Next Verse

Shloka 1

प्रत्याहारवर्णनम्

Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे शिवपुरवर्णनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच प्रत्याहारं प्रवक्ष्यामि परस्यान्ते स्वयंभुवः / ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिंस्तदा प्रभोः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte uttarabhāge caturtha upasaṃhārapāde śivapuravarṇanaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ sūta uvāca pratyāhāraṃ pravakṣyāmi parasyānte svayaṃbhuvaḥ / brahmaṇaḥ sthitikāle tu kṣīṇe tasmiṃstadā prabhoḥ

এইভাবে শ্রীব্রহ্মাণ্ড মহাপুরাণের বায়ুপ্রোক্ত উত্তরভাগের চতুর্থ উপসংহারপাদে ‘শিবপুরবর্ণন’ নামে দ্বিতীয় অধ্যায়। সূত বললেন—স্বয়ম্ভূ ব্রহ্মার পরম অন্তে যে প্রত্যাহার ঘটে, প্রভুর স্থিতিকাল ক্ষীণ হলে তখন আমি তা বর্ণনা করব।

इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक अव्यय (quotative/colophon marker)
श्रीब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्रीब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; कर्मधारयः (श्रीमत् ब्रह्माण्डम्)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; कर्मधारयः (महत् पुराणम्)
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु + प्रोक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), षष्ठी-तत्पुरुषः (वायुना प्रोक्ते)
उत्तरभागेin the latter section
उत्तरभागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; तत्पुरुषः (उत्तरः भागः)
चतुर्थेin the fourth
चतुर्थे:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; 'fourth' (agreeing with पादे)
उपसंहारपादेin the concluding quarter/section
उपसंहारपादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपसंहार + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (उपसंहारस्य पादः)
शिवपुरवर्णनम्(the section) 'Description of Śiva’s city'
शिवपुरवर्णनम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशिव + पुर + वर्णन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः (शिवपुरस्य वर्णनम्)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनामनिर्देशक अव्यय (indeclinable indicating title: 'named')
द्वितीयःsecond
द्वितीयः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; 'second' (agreeing with अध्यायः)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
सूतःSūta
सूतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्
प्रत्याहारम्withdrawal (pratyāhāra)
प्रत्याहारम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रत्याहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
प्रवक्ष्यामिI shall explain
प्रवक्ष्यामि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु) + प्र (उपसर्ग)
Formलृट्-लकार (Simple Future), उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्
परस्यof the Supreme/other
परस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन
अन्तेat the end
अन्ते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
स्वयंभुवःof Svayaṃbhū (Brahmā)
स्वयंभुवः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootस्वयंभू (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; प्रजापति/ब्रह्मनाम
ब्रह्मणःof Brahmā
ब्रह्मणः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन
स्थितिकालेat the time of (his) sustaining period
स्थितिकाले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootस्थिति + काल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (स्थितेः कालः)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/अवधारणार्थक निपात (particle: 'but/indeed')
क्षीणेwhen exhausted/ended
क्षीणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootक्षी (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकाले क्त-कृदन्त (past participle), नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; 'when (it is) exhausted' (locative absolute sense with तस्मिन्)
तस्मिन्in that (time/state)
तस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
तदाthen
तदा:
Kala (काल)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक अव्यय (temporal adverb)
प्रभोःof the Lord
प्रभोः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootप्रभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन