Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
त्रैविद्यो ब्राह्मणो विद्वानू न चाध्ययनजीवक: । त्रिकर्मा त्रिपरिक्रान्तो मैत्र एष स्मृतो द्विज:
traividyo brāhmaṇo vidvān na cādhyayanajīvakaḥ | trikarmā triparikrānto maitra eṣa smṛto dvijaḥ ||
যিনি তিন বেদের জ্ঞানী ও বিদ্বান, কিন্তু অধ্যয়ন-অধ্যাপনার দ্বারা জীবিকা নির্বাহ করেন না; যিনি যজ্ঞ, দান ও ধর্মাচরণ—এই তিন কর্ম সদা পালন করেন; যিনি কাম, ক্রোধ ও লোভ—এই তিন অন্তঃশত্রুকে অতিক্রম করেছেন; এবং যিনি সকল প্রাণীর প্রতি মৈত্রীভাব ধারণ করেন—তাঁকেই দ্বিজ, সত্যার্থে ব্রাহ্মণ বলে স্মরণ করা হয়।
श्रीमहेश्वर उवाच
True brahminhood is characterized by Vedic learning joined to integrity: not commercializing sacred study, performing key dharmic duties (sacrifice, charity, righteous conduct), conquering desire-anger-greed, and cultivating friendliness toward all beings.
In Anuśāsana Parva’s instruction-focused setting, Mahādeva speaks a normative definition of a brāhmaṇa, shifting emphasis from mere social label to ethical and spiritual qualifications.