Adhyaya 137
ब्राह्मण–क्षत्रिय-श्रेष्ठता-विवादः (Arjuna–Vāyu Dialogue on Brāhmaṇa and Kṣatriya Precedence)
Upa-parva: Brahma–Kṣatra-saṃvāda (Exemplum on Brāhmaṇa–Kṣatriya hierarchy and interdependence)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma why he venerates Brāhmaṇas—what ‘dawn’ (vyuṣṭi) or karmic rise motivates such worship. Bhīṣma responds by citing an ancient itihāsa: the powerful Haihaya ruler Kārtavīrya Arjuna (sahasrabāhu) rules from Māhiṣmatī and honors the sage Dattātreya, receiving boons. Empowered, he voices self-comparisons and claims unmatched excellence. A disembodied voice rebukes the misconception, asserting Brāhmaṇa superiority and describing the governance model where a Kṣatriya protects the people in association with Brāhmaṇas. Arjuna counters with arguments emphasizing kṣatra’s protective duty and material support of Brāhmaṇas, asserting dominance and threatening to invert the social order. The exchange escalates until Vāyu appears as a divine messenger, advising him to abandon the impure disposition, bow to Brāhmaṇas, and warning that wrongdoing toward them leads to rāṣṭra-kṣobha (state upheaval) and potential suppression or expulsion by ascetics. The chapter ends with Arjuna challenging Vāyu to define a Brāhmaṇa’s likeness by analogies (wind, water, sun, sky), setting up further doctrinal clarification beyond the provided excerpt.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को एक गूढ़ रहस्य की ओर ले जाते हैं—दिग्गजों और रसातलचर नाग-शक्तियों का वह अदृश्य धर्म, जिसके सहारे पृथ्वी अपने भार को धारण करती है। → पद्मप्रतीकाश, पद्मोद्भूत पितामह (ब्रह्मा) का वचन और रसातल में विचरने वाले महाबली नाग ‘रेणुक’ का वर्णन कथा को लौकिक से अधोलोक-तत्त्व की ओर खींच ले जाता है। दिग्गज बताते हैं कि वे और अन्य महावीर्य गज समस्त पृथ्वी—पर्वत, वन, नगर सहित—को धारण करते हैं; यह भार-धारण साधारण बल नहीं, धर्म-नियम से बँधा तप है। → दिग्गजों का उपदेश-स्वर मुखर होता है: कार्तिक मास, कृष्णपक्ष, आश्लेषा नक्षत्र और शिवा अष्टमी के विशेष योग में ‘गुडौदन’ दान/श्राद्ध, मंत्र-जप, संयम और बाँबी (वल्मीकि) पर नाग-पूजा/बलि-निवेदन का विधान—यही वह कर्म है जिससे रेणुक तथा शेष/अनन्त जैसे नाग-देव प्रसन्न होकर धारण-शक्ति बढ़ाते हैं और लोक-स्थैर्य बना रहता है। → विधि का संकेत स्पष्ट होता है—नीलवस्त्र, अनुलेपन, नागकेसर (गजेन्द्रकुसुम) आदि से वल्मीकि पर अर्घ्य/नैवेद्य अर्पित कर नाग-तत्त्व का