Shloka 107
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यं न विद्यते / एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः
Transliteration
nirātmake punastasminvācyāvācyaṃ na vidyate / etau saṃhāravistārau vyaktāvyaktau tataḥ punaḥ
Translation
কিন্তু সেই নিরাত্ম (নির্বিশেষ) অবস্থায় বাচ্য-অবাচ্যের ভেদ নেই। তারপর সেখান থেকেই সংহার ও বিস্তার—ব্যক্ত ও অব্যক্ত—এই দুই প্রকাশ পায়।
Word by Word
निरात्मकेin the selfless/non-self (state/entity)
निरात्मके:
Adhikarana (अधिकरण/Locative)
TypeAdjective
Rootनिर् + आत्मक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः (Locative), एकवचनम्; नञ्/निर्-पूर्वक-तत्पुरुषः
पुनःagain, further
पुनः:
Sambandha (सम्बन्ध/adverb)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्ययम् (adverb): पुनरावृत्त्यर्थे (again/further)
तस्मिन्in that
तस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम् (in that)
वाच्यम्speakable
वाच्यम्:
Karma (कर्म/Predicate nominal)
TypeAdjective
Rootवच् (धातु) + ण्यत् → वाच्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ण्यत्-प्रत्ययान्त (to be spoken)
अवाच्यम्unspeakable
अवाच्यम्:
Karma (कर्म/Predicate nominal)
TypeAdjective
Rootअ-वाच्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; नञ्-तत्पुरुषः
नnot
न:
Sambandha (सम्बन्ध/negator)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-निपातः
विद्यतेexists, is found
विद्यते:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootविद् (धातु)
Formलट्-लकारः (Present), प्रथमपुरुषः (3rd), एकवचनम् (Singular), आत्मनेपदम्; अस्त्यर्थे (exists)
एतौthese two
एतौ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), द्विवचनम् (Dual)
संहारविस्तारौcontraction and expansion
संहारविस्तारौ:
Karta (कर्ता/Subject-apposition)
TypeNoun
Rootसंहार + विस्तार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्; इतरेतर-द्वन्द्वः (saṃhāra and vistāra)
व्यक्ताव्यक्तौmanifest and unmanifest
व्यक्ताव्यक्तौ:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootव्यक्त + अव्यक्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्; इतरेतर-द्वन्द्वः (manifest and unmanifest)
ततःtherefore, from that
ततः:
Hetu (हेतु/Source)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय/तद्-तसिल्)
Formअव्ययम् (ablatival adverb): तस्मात् (therefore/from that)
पुनःagain
पुनः:
Sambandha (सम्बन्ध/adverb)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्ययम् (adverb): पुनरपि (again)