Shloka 12
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
सर्वमापूर्यते ऽर्चिर्भिस्तदा जगदिदं शनैः / अर्चिर्भिः संतते तस्मिंस्तर्यगूर्ध्वमधस्ततः
Transliteration
sarvamāpūryate 'rcirbhistadā jagadidaṃ śanaiḥ / arcirbhiḥ saṃtate tasmiṃstaryagūrdhvamadhastataḥ
Translation
তখন ধীরে ধীরে এই জগৎ সর্বত্র শিখায় পূর্ণ হয়। সেই শিখার ধারায় তির্যক্, ঊর্ধ্ব ও অধঃ—সবদিকে বিস্তার ঘটে।
Word by Word
सर्वम्everything
सर्वम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) एकवचन; कर्मणि-प्रयोगे कर्तृस्थानी (patient-subject)
आपूर्यतेis filled
आपूर्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootā-√pṝ/√pṛ (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोगः (passive sense) ‘is filled’
अर्चिःभिःby flames
अर्चिःभिः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootअर्चिस् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, Instrumental (तृतीया) बहुवचन; करणम्
तदाthen
तदा:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय
जगत्world
जगत्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) एकवचन; ‘world’
इदम्this
इदम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) एकवचन; जगत्-विशेषणम्
शनैःgradually
शनैः:
Rīti (रीति)
TypeIndeclinable
Rootशनैः (अव्यय)
Formरीतिवाचक-अव्यय (adverb of manner) ‘slowly/gradually’
अर्चिःभिःby flames
अर्चिःभिः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootअर्चिस् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, Instrumental (तृतीया) बहुवचन; करणम्
संततेwhen (they are) spread
संतते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Rootsam-√tan (धातु) + संतत (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त/PPP), Locative (सप्तमी) एकवचन, नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे—सन्दर्भे ‘तस्मिन्’ इत्यनेन सह; ‘when it is spread/extended’
तस्मिन्in that
तस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, Locative (सप्तमी) एकवचन; ‘in that (world/state)’
तिर्यक्horizontally
तिर्यक्:
Deśa (देश)
TypeIndeclinable
Rootतिर्यक् (अव्यय)
Formदिशावाचक-अव्यय (horizontally)
ऊर्ध्वम्upwards
ऊर्ध्वम्:
Deśa (देश)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्वम् (अव्यय)
Formदिशावाचक-अव्यय (upwards)
अधःdownwards
अधः:
Deśa (देश)
TypeIndeclinable
Rootअधः (अव्यय)
Formदिशावाचक-अव्यय (downwards)
ततःtherefrom/thereafter
ततः:
Sambandha (सम्बन्ध/अपादानार्थ)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formतस्मात्-प्रभव-अव्यय (therefrom/thereafter; also ‘from there’)