Adhyaya 59
Vamśānukramaṇikā: Varuṇa–Kali Descendants and the Naiṛta Grahas (Genealogical Catalogue)
এই অধ্যায়ে সংলাপরীতিতে ঋষিরা পূর্বের সংশয়মুক্ত হয়ে বংশগুলির ক্রমানুক্রম, মহারাজাদের স্থিতি ও প্রভাব জানতে চান। সূত/লোমহর্ষণ-ধারার আখ্যায়ন-কুশলী বক্তা ধাপে ধাপে বংশানুকীর্তন করার প্রতিশ্রুতি দেন। পরে বরুণের পত্নী স্তুতা-র উল্লেখ করে বংশধারা কালি (এবং বৈদ্য) পর্যন্ত গিয়ে জয়-বিজয় প্রভৃতি সন্তানদের কথা বলে। কালি-পুত্র মদ ও কালি-পত্নী হিংসা পৌরাণিক ব্যক্তিত্বরূপে বর্ণিত। এরপর শিরোহীন, দেহহীন, একহাত/একপা ইত্যাদি বিচিত্র লক্ষণযুক্ত পুরুষাদক-প্রকৃতির বংশধর ও তাদের পত্নীদের তালিকা আসে। তাদের সন্তানরা ‘নৈঋত’ নামে ‘গ্রহ’—বিশেষত শিশুদের পীড়াদায়ক অধিকারী—বলে প্রতিষ্ঠিত। শেষে ব্রহ্মার অনুমোদনে স্কন্দকে তাদের অধিপতি স্থির করে বংশবর্ণনার সঙ্গে গ্রহ-পীড়ার কারণ ও নিয়ন্ত্রণব্যবস্থাও যুক্ত করা হয়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्त मध्यमभागे तृतीय उपाद्धातपादे ऽष्टपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५८// बृहस्पतिरुवाच ऋषयस्त्वेव मुक्तास्तु परं हर्षमुपागताः / परं शुश्रूषया भूयः पप्रच्छुस्तदनन्तरम्
এইভাবে শ্রীব্রহ্মাণ্ড মহাপুরাণের বায়ুপ্রোক্ত মধ্যমভাগের তৃতীয় উপাদ্ধাতপাদে অষ্টপঞ্চাশত্তম অধ্যায় সমাপ্ত। বৃহস্পতী বললেন—ঋষিগণ মুক্ত হয়ে পরম আনন্দে উপনীত হলেন এবং আরও শোনার তীব্র আকাঙ্ক্ষায় পরে আবার প্রশ্ন করলেন।
Verse 2
ऋषय ऊचुः वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञां चामिततेजसाम् / स्थितिं चैषां प्रभावं च ब्रूहि नः परिपृच्छताम्
ঋষিগণ বললেন—বংশগুলির ক্রমানুসারে এবং অমিত তেজস্বী রাজাদের স্থিতি ও প্রভাব আমাদের বলুন; আমরা জিজ্ঞাসা করছি।
Verse 3
एवमुक्तस्ततस्तैस्तु तदासौ लोमहर्षणः / शृण्वतामुत्तराख्याने ऋषीणां वाक्य कोविदः
তাঁরা এভাবে বললে, তখন লোমহর্ষণ—ঋষিদের বাক্যে পারদর্শী—শ্রোতৃঋষিদের সামনে পরবর্তী আখ্যান বলতে উদ্যত হলেন।
Verse 4
अख्यानकुशलो भूयः परं वाक्यमुवाच ह / ब्रुवतो मे निबोधंश्च ऋषिराह यथा मम
আখ্যানকুশল তিনি পুনরায় উৎকৃষ্ট বাক্য বললেন—“আমি যা বলি মন দিয়ে শোন; যেমন ঋষি আমাকে বলেছিলেন, তেমনই।”
Verse 5
वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञां चामिततेजसाम् / स्थितिं चैषां प्रभावं च क्रमतो मे निबोधत
বংশগুলির ক্রমানুসারে এবং অমিত তেজস্বী রাজাদের স্থিতি ও প্রভাব ক্রমে আমার কাছ থেকে শোনো, ভালো করে জেনে নাও।
Verse 6
वरुणस्य सपत्नीकान् स्तुता देवी उदाहृता / तस्याः पुत्रौ कलिर्वैद्यः स्तुता च सुरसुंदरी
বরুণের সহধর্মিণী হিসেবে ‘স্তুতা’ নামে দেবী উল্লিখিত। তাঁর দুই সন্তান—কলি (বৈদ্য) এবং ‘স্তুতা’ নামে এক দেবসুন্দরী।
Verse 7