सम्मान किया जाए। दिग्गजों के मुख से यह सुनकर देवता, पितर और ऋषि भी रेणुक की पूजा करते हैं; इस प्रकार ‘दान-धर्म’ का फल केवल व्यक्तिगत पुण्य नहीं, बल्कि पृथ्वी-धारण के महायज्ञ में सहभागिता बन जाता है। → दिग्गज संतोषपूर्वक कहते हैं कि भारार्त होने पर भी यह परिश्रम उन्हें परिश्रम नहीं लगता—संकेत कि आगे भीष्म इस रहस्य के फल, निषेध और व्यापक लोक-व्यवस्था पर और सूक्ष्म व्याख्या करेंगे।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माजल बछ। जज द्वात्रिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: दिग्गजोंका धर्मसम्बन्धी रहस्य एवं प्रभाव भीष्म उवाच ततः पद्मप्रतीकाश: पद्मोद्भूत: पितामह: । उवाच वचन देवान् वासवं च शचीपतिम्
ভীষ্ম বললেন—তদনন্তর পদ্মসম কান্তিমান, পদ্মসম্ভব পিতামহ ব্রহ্মা দেবগণকে এবং শচীপতি বাসব (ইন্দ্র)কে এই বাক্য বললেন।
Verse 2
अयं महाबलो नागो रसातलचरो बली । तेजस्वी रेणुको नाम महासत्त्वपराक्रम:
এখানে উপস্থিত আছে ‘রেণুক’ নামের নাগ—রসাতলে বিচরণকারী, মহাবলী, তেজস্বী, মহাসত্ত্ব ও পরাক্রমে সমন্বিত।
Verse 3
अतितेजस्विन: सर्वे महावीर्या महागजा: । धारयन्ति महीं कृत्स्नां सशैलवनकाननाम्
সেই সকল মহাগজ (দিগ্গজ) অতিশয় তেজস্বী ও মহাবীর্য। তারা পর্বত, বন ও কাননসহ সমগ্র পৃথিবীকে ধারণ করে।
Verse 4
भवद्धिः समनुज्ञातो रेणुकस्तान् महागजान् । धर्मगुह्मानि सर्वाणि गत्वा पृच्छतु तत्र वै
আপনাদের অনুমতি পেলে রেণুক সেই মহাগজদের কাছে যাক এবং সেখানে গিয়ে ধর্মের সকল গূঢ় বিষয় সম্পর্কে জিজ্ঞাসা করুক।
Verse 5
“यदि आपलोग आज्ञा दें तो रेणुक उन महान् गजोंके पास जाकर धर्मके समस्त गोपनीय रहस्योंको पूछे” ।।
ভীষ্ম বললেন— “আপনারা অনুমতি দিলে রেণুকা সেই মহাগজদের কাছে গিয়ে ধর্মের সমস্ত গোপন রহস্য জিজ্ঞাসা করুক।” পিতামহ (ব্রহ্মা)-এর বাক্য শুনে শান্তচিত্ত দেবতারা তখন রেণুকাকে সেই স্থানে প্রেরণ করলেন, যেখানে পৃথিবীধারী দিগ্গজেরা উপস্থিত ছিল।
Verse 6
रेणुक उवाच अनुज्ञातो$स्मि देवैश्व पितृभिश्न महाबला: । धर्मगुह्यानि युष्माकं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । कथयध्वं महाभागा यद् वस्तत्त्वं मनीषितम्
রেণুকা বললেন— “হে মহাবল দিগ্গজগণ! দেবতা ও পিতৃগণ আমাকে অনুমতি দিয়েছেন; তাই আমি এখানে এসেছি। আপনারা যে ধর্মের গূঢ় রহস্য ধারণ করেন, তা আমি যথার্থভাবে শুনতে চাই। হে মহাভাগ্যবানগণ! আপনারাদের প্রজ্ঞা যে ধর্মতত্ত্ব নির্ণয় করেছে, তা প্রকাশ করুন।”
Verse 7
दिग्गजा ऊचु: कार्तिके मासि चाश्लेषा बहुलस्याष्टमी शिवा | तेन नक्षत्रयोगेन यो ददाति गुडौदनम्
দিগ্গজেরা বলল— “কার্ত্তিক মাসে, কৃষ্ণপক্ষের মঙ্গলময় অষ্টমী তিথি যখন আশ্লেষা নক্ষত্রের সঙ্গে যুক্ত হয়—সেই তিথি-নক্ষত্রযোগে যে ব্যক্তি গুড়মিশ্রিত অন্ন (গুড়ৌদন) দান করে…”
