Previous Verse
Next Verse

Shloka 57

Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)

सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति यथा्हत: । व्यापार करनेवाले सदाचारी वैश्यको तिल, चन्दन और रसकी विक्री नहीं करनी चाहिये तथा ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य--इस त्रिवर्गकका सब प्रकारसे यथाशक्ति यथायोग्य आतिथ्यसत्कार करना चाहिये ।।

sarvātithyaṁ trivargasya yathāśakti yathārhataḥ | śūdradharmaḥ paro nityaṁ śuśrūṣā ca dvijātiṣu |

শ্রী মহেশ্বর বললেন— ব্রাহ্মণ, ক্ষত্রিয় ও বৈশ্য—এই তিন বর্ণের প্রতি যথাশক্তি ও যথাযোগ্য সর্বপ্রকার আতিথ্য-সৎকার করা উচিত। শূদ্রের পরম ও নিত্য ধর্ম হলো দ্বিজদের সেবা ও শুশ্রূষা। যে শূদ্র সত্যবাদী, ইন্দ্রিয়জয়ী এবং গৃহে আগত অতিথিকে শ্রদ্ধায় সেবা করে, সে মহৎ তপস্যার পুণ্য সঞ্চয় করে; তার কাছে সেবাধর্মই কঠোর তপস্যা হয়ে ওঠে।

सर्वातिथ्यम्hospitality to all guests
सर्वातिथ्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootसर्वातिथ्य
FormNeuter, Accusative, Singular
त्रिवर्गस्यof the three classes (varṇas)
त्रिवर्गस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootत्रिवर्ग
FormMasculine, Genitive, Singular
यथाas, according to
यथा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootयथा
शक्तिability, capacity
शक्ति:
Adhikarana
TypeNoun
Rootशक्ति
FormFeminine, Accusative, Singular
यथाas, in the manner
यथा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootयथा
अर्हतःof one deserving (properly)
अर्हतः:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootअर्हत्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
शूद्रधर्मःthe duty of a Śūdra
शूद्रधर्मः:
Karta
TypeNoun
Rootशूद्रधर्म
FormMasculine, Nominative, Singular
परःsupreme, highest
परः:
Karta
TypeAdjective
Rootपर
FormMasculine, Nominative, Singular
नित्यम्always
नित्यम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootनित्य
शुश्रूषाservice, attendance
शुश्रूषा:
Karta
TypeNoun
Rootशुश्रूषा
FormFeminine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
द्विजातिषुamong the twice-born (Brāhmaṇa, Kṣatriya, Vaiśya)
द्विजातिषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootद्विजाति
FormMasculine, Locative, Plural

श्रीमहेश्वर उवाच

Ś
Śrī Maheśvara (Mahādeva/Śiva)
B
brāhmaṇa
K
kṣatriya
V
vaiśya
Ś
śūdra
A
atithi (guest)

Educational Q&A

The verse teaches that hospitality should be offered appropriately and within one’s means, and that for a Śūdra the foremost, continual dharma is respectful service to the twice-born; truthful, self-controlled service to guests is itself a form of tapas that yields great merit.

In the Anuśāsana Parva’s instruction-focused setting, Śrī Maheśvara delivers a normative teaching on social and ethical duties—highlighting proper hospitality toward the three higher varṇas and defining service as the Śūdra’s principal religious discipline.