कलिपुत्रौ महावीर्यौं जयश्च विजयश्च ह / वैद्यपुत्रौ घृणिश्चैव मुनिश्चैव महाबलौ
কলির দুই মহাবীর পুত্র ছিল—জয় ও বিজয়; আর বৈদ্যের দুই পুত্র—ঘৃণি ও মুনি—মহাবলবান ছিল।
Verse 8
प्रत्तानामनु कामानामन्योन्यस्य प्रभक्षिणौ / भक्ष्यित्वा तावन्योन्यं विनाशं समवाप्नुतः
প্রদত্ত কামনার অনুসরণে তারা পরস্পরকে গ্রাস করতে লাগল; একে অন্যকে ভক্ষণ করে শেষে বিনাশে পতিত হল।
Verse 9
कलिः सुरायाः संज्ञेयस्तस्य पुत्रो मदः स्मृतः / स्मृता हिंसा कलेर्भार्या श्रेष्ठा या निकृतस्मृतिः
কলিকে ‘সুরা’ (মদিরা) নামে চিহ্নিত করা হয়, তার পুত্র ‘মদ’ বলে স্মৃত; আর কলির স্ত্রী ‘হিংসা’, যিনি ‘নিকৃতি’ (কপটতা) রূপে শ্রেষ্ঠা।
Verse 10
प्रसूतान्ये कलेः पुत्राश्चत्वारः पुरुषादकाः / नाके विघ्नश्च विख्यातो भद्रमोविधमस्तथा
কলির আরও চার পুত্র জন্মাল, যারা মানুষভক্ষক—নাকে, প্রসিদ্ধ বিঘ্ন, ভদ্রম ও বিধম।
Verse 11
अशिरस्कतया विघ्नो नाकश्चैवाशरीरवान् / भद्रमश्चैकहस्तो ऽभूद्विधमश्चैकपात्स्मृतः
বিঘ্ন ছিল শিরশূন্য; নাকে ছিল দেহহীন; ভদ্রম একহস্ত ছিল; আর বিধম একপদবিশিষ্ট বলে স্মৃত।
Verse 12
भद्रमस्य तथापत्नी तामसी पूतना तथा / रेवती विधमस्यापि तयोः पुत्राः सहस्रशः
ভদ্রের পত্নী তামসী ও পূতনা; আর বিধমের পত্নী রেবতী—তাদের পুত্রগণ সহস্র সহস্র ছিল।
Verse 13
नाकस्य शकुनिः पत्नी विघ्नस्य च अयो मुखी / राक्षसास्तु महावीर्याः संध्याद्वयविचारिमः
নাকের পত্নী শকুনি, আর বিঘ্নের অয়োমুখী; সেই রাক্ষসেরা মহাবীর্যবান এবং উভয় সন্ধ্যায় বিচরণ করত।
Verse 14
रेवतीपूतनापुत्रा नैऋता नामतः स्मृताः / ग्रहस्ते राक्षसाः सर्वे बालानां तु विशेषतः
রেবতী ও পূতনার পুত্ররা ‘নৈঋত’ নামে স্মৃত; তারা সকলেই রাক্ষস-গ্রহ, বিশেষত শিশুদের উপর প্রভাব ফেলে।
Verse 15
स्कन्दस्तेषामधिपतिर्ब्रह्मणो ऽनुमतः प्रभुः / बृहस्पतेर्या भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी
তাদের অধিপতি স্কন্দ, ব্রহ্মার অনুমোদিত প্রভু; আর বৃহস্পতির যে ভগিনী, তিনি শ্রেষ্ঠা নারী, ব্রহ্মচারিণী।
Verse 16
योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता चरते सदा / प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य च
তিনি যোগসিদ্ধা, সমগ্র জগতে আসক্তিহীন হয়ে সদা বিচরণ করেন; তিনি বসুদের অষ্টম প্রভাসের পত্নী।
Verse 17
विश्वकर्मा सुरस्तस्या जातः शिल्पिप्रजापतिः / त्वष्टा विराजो रूपाणि धर्मपौत्र उदारधीः
সেই সুরের বংশে বিশ্বকর্মা জন্মিলেন—শিল্পীদের প্রজাপতি। আর ত্বষ্টা বিরাজের রূপসমূহের নির্মাতা, ধর্মের পৌত্র, উদারবুদ্ধি।
Verse 18
कर्त्ता शिल्पिसहस्राणां त्रिदशानां तु योगतः / यःसर्वेषां विमानानि देवतानां चकार ह
তিনি যোগশক্তিতে ত্রিদশদের সহস্র শিল্পীর কর্তা; যিনি সকল দেবতার বিমান নির্মাণ করেছিলেন।
Verse 19
मानुषाश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः / प्रह्रादी विश्रुता तस्य पत्नी त्वष्टुर्विरोचना
