Adhyaya 59
Adhyāya 59: On Giving to the Asker and Supporting the Non-asking (याचक-अयाचक-दाने धर्मः)
Upa-parva: Dāna-Dharma (Instruction on Giving) — discourse segment within Anuśāsana Parva
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to distinguish the superior recipient when two persons are comparable in conduct, learning, and birth—one requests aid and the other does not. Bhīṣma replies that giving to one who asks is praised because it addresses immediate need, yet he identifies the truly most worthy as the person endowed with dhṛti (self-restraint), contrasted with the distressed and unsteady petitioner. He explains that solicitation is associated with powerlessness and can cause social unease, whereas the act of giving revives both recipient and giver in ethical terms. Bhīṣma then elevates compassion (ānṛśaṃsya) as a paramount dharma: one should invite and support those who are silently suffering and do not ask. He advises the king to recognize learned brāhmaṇas living discreetly—likened to fires covered in ash—whose tapas and knowledge command reverence. The chapter outlines practical patronage: hospitality, dwellings, attendants, gifts (cows, gold, garments), and respectful invitations. It reframes daily giving as an extended “yajña,” culminating in virtues—ahiṃsā, sharing, self-control, renunciation, fortitude, truth—as the effective completion (avabhṛtha) of that ongoing sacrifice.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को भृगुवंशी ब्राह्मणों और कुशिकवंशी क्षत्रियों के बीच अद्भुत, भाग्य-प्रेरित सम्बन्ध का कारण सुनाने का संकल्प करते हैं—एक ऐसा सम्बन्ध जो आगे चलकर वंश-धर्म और वर्ण-धर्म की सीमाएँ हिला देगा। → च्यवन/भृगुवंशी परम्परा और कुशिकवंश के बीच यज्ञ-सेवा, अधिकार और प्रतिशोध की छाया उभरती है: भविष्यवाणी होती है कि दैव-युक्त कारण से भेद पड़ेगा, और क्षत्रिय भृगुओं का संहार करेंगे—यहाँ तक कि गर्भस्थ शिशुओं तक पर दैवदण्ड का दबाव होगा। → और्व मुनि द्वारा प्रतिशोधाग्नि/विनाश-शक्ति को रोककर उसे समुद्र के वडवामुख में प्रविष्ट कराना—वंश-विनाश की ज्वाला को विश्व-विनाश बनने से पहले ही धर्म-नियंत्रण में बाँध देना। → भीष्म कुशिकों और भृगुओं के सम्बन्ध-कारण को समग्र रूप से बाँधते हैं: ऋचीक मुनि का गाधि की पुत्री/पौत्री से सम्बन्ध, क्षत्रधर्म-युक्त ब्राह्मण पुत्र की उत्पत्ति, और आगे की पीढ़ियों में ब्राह्मणत्व/सम्बन्ध का स्थापन—जिससे दोनों वंशों का ऐतिहासिक-सांस्कृतिक गठजोड़ स्पष्ट होता है। → यह सम्बन्ध आगे चलकर वंश-परिवर्तन, तेजस्वी संतति और धर्म-संकटों को जन्म देगा—और श्रोता के मन में प्रश्न छोड़ता है कि ‘वंश’ और ‘धर्म’ का अंतिम निर्णायक कौन: जन्म, कर्म, या दैव?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआ प्रात बछ। अं क्ााज षट्पज्चाशत्तमो< ध्याय: च्यवन ऋषिका भृगुवंशी और कुशिकवंशियोंके सम्बन्धका कारण बताकर तीर्थयात्राके लिये प्रस्थान व्यववन उवाच अवश्यं कथनीयं मे तवैतन्नरपुंगव । यदर्थ त्वाहमुच्छेत्तुं सम्प्राप्तो मनुजाधिप
