলেছিলেন, সেগুলি আমার মুখে শোনো—প্রত্যেক নক্ষত্রে পৃথক পৃথক ফলসহ।
Verse 2
श्राद्ध यः कृत्तिकायोगे कुर्वीत सततं नर: । अग्नीनाधाय सापत्यो यजेत विगतज्वर:
যে ব্যক্তি কৃত্তিকা-যোগে নিয়মিতভাবে অগ্নি প্রতিষ্ঠা করে পুত্রসহ শ্রাদ্ধ (পিতৃযজন) সম্পাদন করে, সে জ্বর ও উদ্বেগ থেকে মুক্ত হয়।
Verse 3
अपत्यकामो रोहिण्यां तेजस्कामो मृगोत्तमे । क्रूरकर्मा ददच्छाद्धमाद्रायां मानवो भवेत्
ভীষ্ম বললেন—যে ব্যক্তি সন্তান কামনা করে, সে রোহিণী নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ করুক; আর যে তেজ ও বীর্য কামনা করে, সে মৃগশিরা—মৃগ-নক্ষত্রসমূহের মধ্যে শ্রেষ্ঠ—নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ করুক। কিন্তু আর্দ্রা নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ-দান করলে মানুষ ক্রূর কর্মে প্রবৃত্ত হয়; অতএব আর্দ্রায় শ্রাদ্ধ করা উচিত নয়।
Verse 4
धनकामो भवेन्मर्त्य: कुर्वन् श्राद्ध पुनर्वसौ । पुष्टिकामो5थ पुष्येण श्राद्धमीहेत मानव:
ভীষ্ম বললেন—ধনকামী মর্ত্য পুনর্বসু নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ করুক। তদ্রূপ পুষ্টি ও বিকাশ কামনা করা ব্যক্তি পুষ্য নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ পালন করুক।
Verse 5
आश्लेषायां ददच्छाद्धं धीरान् पुत्रान् प्रजायते । ज्ञातीनां तु भवेच्छेष्ठो मघासु श्राद्धमावपन्
ভীষ্ম বললেন—আশ্লেষা নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ করলে ধীর ও স্থিরচিত্ত পুত্র লাভ হয়। আর মঘা নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ ও পিণ্ডদান করলে মানুষ আপন জ্ঞাতি-পরিজনের মধ্যে শ্রেষ্ঠ হয়ে ওঠে।
Verse 6
फल्गुनीषु ददच्छाद्धं सुभग: श्राद्धदो भवेत् । अपत्यभागुनत्तरासु हस्तेन फलभाग् भवेत्
ভীষ্ম বললেন—ফাল্গুনী নক্ষত্রসমূহে শ্রাদ্ধ-দান করলে দাতা সৌভাগ্যবান হয়। উত্তরফাল্গুনীতে শ্রাদ্ধ করলে সন্তানলাভ হয়; আর হস্ত নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ করলে অভীষ্ট ফলের অংশী হওয়া যায়।
Verse 7
चित्रायां तु ददच्छाद्धं लभेद् रूपवत: सुतान् | स्वातियोगे पितृनर्च्य वाणिज्यमुपजीवति
ভীষ্ম বললেন—চিত্রা নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ-দান করলে রূপবান পুত্র লাভ হয়। আর স্বাতী যোগে পিতৃদের অর্চনা করলে বাণিজ্যের দ্বারা জীবিকা নির্বাহ হয়।
Verse 8
बहुपुत्रो विशाखासु पुत्रमीहन् भवेन्नर: । अनुराधासु कुर्वाणो राजचक्रं प्रवर्तयेत्
বিশাখা নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ করলে, যে ব্যক্তি পুত্র কামনা করে সে বহু পুত্রের অধিকারী হয়। আর অনুরাধা নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ করলে সে পরজন্মে রাজচক্রের অধিপতি হয়।
Verse 9
आधिपत्य॑ व्रजेन्मर्त्यो ज्येष्ठायामपवर्जयन् । नर: कुरुकुलश्रेष्ठ ऋद्धो दमपुर:सर:
কুরুকুলশ্রেষ্ঠ! জ্যেষ্ঠা নক্ষত্রে ইন্দ্রিয়সংযমসহ পিণ্ডদান করে যে ব্যক্তি শ্রাদ্ধ সম্পন্ন করে, সে সমৃদ্ধি লাভ করে এবং অধিপত্য অর্জন করে।
Verse 10
मूले त्वारोग्यमृच्छेत यशो55षाढासु चोत्तमम् | उत्तरासु त्वषाढासु वीतशोकश्चरेन्महीम्