সেই মহাত্মার শিল্পকর্মে মানুষও জীবিকা লাভ করে। তাঁর পত্নী প্রহ্রাদী নামে প্রসিদ্ধ—ত্বষ্টার বিরোচনা।
Verse 20
विरोचनस्य भगिनी माता त्रिशिरसस्तथा / देवाचार्यस्य महतो विश्वरूपस्य धीमतः
তিনি বিরোচনের ভগিনী এবং ত্রিশিরার জননী; আর মহান, ধীমান দেবাচার্য বিশ্বরূপেরও জননী।
Verse 21
विश्वकर्मात्मजश्वैव विश्वकर्मा मयः स्मृतः / सुरेणुरिति विख्याता स्वसा तस्य यवीयसी
বিশ্বকর্মার পুত্রও ‘ময়’ নামে বিশ্বকর্মা বলে স্মৃত। তার কনিষ্ঠা ভগিনী ‘সুরেণু’ নামে খ্যাত।
Verse 22
त्वाष्ट्री या सवितुर्भार्या पुनः संज्ञेति विश्रुता / प्रासूत सा महाभागं मनुं ज्येष्ठं विवस्वतः
ত্বষ্টার কন্যা, সवিতার পত্নী, যিনি পুনরায় ‘সঞ্জ্ঞা’ নামে প্রসিদ্ধ, সেই মহাভাগ্যা বিবস্বানের জ্যেষ্ঠ পুত্র মনুকে প্রসব করলেন।
Verse 23
यमौ प्रासूत च पुनर्यमं च यमुनां च ह / सा तु गत्वा कुरून्देवी वडवा रूपधारिणी
পুনরায় তিনি যম ও যমুনা—এই যমজ যুগলকে প্রসব করলেন। তারপর সেই দেবী কুরুদেশে গিয়ে ঘোটকী (ঘোড়ী) রূপ ধারণ করলেন।
Verse 24
सवितुश्चास्य रूपस्य नासिकाभ्यां तु तौ स्मृतौ / प्रासूत सा महाभाग त्वन्तरिक्षे ऽश्विनौ किल
সেই (অশ্বরূপ) সवিতার সেই রূপের দুই নাসিকা থেকেই তাঁরা (অশ্বিনীকুমার) উৎপন্ন—এমনই স্মৃত। সেই মহাভাগ্যা অন্তরিক্ষে অশ্বিনদ্বয়কে প্রসব করলেন।
Verse 25
नासत्यं चैव दस्रं च मार्त्तण्डस्यात्मजावुभौ / ऋषय ऊचुः कस्मान्मार्त्तण्ड इत्येष विवस्वानुदितो बुधैः
তাঁরা দুজন—নাসত্য ও দস্র—মার্তণ্ডের পুত্র। ঋষিরা বললেন: ‘বিবস্বানকে জ্ঞানীরা কেন “মার্তণ্ড” বলে অভিহিত করেছেন?’
Verse 26
किमर्थं सासुरूपा वै नासिकाभ्यामसूयत / एतद्वेदितुमिच्छामो सर्वं नो ब्रूहि पृच्छताम्
তিনি ঘোটকী-রূপা (দেবী) কেন নাসিকা থেকে উৎপন্ন হলেন? আমরা এটি জানতে চাই; আমরা জিজ্ঞাসা করছি—আমাদের সব কথা বলুন।
Verse 27
सूत उवाच चिरोत्पन्नमतिर्भिन्नमण्डं त्वष्ट्रा विदारितम् / गर्भवधं भ्रान्तः कश्यपो विद्रुतो भवेत्
সূত বললেন—দীর্ঘকাল পরে উৎপন্ন সেই অণ্ড ভেঙে গেল; ত্বষ্টা তা বিদীর্ণ করলেন। গর্ভহত্যার আশঙ্কায় বিভ্রান্ত কশ্যপ ভয়ে দৌড়ে পালালেন।
Verse 28
अण्डे द्विधाकृते त्वण्डं दृष्ट्वा त्वष्टेदमब्रवीत् / नैतन्न्यूनं भवादण्डं मार्त्तण्डस्त्वं भवानघ
অণ্ড দ্বিখণ্ডিত হলে তা দেখে ত্বষ্টা বললেন—“এই অণ্ড যেন হীন না হয়; হে নিষ্পাপ, তুমি ‘মার্ত্তণ্ড’ হও।”
Verse 29
न खल्वयं मृतोंऽडस्थ इति स्नेहात्पिताब्रवीत् / तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नामान्वर्थमुदाहरन्
“অণ্ডের ভিতরে থাকা এ জন মৃত নয়”—স্নেহে পিতা বললেন। তাঁর সেই কথা শুনে তারা অর্থানুসারে নাম উচ্চারণ করল।
Verse 30
यन्मार्त्तण्डो भवेत्युक्तस्त्वण्डात्सोंडे द्विधाकृते / तस्माद्विवस्वान्मार्त्तण्डः पुराणज्ञैर्विभाव्यते