ব্যবান বললেন—হে নরপুঙ্গব, হে মনুষ্যাধিপ, আমি অবশ্যই তোমাকে বলতে চাই: যে উদ্দেশ্যে আমি এখানে এসেছি—তোমাকে মূলসহ উৎখাত করতে—সে কথা তোমার কাছে প্রকাশ করা উচিত।
Verse 2
भृगूणां क्षत्रिया याज्या नित्यमेतज्जनाधिप । ते च भेदं गमिष्यन्ति दैवयुक्तेन हेतुना
হে জনাধিপ! ক্ষত্রিয়রা চিরকাল ভৃগুবংশীয়দের দ্বারা যাজ্য—এটাই স্থির বিধান। তবু দैব-সংযুক্ত কারণবশত তারা পরবর্তীকালে ভেদ ও বিভাজনে পতিত হবে।
Verse 3
क्षत्रियाश्व भूगून् सर्वान् वधिष्यन्ति नराधिप । आ गर्भादनुकृन्तन्तो दैवदण्डनिपीडिता:
হে নরাধিপ! ক্ষত্রিয়রা সমস্ত ভৃগুবংশীয়কে বধ করবে। দैবদণ্ডের চাপে তারা গর্ভ থেকেই নির্মমভাবে কেটে ফেলবে।
Verse 4
जनेश्वर! क्षत्रियलोग सदासे ही भृगुवंशी ब्राह्मणोंके यजमान हैं; किंतु प्रारब्धवश आगे चलकर उनमें फूट हो जायगी। इसलिये वे दैवकी प्रेरणासे समस्त भृगुवंशियोंका संहार कर डालेंगे। नरेश्वर! वे दैवदण्डसे पीड़ित हो गर्भके बच्चेतकको काट डालेंगे ।।
হে জনেশ্বর! ক্ষত্রিয়রা চিরকাল ভৃগুবংশীয় ব্রাহ্মণদের যজমান ছিল; কিন্তু প্রারব্ধবশত কালের প্রবাহে তাদের মধ্যে ফাটল ধরবে। তাই দैবপ্রেরণায় তারা সমগ্র ভৃগুবংশকে সংহার করবে। হে নরেশ্বর! দैবদণ্ডে পীড়িত হয়ে তারা গর্ভস্থ শিশুকেও কেটে ফেলবে। তারপর আমাদের বংশে ঊর্ব নামে এক মহাতেজস্বী সন্তান জন্মাবে, যে (ভার্গব) গোত্রের বৃদ্ধি করবে; তার দীপ্তি অগ্নি ও সূর্যের ন্যায় অপ্রতিরোধ্য হবে।
Verse 5
स त्रैलोक्यविनाशाय कोपारग्नि जनयिष्यति । महीं सपर्वतवनां यः करिष्यति भस्मसात्
সে ত্রিলোক-বিনাশের জন্য ক্রোধজাত অগ্নি উৎপন্ন করবে। সেই অগ্নি পর্বত ও অরণ্যসহ সমগ্র পৃথিবীকে ভস্মীভূত করবে।
Verse 6
कंचित् काल तु वलह्लि च स एव शमयिष्यति । समुद्रे वडवावक्त्रे प्रक्षिप्प मुनिसत्तम:,कुछ कालके बाद मुनिश्रेष्ठ और्व ही उस अग्निको समुद्रमें स्थित हुई बड़वानलमें डालकर बुझा देंगे
কিছু কাল পরে সেই মুনিশ্রেষ্ঠই ঐ অগ্নিকে সমুদ্রে অবস্থিত বডবানলে নিক্ষেপ করে শান্ত করবেন।
Verse 7
पुत्रं तस्थ महाराज ऋचीकं भृगुनन्दनम् । साक्षात् कृत्स्नो धरनुर्वेद: समुपस्थास्यतेडनघ
মহারাজ! ভৃগুবংশের আনন্দ ঋচীক নামে এক পুত্র তোমার হবে। হে নিষ্পাপ নৃপতি! তার সামনে সমগ্র ধনুর্বেদ যেন মূর্তিমান হয়ে সেবারত অবস্থায় উপস্থিত হবে।
Verse 8
क्षत्रियाणामभावाय दैवयुक्तेन हेतुना । सतुतंप्रतिगृहौव पुत्रे संक्रामयिष्यति
ক্ষত্রিয়দের বিনাশের জন্য, ভাগ্য-সংযুক্ত এক কারণবশত, সে ধনুর্বেদ গ্রহণ করে পুত্রের মধ্যে সঞ্চারিত করবে। তপস্যায় শুদ্ধ অন্তঃকরণ সেই মহাভাগ্যবান নিজের পুত্র জমদগ্নিকে ধনুর্বেদ শিক্ষা দেবে; আর ভৃগুশ্রেষ্ঠ জমদগ্নি সেই বিদ্যা ধারণ করবে।
Verse 9
जमदग्नौ महाभागे तपसा भावितात्मनि । स चापि भृगुशार्दूलस्तं वेदं धारयिष्यति