মূল নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ করলে আরোগ্য লাভ হয়, আর পূর্বাষাঢ়া নক্ষত্রে করলে উত্তম যশ প্রাপ্ত হয়। উত্তরাষাঢ়া নক্ষত্রে পিতৃযজ্ঞ সম্পন্নকারী পুরুষ শোকমুক্ত হয়ে পৃথিবীতে বিচরণ করে।
Verse 11
श्राद्ध त्वभिजिता कुर्वन् भिषक्सिद्धिमवाप्रुयात् । श्रवणेषु ददच्छाद्धं प्रेत्य गच्छेत् स सद्गोतिम्
অভিজিৎ নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ করলে চিকিৎসাবিদ্যায় সিদ্ধি লাভ হয়। আর শ্রবণ নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ-দানকারী ব্যক্তি মৃত্যুর পরে সদ্গতি প্রাপ্ত হয়।
Verse 12
राज्यभागी धनिष्ठायां भवेत नियतं नरः । नक्षत्रे वारुणे कुर्वन् भिषक्सिद्धिमवाप्रुयात्
ধনিষ্ঠা নক্ষত্রে নিয়মপূর্বক শ্রাদ্ধ করলে মানুষ নিশ্চিতই রাজ্যকার্যে অংশীদার হয়। আর বারুণ নক্ষত্র—শতভিষা—তে শ্রাদ্ধ করলে চিকিৎসাবিদ্যায় সিদ্ধি লাভ হয়।
Verse 13
पूर्वप्रोष्ठपदा: कुर्वन् बहून् विन्दत्यजाविकान् । उत्तरासु प्रकुर्वाणो विन्दते गा: सहस्रश:
ভীষ্ম বললেন—পূর্বভাদ্রপদা (পূর্বপ্রোষ্ঠপদা) নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ করলে বহু ছাগল-ভেড়া লাভ হয়; আর উত্তরভাদ্রপদা (উত্তরপ্রোষ্ঠপদা) নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ করলে সহস্র সহস্র গাভী প্রাপ্ত হয়।
Verse 14
बहुकुप्यकृतं वित्तं विन्दते रेवतीं श्रित: । अश्रिनीष्वश्वान् विन्देत भरणीष्वायुरुत्तमम्
ভীষ্ম বললেন—রেবতী নক্ষত্রে শ্রাদ্ধ করলে সোনা-রূপার অতিরিক্ত নানা প্রকারের বিপুল ধন লাভ হয়। অশ্বিনীতে শ্রাদ্ধ করলে ঘোড়া মেলে, আর ভরণীতে শ্রাদ্ধ করলে উৎকৃষ্ট আয়ু প্রাপ্ত হয়।
Verse 15
इमं श्राद्धविधिं श्रुत्वा शशबिन्दुस्तथाकरोत् । अक्लेशेनाजयच्चापि महीं सोडनुशशास ह
ভীষ্ম বললেন—এই শ্রাদ্ধবিধি শুনে রাজা শশবিন্দু তদনুযায়ীই করলেন। তিনি বিনা কষ্টে পৃথিবী জয় করলেন এবং পরে তার শাসনভার গ্রহণ করে শাসন করলেন।
Verse 89
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि श्राद्धकल्पे एकोननवतितमो<ध्याय:
এইভাবে শ্রীমহাভারতের অনুশাসনপর্বের দানধর্মপর্বে শ্রাদ্ধকল্প-বিষয়ক ঊননব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হল।
Frequently Asked Questions
A procedural dilemma: offering-food causes distress (ajīrṇa) to ancestors and deities, raising the question of how the rite should be structured so that the offering becomes beneficial rather than burdensome.
Dharma is enacted through disciplined method: correct mediation (Agni), correct sequence (piṇḍa order), and mindful speech (mantra/formulae) convert intention into a stable, socially transmissible practice.
Yes. The chapter attributes protective stability to Agni-preceded offerings (non-violation by brahmarākṣasas and withdrawal of disruptive forces) and states benefits for pitṛ-devotion (puṣṭi, āyus, vīrya, śrī), alongside the claim that pretas are released through the piṇḍa-connection.