যেহেতু অণ্ড দ্বিখণ্ডিত হলে তাকে বলা হয়েছিল—“তুমি মার্ত্তণ্ড হও”—তাই পুরাণজ্ঞেরা বিবস্বানকে ‘মার্ত্তণ্ড’ বলে বিবেচনা করেন।
Verse 31
ततः प्रजाः प्रवक्ष्यामि मार्त्तण्डस्य विवस्वतः / विजज्ञे सवितुर्भार्या संज्ञा पुत्रांस्तु त्रीन्पुनः
এবার আমি মার্ত্তণ্ড বিবস্বানের সন্তানদের কথা বলব। সवিতার পত্নী সংজ্ঞা পুনরায় তিন পুত্র প্রসব করলেন।
Verse 32
मनुं यमीं यमं चैव छाया सा तपती तथा / शनैश्चरं तथैवैते मार्त्तण्डस्यात्मजाः स्मृताः
মনু, যমী, যম, ছায়া, তপতী এবং শনৈশ্চর—এরা সকলেই মার্তণ্ড (সূর্য)-এর পুত্র বলে স্মৃত।
Verse 33
विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायिण्यां महायशाः / तस्य संज्ञाभवद्भार्या त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः
মহাযশস্বী বিবস্বান কশ্যপের থেকে দাক্ষায়িণীর গর্ভে জন্ম নিলেন। বিবস্বানের পত্নী ছিলেন ত্বষ্টার কন্যা দেবী সংজ্ঞা।
Verse 34
सुरेणुरिति विख्याता पुनः संज्ञेति विश्रुता / सा तु भार्या भगवतो मार्त्तण्डस्यातितेजसः
তিনি ‘সুরেণু’ নামে খ্যাত হন এবং পরে ‘সংজ্ঞা’ নামেও প্রসিদ্ধ হন। তিনিই অতিতেজস্বী ভগবান মার্তণ্ডের পত্নী।
Verse 35
न खल्वये मृतो ह्यण्डे इति स्नेहात्तमब्रवीत् / अजानन्कश्यपः स्नेहात् मार्त्तण्ड इति चोच्यते
স্নেহবশে তিনি তাকে বললেন—“এটি ডিম্বে মৃত নয়।” কশ্যপও স্নেহে, অজান্তেই, তাকে ‘মার্তণ্ড’ বলে ডাকলেন।
Verse 36
तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य नित्यमेव विवस्वतः / येनापि तापयामास त्रील्लोङ्कान्कश्यपात्मजः
বিবস্বানের তেজ সর্বদাই অতিশয় ছিল; সেই তেজেই কশ্যপপুত্র তিন লোককে দগ্ধতাপে তপ্ত করেছিল।
Verse 37
त्रीण्यपत्यानि संज्ञायां जनयामास वै रविः / द्वौ सुतौ तु महावीर्यौं कन्यैका विदितैव च
সঞ্জ্ঞার গর্ভে রবি তিনটি সন্তান উৎপন্ন করলেন—দুই মহাবীর্য পুত্র এবং এক প্রসিদ্ধ কন্যা।
Verse 38
मनुर्वैवस्वतो ज्येष्ठः श्राद्धदेवः प्रजापतिः / ततो यमो यमी चैव यमजौ संबभूवतुः
জ্যেষ্ঠ ছিলেন বৈবস্বত মনু, শ্রাদ্ধদেব প্রজাপতি; তারপর যম ও যমী—এই যমজ যুগল জন্ম নিল।
Verse 39
असह्यतेजस्तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः / असहन्ती स्वकां छायां सवर्णां निर्ममे पुनः
বিবস্বানের অসহ্য তেজোময় রূপ দেখে সঞ্জ্ঞা সহ্য করতে পারলেন না; তাই তিনি নিজেরই সমবর্ণ এক ছায়া পুনরায় সৃষ্টি করলেন।
Verse 40
महाभागा तु सा नारी तस्याश्छायासमुद्गता / प्राञ्जलिः प्रयता भूत्वा पुनः संज्ञामभाषत
সেই মহাভাগা নারী, যিনি তার ছায়া থেকে উদ্ভূত, করজোড়ে ও সংযত হয়ে আবার সঞ্জ্ঞাকে বললেন।
Verse 41
वदस्व किं मया कार्यं सा संज्ञा तामथाब्रवीत् / अहं यास्यापि भद्रं ते स्वमेव भवनं पितुः
সে বলল, ‘আমার দ্বারা কী কাজ করাতে চান?’ তখন সঞ্জ্ঞা বললেন, ‘তোমার মঙ্গল হোক; আমি আমার পিতার নিজ গৃহেই চলে যাব।’