তপস্যায় পরিশুদ্ধ আত্মাসম্পন্ন মহাভাগ জমদগ্নির নিকট সেই বিদ্যা অর্পিত হবে; আর ভৃগুবংশের ব্যাঘ্রসম জমদগ্নি সেই বেদকে ধারণ করে রক্ষা করবে।
Verse 10
कुलात् तु तव धर्मात्मन् कन्यां सोडथिगमिष्यति । उद्धावनार्थ भवतो वंशस्य नृपसत्तम,धर्मात्मन्! नृपश्रेष्ठी वे ऋचीक तुम्हारे कुलकी उन्नतिके लिये तुम्हारे वंशकी कन्याका पाणिग्रहण करेंगे
হে ধর্মাত্মা, হে নৃপশ্রেষ্ঠ! তোমার কুল থেকে সে এক কন্যাকে বিবাহে গ্রহণ করবে—এটি তোমার বংশের উন্নতি ও উৎকর্ষের জন্যই হবে।
Verse 11
गाधे्दुहितरं प्राप्य पौत्रीं तव महातपा: । ब्राह्माणं क्षत्रधर्माणं पुत्रमुत्पादयिष्यति
তোমার পৌত্রী তথা গাধির কন্যাকে লাভ করে, মহাতপস্বী (ঋচীক) এমন এক পুত্র উৎপন্ন করবে, যে জন্মে ব্রাহ্মণ হলেও স্বভাব-ধর্মে ক্ষত্রিয়সম হবে।
Verse 12
क्षत्रियं विप्रकर्माणं बृहस्पतिमिवौजसा । विश्वामित्रं तव कुले गाधे: पुत्र सुधार्मिकम्
তোমার বংশে গাধির পুত্র বিশ্বামিত্র জন্মেছিলেন—আচরণে ধর্মনিষ্ঠ; জন্মে ক্ষত্রিয়, কিন্তু কর্মে ব্রাহ্মণ, আর তেজে যেন স্বয়ং বৃহস্পতির সমান।
Verse 13
स्त्रियां तु कारणं तत्र परिवर्ते भविष्यत:
কিন্তু সেই পরিবর্তনে কারণ হবে নারীই—তার দ্বারাই এই উলট-পালট ঘটবে।
Verse 14
पितामहनियोगाद् वै नान्यथैतद् भविष्यति । ब्रह्माजीकी प्रेरणासे गाधिकी पत्नी और पुत्री--ये स्त्रियाँ इस महान् परिवर्तनमें कारण बनेंगी, यह अवश्यम्भावी है। इसे कोई पलट नहीं सकता ।।
পিতামহের বিধানে এ অন্যথা হতে পারে না। ব্রহ্মার প্রেরণায় গাধির পত্নী ও কন্যা—এই নারীরাই এই মহাপরিবর্তনের উপায় হবে; এটি অবশ্যম্ভাবী, কেউ একে উল্টাতে পারবে না। আর তৃতীয় পুরুষে তুমি ব্রাহ্মণ্যত্ব লাভ করবে।
Verse 15
भीष्म उवाच कुशिकस्तु मुनेर्वाक्यं च्यवनस्य महात्मन:
ভীষ্ম বললেন: তখন কুশিক সেই মহাত্মা মুনি চ্যবনের বাক্য গ্রহণ করলেন।
Verse 16
श्रुत्वा हृष्टो> भवद् राजा वाक्यं चेदमुवाच ह । एवमस्त्विति धर्मात्मा तदा भरतसत्तम
এ কথা শুনে রাজা আনন্দিত হলেন এবং এই বাক্য বললেন: “এবমস্তু।” তখন সেই ধর্মাত্মা, ভরতশ্রেষ্ঠ এমনই উত্তর দিলেন।
Verse 17
भीष्मजी कहते हैं--भरतश्रेष्ठ! महात्मा च्यवन मुनिका यह वचन सुनकर धर्मात्मा राजा कुशिक बड़े प्रसन्न हुए और बोले, 'भगवन्! ऐसा ही हो” ।।
ভীষ্ম বললেন—হে ভরতশ্রেষ্ঠ! মহর্ষি চ্যবনের এই বাক্য শুনে ধর্মাত্মা কুশিকরাজ আনন্দে পরিপূর্ণ হয়ে বললেন—“ভগবন্, তেমনই হোক।” তারপর মহাতেজস্বী চ্যবন পুনরায় নরাধিপকে বর প্রার্থনা করতে উদ্বুদ্ধ করলেন; তখন সেই রাজা তাঁকে এইভাবে বললেন।
Verse 18
बाढमेवं करिष्यामि काम त्वत्तो महामुने । ब्रह्मभूतं कुलं मे5स्तु धर्मे चास्य मनो भवेत्
রাজা বললেন—“ভালই, আমি তেমনই করব। তবে, হে মহামুনি, আপনার কাছে একটি বর চাই—আমার বংশ ব্রাহ্মণসুলভ স্বভাবসম্পন্ন হোক এবং তার মন সর্বদা ধর্মে নিবিষ্ট থাকুক।”
Verse 19
एवमुक्तस्तथेत्येवं प्रत्युकत्वा च्यवनो मुनि: । अभ्यनुज्ञाय नृपतिं तीर्थयात्रां ययौ तदा,कुशिकके ऐसा कहनेपर च्यवन मुनि बोले “तथास्तु”। फिर वे राजासे विदा ले वहाँसे तत्काल तीर्थयात्राके लिये चले गये
