Shloka 104
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
यद्गत्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञं तु निरञ्जनम् / अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यं वादहेतुभिः
Transliteration
yadgatvā na nivarttante kṣetrajñaṃ tu nirañjanam / avācyaṃ tadanākhyānādagrāhyaṃ vādahetubhiḥ
Translation
যাঁকে লাভ করলে আর প্রত্যাবর্তন নেই—তিনি নির্মল ক্ষেত্রজ্ঞ। তিনি অবাচ্য, কারণ তাঁকে বর্ণনা করা যায় না; তর্ক-বিতর্কের কারণেও তিনি গ্রাহ্য নন।
Word by Word
यत्which (that)
यत्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम्; सम्बन्धे (relative pronoun: 'which')
गत्वाhaving gone/attained
गत्वा:
Kriya-visheshaṇa (क्रियाविशेषण/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootगम् (धातु) + त्वा (क्त्वा-प्रत्यय)
Formक्त्वान्त-अव्ययम् (gerund/absolutive): having gone/attained
नnot
न:
Sambandha (सम्बन्ध/negator)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-निपातः (negation)
निवर्तन्तेthey return
निवर्तन्ते:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootनि + वृत् (धातु)
Formलट्-लकारः (Present), प्रथमपुरुषः (3rd), बहुवचनम् (Plural), आत्मनेपदम्
क्षेत्रज्ञम्knower of the field (kṣetrajña)
क्षेत्रज्ञम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootक्षेत्र + ज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (क्षेत्रस्य ज्ञः)
तुbut, indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formव्यतिरेक/अवधारणार्थक-निपातः (but/indeed)
निरञ्जनम्stainless, untainted
निरञ्जनम्:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootनिर् + अञ्जन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; नञ्/निर्-पूर्वक-तत्पुरुषः (stainless)
अवाच्यम्unspeakable
अवाच्यम्:
Visheshana (विशेषण/Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootअ-वाच्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; नञ्-तत्पुरुषः; वच् (धातु) + ण्यत् → वाच्य (to be spoken)
तत्that
तत्:
Adhikarana (अधिकरण/Topic)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (that)
अनाख्यानात्from being undescribed
अनाख्यानात्:
Hetu (हेतु/Cause)
TypeNoun
Rootअन् + आख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative), एकवचनम्; नञ्-तत्पुरुषः (from non-description/non-narration)
अग्राह्यम्ungraspable
अग्राह्यम्:
Visheshana (विशेषण/Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootअ-ग्राह्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; नञ्-तत्पुरुषः; ग्रह् (धातु) + ण्यत् → ग्राह्य (to be grasped)
वादहेतुभिःby means of argumentative reasons
वादहेतुभिः:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootवाद + हेतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), बहुवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (वादस्य हेतवः)