Verse 42
त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया / इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी
তোমাকে এখানেই আমার গৃহে নির্ভয়ে বাস করতে হবে; এই দুই বালক আমার, আর এই শুভবর্ণা কন্যাটিও।
Verse 43
भर्त्तव्या नैवमाख्येयमिदं भगवते त्वया / इमौ च बालकौ मह्यं तथेत्युक्ता तथा च सा
এটি পালনীয়; ভগবানকে তুমি এ কথা এভাবে বলো না। ‘এই দুই বালক আমার’—এমন বলে সে ‘তথা’ বলল, আর সেও তেমনই সম্মত হল।
Verse 44
त्वष्टुः समीपमगमद्व्रीडितेव तपस्विनी / पिता तामागतां दृष्ट्वा क्रुद्धः संज्ञामथाब्रवीत्
লজ্জিত তপস্বিনীর মতো সে ত্বষ্টার নিকট গেল; পিতা তাকে আসতে দেখে ক্রুদ্ধ হয়ে সঞ্জ্ঞাকে বলল।
Verse 45
भर्त्तुः समीपं गच्छेति नियुक्ता च पुनः पुनः / अगमद्वडवा भूत्वाच्छाद्य रूपमनिन्दिता
‘স্বামীর নিকট যাও’—এভাবে বারবার আদিষ্ট হয়ে, সেই নির্দোষা নিজের রূপ আচ্ছাদিত করে ঘোটকীরূপ ধারণ করে গেল।
Verse 46
उत्तरान्सा कुरून्गत्वा तृणान्यथ चचार सा / द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्त्य ताम्
সে উত্তর কুরুদেশে গিয়ে ঘাস চরতে লাগল; দ্বিতীয় সঞ্জ্ঞার বিষয়ে ‘একে চিনতে হবে’—এমন ভেবে সে তাকে মনে চিন্তা করল।
Verse 47
आदित्यो जनयामास पुत्रावादित्यवर्चसौ / पूर्वजस्य मनोस्तुल्यौ सादृश्येन तु तौ प्रभू
আদিত্য আদিত্য-তেজে দীপ্ত দুই পুত্র উৎপন্ন করলেন। রূপসাদৃশ্যে তারা পূর্বজ মনুর সমান, উভয়েই প্রভুশক্তিসম্পন্ন।
Verse 48
श्रुतश्रवा मनुस्ताभ्यां सावर्णिर्वै भविष्यति
তাদের দুজনের থেকে শ্রুতশ্রবা নামক মনু—নিশ্চয়ই—সাবর্ণি রূপে ভবিষ্যতে হবেন।
Verse 49
श्रुतकर्मा तु विज्ञेयो ग्रहो वै यः शनैश्चरः / मनुरेवाभवत्सो ऽपि सावर्णिरिति चोच्यते
শ্রুতকর্মা সেই গ্রহ, যাকে শনৈশ্চর বলা হয়। তিনিই মনু হয়েছিলেন এবং ‘সাবর্ণি’ নামেও অভিহিত।
Verse 50
संज्ञा तु पार्थिवी सा वै स्वस्य पुत्रस्य वै तदा / चकाराभ्यधिकं स्नेहं त तथा पूर्वजेषु वै
তখন পার্থিবী সংজ্ঞা নিজের পুত্রের প্রতি অতিশয় স্নেহ প্রদর্শন করলেন, এবং তদ্রূপ পূর্বজদের প্রতিও।
Verse 51
मनुस्तच्छाक्षमत्सर्वं यमस्तद्वै न चाक्षमत् / बहुशो जल्पमानस्तु सापत्न्यादतिदुःखितः
মনু সবই সহ্য করলেন, কিন্তু যম তা সহ্য করতে পারলেন না। সপত্নীজনিত বেদনায় অতিদুঃখিত হয়ে তিনি বারবার কথা বলতে লাগলেন।
Verse 52
तां वै रोषाच्च बालाच्च भाविनोर्ऽथस्य वै बलात् / यदा संतर्जयामास च्छायां वैवस्वतो यमः
ক্রোধ ও বাল্যভাবের বশে, ভবিতব্যের বলপ্রভাবে, যখন বৈবস্বত যম ছায়াকে কঠোরভাবে ভর্ৎসনা করলেন।
Verse 53
सा शशाप ततः क्रोधात्सार्णिजननी यमम् / यदा तर्जयसे ऽकस्मात्पितृभार्यां यशस्विनीम्
তখন ক্রোধে দগ্ধ হয়ে সার্ণির জননী যমকে শাপ দিলেন—“তুমি কেন হঠাৎই যশস্বিনী পিতৃ-পত্নীকে ভর্ৎসনা কর?”
