Adhyaya 68
गोप्रदान-भूमिदान-विधि (Gopradāna–Bhūmidāna Guidelines and Recipient Eligibility)
Upa-parva: Dāna-Dharma (Gopradāna–Bhūmidāna Upadeśa)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to restate the superior method of dāna, with special attention to bhūmidāna (land-gift). Bhīṣma responds by identifying three gifts said to yield equivalent fruit—cows (gāvaḥ), land (pṛthvī), and Sarasvatī (here: sacred knowledge/teaching)—and asserts that instructing a disciple in dharmic Sarasvatī can be equivalent in result to gifting land or cows. He then elevates gāḥ as especially praised, describing them as beneficent and auspicious, recommending circumambulation and constant reverence, and cautioning against disturbing them during pasture or at water. The discourse includes a vrata-like practice of feeding another’s cow over a year, said to generate broad desired outcomes (prosperity, offspring, reputation) and to dispel inauspiciousness and distressing dreams. The chapter then shifts to pātratā (eligibility): Yudhiṣṭhira asks what cows should be given, which should be avoided, and to whom gifts should or should not be made. Bhīṣma prohibits giving cows to recipients characterized by unethical conduct (falsehood, greed, impiety, neglect of ritual obligations), and praises gifting to qualified ascetics/learned householders (e.g., śrotriya, āhitāgni), stating that donors share in the recipient’s meritorious outcomes. The closing verses intensify the norm: virtues that make a recipient suitable for cow-gifts are contrasted with the serious fault of appropriating a Brāhmaṇa’s property, warning avoidance of such wrongdoing and its social consequences.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—जो काञ्चन (सुवर्ण) देता है, वह मानो मनुष्यों की कामनाओं को मूर्त रूप देकर दान करता है; दान का यह अध्याय ‘वस्तु’ नहीं, ‘फल’ की भाषा में बोलता है। → भीष्म दान-वस्तुओं की एक-एक कर महिमा खोलते हैं—हरिशचन्द्र के वचन से सुवर्ण की पवित्रता, मनु के कथन से जलदान की सर्वोच्चता; फिर घृत, घृतमिश्रित पायस, ब्राह्मण-सत्कार, छत्रदान और शकटदान तक—मानो जीवन की धूप-बरसात, भूख-प्यास, भय-रक्षा, यात्रा-परिश्रम—सबके लिए धर्म का उत्तर दान में रखा गया हो। → मनु-वाक्य के साथ जलदान का उत्कर्ष—‘पानीयं परमं दानम्’—और उसका व्यावहारिक आदेश: कूप, वापी, तडाग खुदवाना; दान अब क्षणिक भेंट नहीं, लोक-कल्याणकारी संरचना बन जाता है। → भीष्म विविध दानों के विशिष्ट फलों को स्थिर करते हैं—घृतदान से देव-प्रसन्नता, पायस-दान से गृह-रक्षा, श्रद्धापूर्वक ब्राह्मण-सम्मान से पुण्य-भाग, छत्रदान से पुत्र-लक्ष्मी व मनोदाह-शमन, और शाण्डिल्य के मत से शकटदान की महत्ता—युधिष्ठिर के लिए ‘दानधर्म’ एक व्यवस्थित मार्ग बन जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन- मा छा अप ऋाज पज्चषष्टितमो< ध्याय: सुवर्ण और जल आदि विभिन्न वस्तुओंके दानकी महिमा भीष्म उवाच सर्वान् कामान् प्रयच्छन्ति ये प्रयच्छन्ति काउ्चनम् | इत्येवं भगवानत्रि: पितामहसुतो<ब्रवीत्