কুশিকের এ কথা শুনে মুনি চ্যবন বললেন—“তথাস্তु।” তারপর রাজাকে বিদায় দিয়ে তিনি তৎক্ষণাৎ তীর্থযাত্রায় প্রস্থান করলেন।
Verse 20
एतत् ते कथितं सर्वमशेषेण मया नृप । भृगूणां कुशिकानां च अभिसम्बन्धकारणम्,नरेश्वर! इस प्रकार मैंने तुमसे भूगुवंशी और कुशिकवंशियोंके परस्पर सम्बन्धका सब कारण पूर्णरूपसे बताया है
হে নরেশ্বর! এইভাবে ভৃগুবংশ ও কুশিকবংশের পারস্পরিক সম্পর্কের কারণসমূহ আমি তোমাকে একটিও বাদ না দিয়ে সম্পূর্ণভাবে বললাম।
Verse 21
यथोक्तमृषिणा चापि तदा तदभवन्नूप । जन्म रामस्य च मुनेर्विश्वामित्रस्य चैव हि
হে রাজা যুধিষ্ঠির! সেই সময় ঋষি চ্যবন যেমন বলেছিলেন, পরবর্তীকালে তেমনই ঘটল—ভৃগুবংশে রাম (পরশুরাম) এবং কুশিকবংশে মুনি বিশ্বামিত্রের জন্ম হল।
Verse 55
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवन और कुशिकका संवादविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইভাবে শ্রীমহাভারতের অনুশাসনপর্বের অন্তর্গত দানধর্মপর্বে চ্যবন ও কুশিকের সংলাপ-বিষয়ক পঞ্চপঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হল।
Verse 56
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि च्यवनकुशिकसंवादे षट्पज्चाशत्तमो<ध्याय:
ইতি শ্রীমহাভারতে অনুশাসনপর্বে দানধর্মপর্বে চ্যবন-কুশিক-সংলাপে ষট্পঞ্চাশতম অধ্যায়।
Verse 126
तपसा महता युक्त प्रदास्यति महाद्युते । महान् तेजस्वी नरेश! वे ऋचीक मुनि तुम्हारे कुलमें राजा गाधिको एक महान् तपस्वी और परम धार्मिक पुत्र प्रदान करेंगे
মহাদ্যুতিমান নৃপতি! মহাতপস্যায় যুক্ত ঋচীক মুনি তোমার কুলে গাধি নামে রাজাকে এক মহান তপস্বী ও পরম ধার্মিক পুত্র দান করবেন; তার নাম হবে বিশ্বামিত্র। সে বৃহস্পতির ন্যায় দীপ্তিমান এবং ব্রাহ্মণোচিত কর্মে প্রবৃত্ত এক ক্ষত্রিয় হবে।
Verse 146
भविता त्वं च सम्बन्धी भूगूणां भावितात्मनाम् | तुमसे तीसरी पीढ़ीमें तुम्हें ब्राह्मणत्व प्राप्त हो जायगा और तुम शुद्ध अन्तः:करणवाले भगुवंशियोंके सम्बन्धी होओगे
তুমি শুদ্ধ অন্তঃকরণসম্পন্ন ভৃগুবংশীয়দের আত্মীয় হবে। আর তৃতীয় প্রজন্মে তোমার ব্রাহ্মণ্য-স্থিতি লাভ হবে।
Frequently Asked Questions
How to rank charitable giving when two recipients are equally qualified, but one asks for aid and the other remains silent—balancing urgency of need against the virtue of self-restraint.
Give with compassion and foresight: relieve the petitioner’s distress, but actively seek out restrained, discreetly suffering recipients and support them respectfully without requiring solicitation.
Yes in functional form: Bhīṣma frames sustained giving with śraddhā as a superior, ongoing “vitata yajña,” whose completion is expressed through virtues (ahiṃsā, sharing, self-control, renunciation, fortitude, truth), implying enduring ethical fruit rather than a single ritual payoff.