Verse 54
तस्मात्तवैष चरमः पतिष्यति न संशयः / यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः
“অতএব তোমার এই শেষ অঙ্গ অবশ্যই পতিত হবে—সন্দেহ নেই।” সেই শাপে যমের মন গভীরভাবে পীড়িত হল।
Verse 55
मनुना सह धर्मात्मा पितुः सर्वं न्यवेदयत् / भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर्विनिर्जितः
ধর্মাত্মা যম মনুর সঙ্গে গিয়ে পিতার কাছে সব কথা নিবেদন করলেন; শাপভয়ে অত্যন্ত উদ্বিগ্ন হয়ে, সংজ্ঞার বাক্যে তিনি শান্ত হলেন।
Verse 56
तस्यां मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः / बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति
“তার দিকে আমার পা উঠেছিল বটে, কিন্তু তার দেহে পড়েনি। যদি বাল্য বা মোহবশত এমন হয়ে থাকে, তবে আপনি ক্ষমা করতে যোগ্য।”
Verse 57
शप्तो ऽहमस्मि लोकेश जनन्या तपतां वर / तव प्रसादो नस्त्रातुमेतस्मान्महतो भयात्
হে লোকেশ! তপস্বীদের শ্রেষ্ঠা জননী আমাকে শাপ দিয়েছেন; এই মহাভয় থেকে আমাদের রক্ষা করতে আপনার প্রসাদই সক্ষম।
Verse 58
विवस्वानेवमुक्तस्तु यमं प्रोवाच वै प्रभुः / असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम्
এভাবে বলা হলে প্রভু বিবস্বান যমকে বললেন—পুত্র, নিঃসন্দেহে এখানে এক মহৎ কারণ ঘটবে।
Verse 59
येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम् / न शक्यमेतन्मिथ्य तु कर्त्तुं मातुर्वचस्तव
যে কারণে ধর্মজ্ঞ ও সত্যবাদী তোমাকে ক্রোধ আচ্ছন্ন করেছিল, তাতে তোমার মাতার বাক্যকে মিথ্যা করা সম্ভব নয়।
Verse 60
कृमयो मांसमादाय यास्यन्ति च महीं तव / ततः पादं महाप्राज्ञ पुनः सांप्राप्स्यसे सुखम्
কৃমিরা তোমার মাংস নিয়ে মাটিতে চলে যাবে; তারপর, হে মহাপ্রাজ্ঞ, তুমি পুনরায় সুখে তোমার পা ফিরে পাবে।
Verse 61
कृतमेवं वचः सत्यं मातुस्तव भविष्यति / शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि
এভাবে তোমার মাতার বাক্য সত্য হবে; আর শাপের প্রতিকার দ্বারা তুমিও রক্ষা পাবে।
Verse 62
आदित्यस्त्वब्रवीत्संज्ञां किमर्थं तनयेषु तु / तुल्येष्वभ्यधिकस्नेह एकस्मिन्क्रियते त्वया
আদিত্য সংজ্ঞাকে বললেন—পুত্রেরা সমান হলেও তুমি কেন একজনের প্রতি অধিক স্নেহ করো?