ভীষ্ম বললেন—যুধিষ্ঠির! যারা স্বর্ণ দান করে, তারা যেন প্রার্থীর সকল কামনা পূর্ণ করে দেয়। এ কথাই প্রজাপতি ব্রহ্মার পুত্র ভগবান অত্রি প্রাচীনকালে বলেছিলেন।
Verse 2
पवित्रमथ चायुष्यं पितृणामक्षयं च तत् । सुवर्ण मनुजेन्द्रेण हरिश्वन्द्रेण कीर्तितम्,राजा हरिश्वन्द्रने कहा है कि 'सुवर्ण परम पवित्र, आयु बढ़ानेवाला और पितरोंको अक्षय गति प्रदान करनेवाला है'
ভীষ্ম বললেন—রাজন! মনুষ্যশ্রেষ্ঠ রাজা হরিশ্চন্দ্র ঘোষণা করেছেন—স্বর্ণ পরম পবিত্র, আয়ু-বর্ধক এবং পিতৃগণের জন্য অক্ষয় ফলদায়ক।
Verse 3
पानीयं परम॑ दान दानानां मनुरबत्रवीत् । तस्मात् कूपांश्न॒ वापीक्ष तडागानि च खानयेत्,मनुजीने कहा है कि 'जलका दान सब दानोंसे बढ़कर है।” इसलिये कुएँ, बावड़ी और पोखरे खोदवाने चाहिये
ভীষ্ম বললেন—মনু বলেছেন, দানসমূহের মধ্যে জলদানই সর্বোত্তম। অতএব কূপ, বাওড়ি ও পুকুর খনন করানো উচিত।
Verse 4
अर्ध पापस्य हरति पुरुषस्येह कर्मण: । कृप: प्रवृत्तपानीय: सुप्रवृत्तश्न नित्यश:
এই জগতে যে ব্যক্তি করুণাবশে কূপ খনন করায় এবং তাতে সদা প্রচুর জল উঠে প্রতিদিন লোকের কাজে লাগে, সেই কূপ তার পাপকর্মের অর্ধেক হরণ করে।
Verse 5
सर्व तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये । गाव: पिबन्ति विप्राश्न साधवक्ष नरा: सदा
যার খনন করানো জলাশয়ে গাভী, ব্রাহ্মণ এবং সাধু-শ্রেষ্ঠ নরগণ সদা জল পান করে, সেই জলাশয় তার সমগ্র বংশকে উদ্ধার করে।
Verse 6
निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्यवारितम् । स दुर्ग विषमं कृत्स्नं न कदाचिदवाप्लुते
গ্রীষ্মকালে যার নির্মিত জলাশয়ে পানীয় জল অবাধে থাকে এবং কখনও ফুরায় না, সে ব্যক্তি কখনও ভয়ংকর ও অসম সঙ্কটে পতিত হয় না।
Verse 7
बृहस्पतेर्भगवतः पूष्णश्लैव भगस्य च । अश्रिनोश्रैव दल्लेश्ष प्रीतिर्भवति सर्पिषा,घी दान करनेसे भगवान् बृहस्पति, पूषा, भग, अश्विनीकुमार और अग्निदेव प्रसन्न होते हैं
ঘৃত দান করলে ভগবান বৃহস্পতি, পূষা, ভাগ, অশ্বিনীকুমারদ্বয় এবং অগ্নিদেব প্রসন্ন হন।
Verse 8
परम॑ भेषजं होतद् यज्ञानामेतदुत्तमम् रसानामुत्तमं चैतत् फलानां चैतदुत्तमम्,घी सबसे उत्तम औषध और यज्ञ करनेकी सर्वश्रेष्ठ वस्तु है। वह रसोंमें उत्तम रस है और फलोंमें सर्वोत्तम फल है
ঘৃতই পরম ঔষধ; যজ্ঞে এটাই শ্রেষ্ঠ দ্রব্য। রসসমূহের মধ্যে এটাই উত্তম রস, আর ফলসমূহের মধ্যে এটাই সর্বোত্তম ফল।
Verse 9
फलकामो यशस्काम: पुष्टिकामश्न नित्यदा । घृतं दद्याद् द्विजातिभ्य: पुरुष: शुचिरात्मवान्,जो सदा फल, यश और पुष्टि चाहता हो वह पुरुष पवित्र हो मनको वशमें करके द्विजातियोंको घृत दान करे
যে ব্যক্তি সর্বদা ফল, যশ ও পুষ্টি কামনা করে, সে শুচি ও সংযতচিত্ত হয়ে দ্বিজদের ঘৃত দান করুক।
Verse 10
घृतं मासे आश्वयुजि विप्रेभ्यो यः प्रयच्छति । तस्मै प्रयच्छतो रूप॑ प्रीतौ देवाविहाश्विनौ
যে ব্যক্তি আশ্বযুজ মাসে ব্রাহ্মণদের ঘৃত দান করে, তার দানে প্রসন্ন হয়ে দেবচিকিৎসক অশ্বিনীকুমারদ্বয় এই লোকেই তাকে রূপ-লাবণ্য দান করেন।
Verse 11
पायसं सर्पिषा मिश्रं द्विजेभ्यो यः प्रयच्छति । गृहं तस्य न रक्षांसि धर्षयन्ति कदाचन,जो ब्राह्मणोंको घृतमिश्रित खीर देता है, उसके घरपर कभी राक्षसोंका आक्रमण नहीं होता
যে ব্যক্তি দ্বিজদের ঘৃত-মিশ্রিত পায়স (ক্ষীর) দান করে, তার গৃহে কখনও রাক্ষসেরা আক্রমণ করতে পারে না।
Verse 12
पिपासया न ग्रियते सोपच्छन्दश्न॒ जायते । न प्राप्तुयाच्च व्यसनं करकान् यः प्रयच्छति
