Previous Verse
Next Verse

Shloka 50

Brahmā’s Creation: The Kumāras, Rudra, the Prajāpatis, and the Manifestation of Vedic Sound

ऋषीणां भूरिवीर्याणामपि सर्गमविस्तृतम् । ज्ञात्वा तद्‍धृदये भूयश्चिन्तयामास कौरव ॥ ५० ॥

ṛṣīṇāṁ bhūri-vīryāṇām api sargam avistṛtam jñātvā tad dhṛdaye bhūyaś cintayām āsa kaurava

হে কৌরব-সন্তান! মহাশক্তিমান ঋষিরা থাকলেও সৃষ্টির বিস্তার যথেষ্ট হচ্ছে না জেনে ব্রহ্মা হৃদয়ে পুনরায় প্রজাবৃদ্ধির উপায় গভীরভাবে চিন্তা করলেন।

ऋषीणाम्of the sages
ऋषीणाम्:
षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootऋषि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), बहुवचन
भूरि-वीर्याणाम्of great potency
भूरि-वीर्याणाम्:
षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive qualifier)
TypeAdjective
Rootभूरि (अव्यय/प्रातिपदिक) + वीर्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (qualifier)
अपिeven/also
अपि:
सम्बन्ध-बोधक निपात (particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formनिपात (particle), अर्थः—‘even/also’
सर्गम्creation; progeny/emanation
सर्गम्:
कर्म (Karma/object)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन
अविस्तृतम्not expanded; not extensive
अविस्तृतम्:
कर्म-विशेषण (object-qualifier)
TypeAdjective
Rootवि√स्तृ (धातु) + अ (नञ्/उपसर्ग) → विस्तृत (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्गम् इति विशेष्यस्य विशेषणम्
ज्ञात्वाhaving known
ज्ञात्वा:
पूर्वकाल-क्रिया (prior action)
TypeVerb
Rootज्ञा (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (gerund/absolutive), अर्थः—‘having known’
तत्that
तत्:
कर्म (Karma/object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
हृदयेin (his) heart
हृदये:
अधिकरण (Adhikaraṇa/location)
TypeNoun
Rootहृदय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन
भूयःagain; further
भूयः:
क्रियाविशेषण (adverbial)
TypeIndeclinable
Rootभूयस् (अव्यय)
Formअव्यय (adverb), अर्थः—‘again/further’
चिन्तयाम्pondered
चिन्तयाम्:
कर्ता (Karta/subject)
TypeVerb
Rootचिन्तय् (नामधातु/धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; धातुः—चिन्तय् ‘to think/ponder’
आसdid/was (auxiliary)
आस:
सहायक-क्रिया (auxiliary to main verb)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; सहायक-क्रिया (auxiliary)
कौरवO descendant of Kuru
कौरव:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootकौरव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative/सम्बोधन), एकवचन
P
Parīkṣit Mahārāja

FAQs

This verse states that the creation—even of powerful sages—was still not fully expanded, prompting further contemplation to continue the creative unfolding.

Śukadeva is narrating to King Parīkṣit, a descendant of the Kuru dynasty, and uses 'Kaurava' as a respectful address while explaining the stages of creation.

Before acting, assess what remains incomplete and reflect deeply; purposeful contemplation helps align one’s efforts with a larger, orderly plan.