Verse 63
सा तत्परिहरन्ती वै नाचचक्षे विवस्वतः / आत्मना स समाधाय योगात्तत्त्वमपश्यत
সে কথা এড়িয়ে গিয়ে বিবস্বানের দিকে তাকাতে পারল না; তিনি আত্মাকে সমাধিতে স্থির করে যোগবলে তত্ত্ব দর্শন করলেন।
Verse 64
तां शप्तुकामो भगवान्नाशाय कुपितः प्रभुः / सा तत्सर्वं यथा तत्त्वमाचचक्षे विवस्वतः
ভগবান প্রভু ক্রুদ্ধ হয়ে তাকে শাপ দিয়ে বিনাশ করতে উদ্যত হলেন; তখন সে সবকিছু যথাযথ সত্যরূপে বিবস্বতকে জানাল।
Verse 65
विवस्वांस्तु यथा श्रुत्वा क्रुद्धस्त्वष्टारमभ्ययात् / त्वष्टा तु तं यथान्यायमर्चयित्वा विभावसुम्
এ কথা শুনে বিবস্বান ক্রুদ্ধ হয়ে ত্বষ্টার কাছে গেলেন; আর ত্বষ্টা বিধিমতো বিভাবসুকে পূজা-সম্মান করলেন।
Verse 66
निर्दग्धुकामं रोषेण सांत्वयामास वै शनैः / तवातितेजसा युक्तमिदं रूपं न शोभते
ক্রোধে দগ্ধ করতে উদ্যত তাকে তিনি ধীরে ধীরে শান্ত করলেন—তোমার অতিতেজে যুক্ত এই রূপ শোভা পায় না।
Verse 67
असहन्ती तु तत्संज्ञा वने चरति शाद्वले / द्रक्ष्यते तां भवनद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम्
সে সেই অবস্থাকে সহ্য করতে না পেরে সবুজ তৃণভূমিযুক্ত বনে বিচরণ করল। আজ আপনি আপনার শুভাচারিণী পত্নীকে দর্শন করবেন।
Verse 68
श्लाघ्ययौवनसंपन्नां योगमास्थाय गोपते / अनुकूलं भवेदेवं यदि स्यात्समयो मतः
হে গোপতে! প্রশংসনীয় যৌবনে সমৃদ্ধ হয়ে যোগের আশ্রয় নাও; যদি সময়কে উপযুক্ত মনে করা হয়, তবে সবই অনুকূল হবে।
Verse 69
रूपं निवर्त्तयेयं ते ह्याद्यं श्रेष्ठमरिन्दम / रूपं विवस्वतस्त्वासीत्तिर्यगूर्द्ध्वमधस्तथा
হে অরিন্দম! আমি তোমার এই বর্তমান শ্রেষ্ঠ রূপ ফিরিয়ে দেব; কারণ তোমার রূপ ছিল বিবস্বানের, যা তির্যক্, ঊর্ধ্ব ও অধঃ—সর্বদিকে বিস্তৃত।
Verse 70
तेनासौ पीडिता देवी रूपेण तु दिवस्पतेः / तस्मात्ते समचक्रं तु वर्तते रूपमद्भुतम्
দিবস্পতির সেই রূপে দেবী পীড়িত হয়েছিলেন; তাই তোমার জন্য সেই আশ্চর্য সমচক্র রূপ বর্তমান হয়েছে।
Verse 71
अनुज्ञातस्ततस्त्वष्ट्रा रूपनिर्वर्त्तनाय वै / ततो ऽभ्युपागमत्त्वष्टा मार्त्तण्डस्य विवस्वतः
তখন ত্বষ্টা রূপ-পরিবর্তনের জন্য অনুমতি দিলেন; এরপর ত্বষ্টা মার্তণ্ড বিবস্বানের নিকট উপস্থিত হলেন।
Verse 72
भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास तस्य वै / तं निर्मूलित तेजस्कं तेजसापहृतेन तु
ভ্রমি আরোপ করে তিনি তার তেজ নিশ্চয়ই ক্ষয় করলেন; আর নিজের তেজে অপহৃত হওয়ায় সে তেজহীন, মূলসহ উৎপাটিত হল।
Verse 73
कान्तां प्रभाकरो द्रष्टुमियेष शुभदर्शनः / ददर्श योगमास्थाय स्वां भार्यां वडवां तथा
শুভদর্শন প্রভাকর প্রিয়াকে দেখতে ইচ্ছা করলেন; যোগ অবলম্বন করে তিনি নিজের পত্নীকে বডবা-রূপে দেখলেন।
Verse 74
अदृश्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च / अश्वरूपेण मार्त्तण्डस्तां मुखे समभावयत्
সকল জীবের অদৃশ্য, তেজ ও নিয়মে আবৃত সেই (বডবা)কে মার্তণ্ড অশ্বরূপ ধারণ করে তার মুখে সমভাবে স্থাপন করলেন।
Verse 75
मैथुनान्तनिविष्टा च परपुंसो ऽभिशङ्कया / सा तं निःसारयामास नोभ्यां शुक्रं विवस्वतः
মৈথুনের অন্তে প্রবিষ্ট হয়ে, পরপুরুষের আশঙ্কায়, সে বিবস্বানের শুক্র নাসারন্ধ্র দিয়ে বাইরে বের করে দিল।
Verse 76
देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ / नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वादशमूर्तितः