যে ব্যক্তি জলভরা কমণ্ডলু দান করে, সে কখনও তৃষ্ণায় বিনষ্ট হয় না। তার কাছে প্রয়োজনীয় উপকরণ আপনাআপনি উপস্থিত হয়, এবং সে বিপদে পতিত হয় না।
Verse 13
प्रयतो ब्राह्मणाग्रे यः श्रद्धया परया युत: । उपस्पर्शनषड्भागं लभते पुरुष: सदा
যে ব্যক্তি সংযত হয়ে ব্রাহ্মণের সম্মুখে পরম শ্রদ্ধায় বিনীত আচরণ করে, সে সর্বদা দানের পুণ্যের ষষ্ঠাংশ লাভ করে।
Verse 14
यः साधनार्थ काष्ठानि ब्राह्मुणे भ्य: प्रयच्छति । प्रतापनार्थ राजेन्द्र वृत्तवद्धयः सदा नर:
ভীষ্ম বললেন—রাজেন্দ্র! যে ব্যক্তি সদাচারসম্পন্ন ব্রাহ্মণদের অন্ন প্রস্তুত ও উষ্ণতা লাভের জন্য নিয়ত জ্বালানি কাঠ দান করে, তার সকল কামনা সিদ্ধ হয়, নানা প্রকার কর্ম সর্বদা সফল হয়, এবং সে শত্রুদের ঊর্ধ্বে অবস্থান করে নিজ তেজে দীপ্তিমান হয়।
Verse 15
सिद्धयन्त्यर्था: सदा तस्य कार्याणि विविधानि च । उपर्युपरि शत्रूणां वपुषा दीप्यते च सः
রাজেন্দ্র! তার সকল উদ্দেশ্য সর্বদা সিদ্ধ হয় এবং নানা প্রকার কর্ম নিয়ত সফল হয়। শত্রুদের ঊর্ধ্বে অবস্থান করে সে নিজ দেহের তেজে দীপ্তিমান হয়।
Verse 16
भगवांश्षापि सम्प्रीतो वल्निर्भवति नित्यश: । नतं त्यजन्ति पशव: संग्रामे च जयत्यपि
তদুপরি, ভগবান অগ্নিদেব সর্বদা তার প্রতি প্রসন্ন থাকেন। তার গবাদি পশু তাকে ত্যাগ করে না, তাদের ক্ষতি হয় না, এবং সে যুদ্ধেও বিজয় লাভ করে।
Verse 17
पुत्राज्छियं च लभते यश्छत्र॑ सम्प्रयच्छति । न चनक्षुव्याधिं लभते यज्ञभागमथाश्षुते
ভীষ্ম বললেন—যে ব্যক্তি ছাতা দান করে, সে পুত্র ও লক্ষ্মী লাভ করে। তার চোখে কোনো রোগ হয় না, এবং সে সর্বদা যজ্ঞফলের অংশ পায়।
Verse 18
निदाघकाले वर्षे वा यश्छत्र॑ सम्प्रयच्छति । नास्य कश्रचिन्मनोदाह: कदाचिदपि जायते । कृच्छात् स विषमाच्चैव क्षिप्रं मोक्षमवाप्तुते
ভীষ্ম বললেন—গ্রীষ্মের দহনকালে হোক বা বর্ষাকালে, যে ব্যক্তি ছাতা দান করে, তার মনে কখনও দাহ বা ক্লেশ জন্মায় না। সে কঠিন সংকট ও বিষম বিপদ থেকেও দ্রুত মুক্তি ও নিরাপত্তা লাভ করে।
Verse 19
प्रदानं सर्वदानानां शकटस्य विशाम्पते । एवमाह महाभाग: शाण्डिल्यो भगवानृषि:,प्रजानाथ! महाभाग भगवान् शाण्डिल्य ऋषि ऐसा कहते हैं कि 'शकट (बैलगाड़ी) का दान उपर्युक्त सब दानोंके बराबर है”
ভীষ্ম বললেন—হে প্রজানাথ, হে বিশাম্পতে! মহাভাগবান ঋষি শাণ্ডিল্য এ কথা বলেছেন যে, शकট (গোরুর গাড়ি) দান সকল দানের সমান।
Verse 65
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चषष्टितमो5ध्याय:
এইভাবে শ্রীমহাভারতের অনুশাসনপর্বের দানধর্মপর্বে পঁয়ষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হল।
Frequently Asked Questions
How to perform dāna correctly—especially bhūmidāna—and how to determine legitimate recipients so that gifting remains ethically valid rather than becoming misdirected or harmful.
That cows, land, and Sarasvatī (sacred learning imparted rightly) are presented as comparable in fruit; teaching dharmic knowledge to a student is treated as a gift with outcomes akin to major material donations.
Yes: feeding another’s cow regularly over a year is described as a vrata producing broad desired results (prosperity, reputation, offspring) and as mitigating inauspiciousness and distressing dreams, within the chapter’s merit framework.