Verse 8
इमं मन्त्र जपन् श्राद्धे यताहारो हुकोपन: । दिग्गजोंने कहा--कार्तिक मासके कृष्णपक्षमें आश्लेषा नक्षत्र और मंगलमयी अष्टमी तिथिका योग होनेपर जो मनुष्य आहार-संयमपूर्वक क्रोधशून्य हो निम्नांकित मन्त्रका पाठ करते हुए श्राद्धके अवसरपर हमारे लिये गुड़मिश्रित भात देता है (वह महान् फलका भागी होता है) ।।
দিগ্গজেরা বলল— “কার্ত্তিক মাসের কৃষ্ণপক্ষে, আশ্লেষা নক্ষত্র ও মঙ্গলময় অষ্টমী তিথির যোগে, যে ব্যক্তি আহার-সংযমী ও ক্রোধশূন্য হয়ে শ্রাদ্ধকালে এই মন্ত্র জপ করতে করতে আমাদের উদ্দেশ্যে গুড়মিশ্রিত অন্ন দান করে, সে মহাফল লাভ করে।”
Verse 9
अनन्ता हाक्षया नित्यं भोगिन: सुमहाबला: | तेषां कुलोद्भवा ये च महाभूता भुजड़मा:
সেই ভোগী (নাগ) অনন্ত, নিত্য ও অক্ষয়—অতিশয় মহাবল। আর তাদের কুলে জন্ম নেওয়া যে মহাভূতস্বরূপ ভুজঙ্গমগণ, তারাও প্রবল বাহুবিশিষ্ট।
Verse 10
ते मे बलिं प्रतीच्छन्तु बलतेजो5भिवृद्धये । यदा नारायण: श्रीमानुज्जहार वसुंधराम्
তাঁরা আমার নিবেদিত বলি গ্রহণ করুন, যাতে তাঁদের বল ও তেজ বৃদ্ধি পায়—যেমন শ্রীমান্ নারায়ণ একদা পৃথিবীকে উত্তোলন করেছিলেন।
Verse 11
तद् बल॑ तस्य देवस्य धरामुद्धरतस्तथा । “बलदेव (शेष या अनन्त) आदि जो अत्यन्त बलशाली नाग हैं
যে দেবতা পৃথিবীকে উত্তোলন করেছিলেন, তাঁর সেই বলই আমার মধ্যে এসে আমার বল ও তেজ বৃদ্ধি করুক। বলদেব—শেষ/অনন্ত—যিনি পরম মহাবলী, অনন্ত, অক্ষয়, নিত্য ফণাধারী; এবং তাঁর বংশে জন্ম নেওয়া অন্যান্য মহান নাগগণও—আমার প্রদত্ত এই বলি আমার তেজ ও বলবৃদ্ধির জন্য গ্রহণ করুন। যখন শ্রীমান্ ভগবান নারায়ণ একার্ণবের জল থেকে এই পৃথিবীকে তুলে এনেছিলেন, তখন তাঁর পবিত্র দেহে যে শক্তি ছিল, তা-ই আমার হোক।
Verse 12
गजेन्द्रकुसुमाकीर्ण नीलवस्त्रानुलेपनम् । निर्वपेत् तं तु वल्मीके अस्तं याते दिवाकरे
নাগকেশর (গজেন্দ্রকুসুম) পুষ্পে তা আচ্ছাদিত করে, চন্দনের লেপ দিয়ে নীল বস্ত্রে ঢেকে; সূর্যাস্ত হলে সেই নিবেদনটি বাঁবি/উইঢিবির কাছে স্থাপন করবে।
Verse 13
एवं तुष्टास्तत: सर्वे अधस्ताद्धारपीडिता: । श्रमं त॑ं नावबुध्यामो धारयन्तो वसुंधराम्
এইভাবে আমরা সকলেই সন্তুষ্ট হলাম; তবু নীচ থেকে ভারের চাপে পিষ্ট হয়েও, বসুন্ধরা ধারণ করতে করতে সেই ক্লান্তি আমরা টেরই পেলাম না।
Verse 14
ब्राह्मण: क्षत्रियो वैश्य: शूद्रो वा यद्युपोषित:
ব্রাহ্মণ, ক্ষত্রিয়, বৈশ্য কিংবা শূদ্র—যদি সে উপবাস গ্রহণ করে থাকে।
Verse 15
एवं संवत्सरं कृत्वा दानं बहुफलं लभेत् वल्मीके बलिमादाय तन्नो बहुफलं मतम्
রেণুকা বললেন—“এভাবে পূর্ণ এক বছর দানকর্ম করলে প্রচুর পুণ্যফল লাভ হয়; কিন্তু ভাল্মীক (উইঢিবি/পিঁপড়ের ঢিবি)-এর জন্য নির্দিষ্ট বলি তুলে নেওয়া আমাদের মতে মহাফলদায়ক কর্ম নয়।”
Verse 16
