Previous Sutra
Next Sutra

Sutra 13

व्याधितो नवो वा राजेति व्याधितो राजा राज्योपघातममात्यमूलं प्राणाबाधं वा राज्यमूलमवाप्नोति नवस्तु राजा स्वधर्मानुग्रहपरिहारदानमानकर्मभिः प्रकृतिरञ्जनोपकारैश्चरति इत्याचार्याः ॥ कZ_०८.२.१३ ॥

vyādhito navo vā rājeti vyādhito rājā rājyopaghātam amātyamūlaṃ prāṇābādhaṃ vā rājyamūlam avāpnoti navaḥ tu rājā svadharmānugraha-parihāra-dāna-māna-karmabhiḥ prakṛtirañjanopakāraiś carati ity ācāryāḥ

আচার্যদের মতে—‘রোগাক্রান্ত রাজা বা নতুন রাজা’। রোগাক্রান্ত রাজা রাষ্ট্রের ক্ষতি ডেকে আনে—হয় মন্ত্রীদের উৎস থেকে উদ্ভূত বিপর্যয়, নয়তো প্রাণনাশের আশঙ্কা, যা রাজত্বের মূলে আঘাত করে। কিন্তু নতুন রাজা প্রকৃতিগণকে অনুরঞ্জিত করার উপকারমূলক ব্যবস্থায় চলে: স্বধর্ম অনুযায়ী আচরণ, অনুগ্রহ, ভার-পরিহার, দান, এবং মান-সম্মান প্রদান।

व्याधितः(a king) who is ill / afflicted
व्याधितः:
TypeNoun (used adjectivally)
Rootव्याधि
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; व्याधि-युक्तः (past-participial/adjectival usage)
नवःnew (i.e., newly installed)
नवः:
TypeAdjective
Rootनव
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक-अव्यय
राजाthe king
राजा:
TypeNoun
Rootराजन्
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन
इतिthus
इति:
TypeQuotative particle
Rootइति
Formउद्धरण/वाक्य-समाप्त्यर्थक
व्याधितःthe ill (king)
व्याधितः:
TypeNoun (used adjectivally)
Rootव्याधि
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन
राजाthe king
राजा:
TypeNoun
Rootराजन्
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन
राज्योपघातम्harm/damage to the kingdom
राज्योपघातम्:
TypeNoun
Rootउपघात
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; राज्यस्य उपघातम्
अमात्यमूलम्having its root in the ministers / rooted in the ministerial establishment
अमात्यमूलम्:
TypeNoun
Rootमूल
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; अमात्यस्य/अमात्यानां मूलम् (कारणम्)
प्राणाबाधम्injury/threat to life
प्राणाबाधम्:
TypeNoun
Rootआबाध
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; प्राणानाम् आबाधम्
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक-अव्यय
राज्यमूलम्the root/foundation of the kingdom
राज्यमूलम्:
TypeNoun
Rootमूल
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; राज्यस्य मूलम् (आधार/मूलकारणम्)
अवाप्नोतिattains / incurs
अवाप्नोति:
TypeVerb
Rootअव√आप्
Formलट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष-एकवचन
नवःthe new (king)
नवः:
TypeAdjective
Rootनव
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन
तुbut
तु:
TypeParticle
Rootतु
Formविरोध/विशेषार्थक-अव्यय
राजाthe king
राजा:
TypeNoun
Rootराजन्
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन
स्वधर्मानुग्रहपरिहारदानमानकर्मभिःby acts such as upholding his own duty, showing favour, granting relief, giving gifts, and conferring honour
स्वधर्मानुग्रहपरिहारदानमानकर्मभिः:
TypeNoun (instrumental plural; compound)
Rootकर्मन्
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-बहुवचन; स्वधर्म + अनुग्रह + परिहार + दान + मान + कर्म (समाहार/सूची-समास), तैः कर्मभिः
प्रकृतिरञ्जनोपकारैःby benefits that win over/conciliate the subjects (state elements)
प्रकृतिरञ्जनोपकारैः:
TypeNoun (instrumental plural; compound)
Rootउपकार
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-बहुवचन; प्रकृतीनां रञ्जनम् (winning over) + उपकाराः (benefits) → प्रकृतिरञ्जन-उपकारैः
चरतिacts / conducts himself
चरति:
TypeVerb
Root√चर्
Formलट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष-एकवचन
इतिthus
इति:
TypeQuotative particle
Rootइति
Formउद्धरण-समाप्त्यर्थक
आचार्याःthe teachers/authorities (say)
आचार्याः:
TypeNoun
Rootआचार्य
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन
K
king
M
ministers
P
prakṛtis (state constituents)

FAQs

State injury driven by ministerial maneuvering and direct threats to the king’s life—both undermining the foundations of rule.

Dharma-aligned conduct plus practical conciliation: favors, relief/remissions, gifts, and honors to win over the prakṛtis.