Shloka 1
भण्डपुत्रशोकः (Bhaṇḍa’s Lament for His Sons) — Lalitopākhyāna Episode
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने भण्डपुत्रवधो नाम षड्विंशो ऽध्यायः अथ नष्टेषु पुत्रेषु शोकानलपरिप्लुतः / विललाप स दैत्येन्द्रो मत्वा जातं कुलक्षयम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne bhaṇḍaputravadho nāma ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ atha naṣṭeṣu putreṣu śokānalapariplutaḥ / vilalāpa sa daityendro matvā jātaṃ kulakṣayam
Translation
এইভাবে শ্রীব্রহ্মাণ্ড মহাপুরাণের উত্তরভাগে, হয়গ্রীব–অগস্ত্য সংলাপে, ললিতোপাখ্যানে ‘ভণ্ডপুত্রবধ’ নামে ষড়বিংশ অধ্যায়। এরপর পুত্রগণ বিনষ্ট হলে শোকাগ্নিতে দগ্ধ সেই দৈত্যেন্দ্র, কুলক্ষয় ঘটেছে মনে করে, বিলাপ করতে লাগল।
Word by Word
इतिthus
इति:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउपसंहार/उद्धरणार्थक-अव्ययम् (quotative/closing particle)
श्री-ब्रह्माण्डेin the Śrī Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
अधिकरण (Locative/अधिकरणम्)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः (श्रीमत् ब्रह्माण्डम्)
महा-पुराणेin the Mahāpurāṇa
महा-पुराणे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः
उत्तर-भागेin the latter section
उत्तर-भागे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (उत्तरः भागः)
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादेin the dialogue of Hayagrīva and Agastya
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक) + अगस्त्य (प्रातिपदिक) + संवाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (हयग्रीवस्य अगस्त्यस्य च संवादः)
ललिता-उपाख्यानेin the Lalitā narrative
ललिता-उपाख्याने:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (ललितायाः उपाख्यानम्)
भण्ड-पुत्र-वधःthe slaying of Bhaṇḍa’s sons
भण्ड-पुत्र-वधः:
कर्ता (Title predicate/प्रथमा)
TypeNoun
Rootभण्ड (प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक) + वध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (भण्डस्य पुत्राणां वधः)
नामnamed
नाम:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formसंज्ञासूचक-अव्ययम् (indeclinable indicating name)
षड्विंशःtwenty-sixth
षड्विंशः:
विशेषण (Qualifier of अध्यायः)
TypeAdjective
Rootषड्विंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; क्रमवाचक-विशेषणम् (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
कर्ता (Title head/प्रथमा)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
अथthen
अथ:
निपात (Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formआरम्भ/अनन्तरार्थक-अव्ययम् (then/now)
नष्टेषुwhen (they were) destroyed
नष्टेषु:
अधिकरण (Locative absolute part)
TypeAdjective
Rootनष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, बहुवचनम्; भूतकृदन्त-रूपम् (नश्→नष्ट, PPP); विशेषणम् (पुत्रेषु)
पुत्रेषु(his) sons (having perished)
पुत्रेषु:
अधिकरण (Locative absolute)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, बहुवचनम्; सप्तमी-सम्बन्धः (locative absolute)
शोक-अनल-परिप्लुतःoverwhelmed by the fire of grief
शोक-अनल-परिप्लुतः:
विशेषण (Qualifier of दैत्येन्द्रः)
TypeAdjective
Rootशोक (प्रातिपदिक) + अनल (प्रातिपदिक) + परिप्लुत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (शोकः अनल इव; तेन परिप्लुतः = overwhelmed by the fire of grief)
विललापlamented
विललाप:
क्रिया (Verb/Action)
TypeVerb
Rootवि + लप् (धातु)
Formलिट्-लकारः (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्
सःhe
सः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
दैत्य-इन्द्रःthe lord of the demons
दैत्य-इन्द्रः:
कर्ता (Subject; apposition)
TypeNoun
Rootदैत्य (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (दैत्यानाम् इन्द्रः)
मत्वाhaving realized
मत्वा:
पूर्वकाल-क्रिया (Prior action)
TypeVerb
Rootमन् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्तः (Gerund/Absolutive), अव्ययम्; पूर्वकालिक-क्रिया (having thought/considered)
जातम्arisen, occurred
जातम्:
कर्म (Object of ‘mत्वा’)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formभूतकृदन्तः (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘जातं’ = arisen/occurred (as object of मत्वा)
कुल-क्षयम्destruction of the lineage
कुल-क्षयम्:
कर्म (Object complement with जातम्)
TypeNoun
Rootकुल (प्रातिपदिक) + क्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (कुलस्य क्षयः)