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य अथवा शूद्र यदि उपवासपूर्वक एक वर्षतक इस प्रकार हमारे लिये बलिदान करे तो उसका महान् फल होता है। बाँबीके निकट बलि अर्पित करनेपर वह हमारे लिये अधिक फल देनेवाला माना गया है ।।
রেণুক বললেন—“ব্রাহ্মণ, ক্ষত্রিয়, বৈশ্য বা শূদ্র—যে-ই হোক, উপবাস গ্রহণ করে যদি পূর্ণ এক বছর আমাদের উদ্দেশ্যে বিধিমতো বলি-অর্পণ করে, তবে তা মহাফল দেয়। আর সেই বলি যদি ভাল্মীক (উইঢিবি/পিঁপড়ের ঢিবি)-এর নিকটে নিবেদন করা হয়, তবে আমাদের জন্য তা আরও অধিক ফলদায়ক বলে গণ্য হয়। সত্যই, তিন লোকের সর্বত্র যত মহাবীর্যবান নাগ আছে, এই বলিদানের দ্বারা তারা শত বছর ধরে যথার্থভাবে সম্মানিত ও আতিথ্যে সৎকৃত হয়।”
Verse 17
दिग्गजानां च तच्छूत्वा देवता: पितरस्तथा । ऋषयश्न महाभागा: पूजयन्ति सम रेणुकम्,दिग्गजोंके मुखसे यह बात सुनकर महाभाग देवता, पितर और ऋषि रेणुक नागकी भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे
দিক্গজদের মুখে এই কথা শুনে মহাভাগ দেবগণ, পিতৃগণ এবং ঋষিগণ রেণুক নাগকে বহুবার প্রশংসা করে সসম্মানে পূজা করতে লাগলেন।
Verse 132
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि दिग्गजानां रहस्ये द्वात्रिशदिधिकशततमो<्ध्याय:
এইভাবে শ্রীমহাভারতের অনুশাসনপর্বের দানধর্মপর্বে দিক্গজদের রহস্য-বিষয়ক একশো বত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হল।
Verse 133
एवं मन्यामहे सर्वे भारार्ता निरपेक्षिण: । इस प्रकार संतुष्ट होकर पृथ्वीके नीचे भारसे पीड़ित होनेपर भी हम सब लोगोंको वह परिश्रम प्रतीत नहीं होता है और हमलोग सुखपूर्वक वसुधाका भार वहन करते हैं। भारसे पीड़ित होनेपर भी किसीसे कुछ न चाहनेवाले हम सब लोग ऐसा ही मानते हैं
আমরা সকলেই—ভারাক্রান্ত হয়েও নিরপেক্ষ—এমনই মনে করি: এভাবে সন্তুষ্ট থাকলে পৃথিবীর নীচে ভার বহন করাও আমাদের কাছে শ্রম বলে মনে হয় না, এবং আমরা সুখে বসুধার ভার ধারণ করি।
Frequently Asked Questions
The tension is between coercive-political authority claiming supremacy (kṣatra-pride) and the normative-spiritual authority of Brāhmaṇas; the chapter tests whether kingship can remain legitimate without humility and reverence toward ethical instruction.
Abandon the ‘kaluṣa bhāva’ (tainted disposition), bow to Brāhmaṇas, and recognize that harming or dishonoring them is portrayed as generating rāṣṭra-kṣobha—systemic disturbance affecting governance and public order.
No explicit phalaśruti appears in the supplied excerpt; the chapter’s meta-function is didactic via exemplum—linking correct reverence and restraint to political stability rather than promising a ritualized merit formula.