তাঁহা থেকে দুই দেব জন্মিলেন—অশ্বিনীকুমার, চিকিৎসকদের শ্রেষ্ঠ; নাসত্য ও দস্র নামে, দ্বাদশ-মূর্তি (আদিত্য) রূপে স্মৃত।
Verse 77
मार्त्तण्डस्य सुतावेतावष्टमस्य प्रजापतेः / तां तु रूपेण कान्तेन दर्शयामास भास्करः
মার্তণ্ডের অষ্টম প্রজাপতির এই দুই সন্তান; ভাস্কর তাঁকে মনোহর রূপে প্রকাশ করে দেখালেন।
Verse 78
स तां दृष्ट्वा तदा भार्यां तुतो षैतामुवाच ह / यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः
তিনি তখন পত্নীকে দেখে সন্তুষ্ট হয়ে তাকে বললেন; কিন্তু যম সেই শাপে অত্যন্ত পীড়িতচিত্ত হলেন।
Verse 79
धर्मेण रञ्जयामास धर्मराजस्ततस्तु सः / सो ऽलभत्कर्मणां तेन शुभेन परमां द्युतिम्
তখন ধর্মরাজ ধর্মের দ্বারা তাকে সন্তুষ্ট করলেন; আর সেই শুভ কর্মে তিনি পরম দীপ্তি লাভ করলেন।
Verse 80
पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च / मनुः प्रजापतिस्त्वेष सावर्णिः स महायशाः
পিতৃগণের অধিপত্য এবং লোকপালত্বও; এই মহাযশস্বী সাবর্ণি মনুই প্রজাপতি।
Verse 81
भाव्यः सो ऽनागते तस्मिन्मनुः सावर्णिकेन्तरे / मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः
আগামী সেই সাবর্ণিক মন্বন্তরে তিনিই মনু হবেন; প্রভু মেরুর পৃষ্ঠে আজও ঘোর তপস্যা করছেন।
Verse 82
भ्राता शनैश्चरस्तत्रग्रहत्वं स तु लब्धवान् / त्वष्टा तु तेन रूपेण विष्णोश्चक्रमकल्पयत्
সেখানে ভ্রাতা শনৈশ্চর গ্রহত্ব লাভ করলেন। আর ত্বষ্টা সেই রূপেই বিষ্ণুর চক্র নির্মাণ করলেন।
Verse 83
महामहो ऽप्रतिहतं दानवान्प्रतिवारणम् / यवीयसी तयोर्या तु यमुनाच यशस्विनी
মহামহো ছিলেন অপ্রতিহত, দানবদের নিবৃত্তিকারী। আর তাদের কনিষ্ঠা কন্যা ছিলেন যশস্বিনী যমুনা।
Verse 84
अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपावनी / यस्तु ज्येष्ठो महातेजाः सर्गो यस्येति सांप्रतम्
লোকপাবনী যমুনা নদীদের মধ্যে শ্রেষ্ঠা হলেন। আর যে জ্যেষ্ঠ মহাতেজস্বী, যার সর্গ—তা এখন বলা হচ্ছে।
Verse 85
विस्तरं तस्य वक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह / इदं तु जन्म देवानां शृणुयाद्वा पठेच्च वा
আমি বৈবস্বত মনুর বিস্তারসহ বর্ণনা করব। দেবগণের এই জন্ম যে শোনে বা পাঠ করে।
Verse 86
वैवस्वतस्य पुत्राणां सप्तानां तु महौजसाम् / आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच्च महद्यशः
বৈবস্বতের সাত মহাশক্তিমান পুত্রদের এই কাহিনি—বিপদে পড়লে মুক্তি দেয় এবং মহাযশ প্রদান করে।
Frequently Asked Questions
The sampled section catalogs a Varuṇa-linked descent: Varuṇa and Stutā → offspring including Kali (and Vaidya) → Kali’s descendants (e.g., Jaya, Vijaya) and associated personified relations (Mada as son; Hiṃsā as wife), extending into named beings whose lines generate the Naiṛta class.
The genealogy functions as an etiology: the Naiṛtas are framed as a proliferating rākṣasa-type progeny (sahasraśaḥ) categorized as grahas—seizing/afflicting forces—with a stated specialization in bāla-upadrava (child-specific affliction), explaining their ritual and social relevance.
It places disruptive forces within a regulated cosmic administration: even afflictive entities are subordinated to a recognized commander (Skanda), and Brahmā’s consent legitimizes that hierarchy—turning a list of dangers into an ordered cosmological system.