Previous Verse
Next Verse

Shloka 62

Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)

श्रीमहेश्वर उवाच ब्राह्मणा लोकसारेण सृष्टा धात्रा गुणार्थिना । लोकांस्तारयितुं कृत्स्नान्‌ मर्त्येषु क्षितिदेवता:

śrīmaheśvara uvāca | brāhmaṇā lokasāreṇa sṛṣṭā dhātrā guṇārthinā | lokāṁstārayituṁ kṛtsnān martyeṣu kṣitidevatāḥ ||

শ্রীমহেশ্বর বললেন—দেবি! গুণের উদ্দেশ্যে স্রষ্টা ধাতা জগতের সার থেকে মর্ত্যলোকে ব্রাহ্মণদের সৃষ্টি করেছেন, যাতে সকল লোকের কল্যাণ ও উত্তরণ সাধিত হয়। মানুষের মধ্যে তাঁরা ‘ক্ষিতিদেবতা’; অতএব আমি প্রথমে তাঁদের ধর্ম, কর্ম এবং তার ফলের বর্ণনা করব, কারণ ব্রাহ্মণদের মধ্যে যে ধর্ম বিদ্যমান, তাকেই পরম ধর্ম বলে মানা হয়।

श्रीमहेश्वरःŚrī Maheśvara (Lord Śiva)
श्रीमहेश्वरः:
Karta
TypeNoun
Rootश्रीमहेश्वर
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, Third, Singular, Parasmaipada
ब्राह्मणाःBrāhmaṇas
ब्राह्मणाः:
Karma
TypeNoun
Rootब्राह्मण
FormMasculine, Nominative, Plural
लोकसारेणby/with the essence of the worlds
लोकसारेण:
Karana
TypeNoun
Rootलोकसार
FormNeuter, Instrumental, Singular
सृष्टाःcreated
सृष्टाः:
TypeVerb
Rootसृज्
FormPast Passive Participle, Masculine, Nominative, Plural
धात्राby the Creator (Dhātṛ/Brahmā)
धात्रा:
Karana
TypeNoun
Rootधातृ
FormMasculine, Instrumental, Singular
गुणार्थिनाdesiring qualities/virtues (lit. one whose aim is guṇas)
गुणार्थिना:
Karana
TypeAdjective
Rootगुणार्थिन्
FormMasculine, Instrumental, Singular
लोकान्the worlds
लोकान्:
Karma
TypeNoun
Rootलोक
FormMasculine, Accusative, Plural
तारयितुम्to deliver/save/carry across
तारयितुम्:
TypeVerb
Rootतॄ
FormInfinitive (tumun)
कृत्स्नान्all, entire
कृत्स्नान्:
TypeAdjective
Rootकृत्स्न
FormMasculine, Accusative, Plural
मर्त्येषुamong mortals / in the mortal world
मर्त्येषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमर्त्य
FormMasculine, Locative, Plural
क्षितिदेवताःearth-deities (deities of the earth)
क्षितिदेवताः:
Karta
TypeNoun
Rootक्षितिदेवता
FormFeminine, Nominative, Plural

श्रीमहेश्वर उवाच

Ś
Śrī Maheśvara (Śiva)
D
Devī (Pārvatī/Umā)
D
Dhātṛ (the Creator, Brahmā)
B
Brāhmaṇas
L
loka (the worlds)
M
martya-loka (mortal world/earth)

Educational Q&A

The verse asserts that Brāhmaṇas are created from the ‘essence of the world’ to guide and uplift society; hence their dharma—grounded in learning, restraint, and ritual responsibility—is presented as paradigmatic and ‘highest’ in the text’s ethical hierarchy.

Śiva (Śrī Maheśvara) addresses Devī and begins a discourse on Brāhmaṇa-dharma, explaining their cosmic origin by the Creator and announcing that he will first describe their duties and the results of their prescribed actions.