Adhyaya 93: The Battle of Mahiṣa Daitya and the Gods
Mahīṣadaitya-devāsura-yuddhaḥ
Mythic-Historiography (Devāsura Warfare Narrative)
ৱৰাহ–পৃথিৱী উপদেশ-সংলাপত এই অধ্যায়ত দেৱ-অসুৰৰ মহাযুদ্ধ বৰ্ণিত, যি অস্থিৰ শক্তিৰ ফলত বিশ্ব-ব্যৱস্থা কিদৰে বিপন্ন হয় তাৰ সতর্ক দৃষ্টান্ত। ৰূপ-পরিবর্তনশীল মহীষদৈত্য উন্মত্ত হাতীৰ ওপৰত আৰূঢ় হৈ মেরুৰ দিশে আগবাঢ়ি ইন্দ্ৰপুৰীত আক্রমণ কৰে। দেৱসকলে অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু বাহন লৈ প্ৰতিউত্তৰ দিয়ে আৰু ভয়ংকৰ সংঘর্ষ আৰম্ভ হয়। কিছুমান দৈত্যদলৰ নাম উল্লেখ কৰি ক্ৰমে বসু, আদিত্য আৰু ৰুদ্রসকলৰ ওপৰত আঘাত হানিবলৈ নিয়োজিত কৰা হয়। ব্ৰহ্মাৰ প্ৰায় অজেয় বৰ লাভ কৰি সাহসী মহীষা নিজে ইন্দ্ৰৰ ওপৰত ধাৱমান হয়। দেৱসকলে অসুৰসকলক বহু ক্ষতি কৰে, তথাপি দেৱসকলও আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ সংকটত ব্ৰহ্মলোকলৈ পশ্চাদপসৰণ কৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা পৃথিৱীৰ স্থিতি ৰক্ষাৰ সাময়িক ভাঙন সূচিত হয়।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 93
Verse 1
श्रीवराह उवाच । ततो महिषदैत्यस्तु कामरूपी महाबलः । मत्तहस्तिनमारुह्य यियासुर्मेरुपर्वतम् ॥
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: তাৰ পাছত মহিষ-দৈত্য, ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰিব পৰা আৰু মহাবলী, মত্ত হাতীত আৰোহন কৰি মেরু পৰ্বতলৈ যাবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 2
कालः कृतान्तो रक्ताक्षो हरणो मित्रहाऽनिलः । यज्ञहा ब्रह्महा गोग्घ्नः स्त्रीघ्नः संवर्त्तकस्तथा ॥
কাল, কৃতান্ত, ৰক্তাক্ষ, হৰণ, মিত্ৰহা, অনিল; যজ্ঞহা, ব্ৰহ্মহা, গোগ্ঘ্ন, স্ত্ৰীঘ্ন আৰু তদুপৰি সংৱৰ্ত্তক—এইসকল দৈত্য নেতাৰ নাম।
Verse 3
इत्येते दश चैकाश्च दैत्येन्द्रा युद्धदुर्मदाः । यथासंख्येन रुद्रांस्तु दुद्रुवुर्भीमविक्रमाः ॥
এইদৰে এই দহ আৰু এক দৈত্যেন্দ্ৰ, যুদ্ধৰ দম্ভত উন্মত্ত হৈ, যথাক্ৰমে ৰুদ্ৰসকলৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল, ভয়ংকৰ পৰাক্ৰমে সমৃদ্ধ।
Verse 4
शेषान् देवान् शेषदैत्या यथायोगमुपाद्रवन् । स्वयं महिषदैत्यस्तु इन्द्रं दुद्राव वेगितः ॥
অৱশিষ্ট দেৱসকলৰ ওপৰত অৱশিষ্ট দৈত্যসকলে যোগ্য অনুসাৰে আক্ৰমণ কৰিলে; আৰু মহিষ-দৈত্য নিজে তীব্ৰ বেগে ইন্দ্ৰৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল।
Verse 5
स चापि बलवान् दैत्यो ब्रह्मणो वरदर्पितः । अवध्यः पुरुषेणाजौ यद्यपि स्यात् पिनाकधृक् ॥
সেই দানৱো বলৱান আছিল, ব্ৰহ্মাৰ বৰে গৰ্বিত; যুদ্ধত পুৰুষে তাক বধ কৰিব নোৱাৰে—পিনাকধাৰী শিৱ উপস্থিত থাকিলেও।
Verse 6
आदित्यैर्वसुभिः साध्यै रुद्रैश्च निहता भृशम् । असुरा यातुधानाश्च संख्यापूरणकेवलाः ॥
আদিত্য, বসু, সাধ্য আৰু ৰুদ্ৰসকলে বিপুল সংখ্যাত অসুৰ আৰু যাতুধানক বধ কৰিলে—যেন কেৱল গণনা পূৰণৰ বাবেই।
Verse 7
देवानामपि सैन्यानि निहतान्यसुरैर्युधि । एवं भूते तदा भग्ने देवेन्द्रे विद्रुताः सुराः ॥
যুদ্ধত অসুৰসকলে দেৱসেনাও বধ কৰিলে। এনে অৱস্থাত, দেৱেন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ) পৰাজিত হৈ পলাই যোৱাত সুৰসকলেও পলায়ন কৰিলে।
Verse 8
अर्दिता विविधैः शस्त्रैः शूलपट्टिशमुद्गरैः । गतवन्तो ब्रह्मलोकमसुरैरर्दिताः सुराः ॥
শূল, পট্টিশ আৰু মুদ্গৰ আদি নানা অস্ত্ৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ, অসুৰে পীড়িত সুৰসকল ব্ৰহ্মলোকলৈ গ’ল।
Verse 9
तत्रेन्द्रं पुरमासाद्य देवैः सह शतक्रतुम् । अभिदुद्राव दैत्येन्द्रस्ततो देवाः क्रुधान्विताः ॥
তাত ইন্দ্ৰৰ নগৰত উপস্থিত হৈ, দেৱসকলৰ সৈতে থকা শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ)ৰ ওপৰত দানৱেন্দ্ৰে ধাৱমান হ’ল; তেতিয়া দেৱসকল ক্ৰোধেৰে পূৰ্ণ হ’ল।
Verse 10
आदाय स्वानि शस्त्राणि वाहनानि विशेषतः । अधिष्ठायासुरानाजौ दुद्रुवुर्मुदिता भृशम् ॥
নিজ নিজ অস্ত্ৰ গ্ৰহণ কৰি, বিশেষকৈ নিজৰ বাহনত আৰূঢ় হৈ, অসুৰসকলে অতিশয় আনন্দিত মনে যুদ্ধক্ষেত্ৰলৈ দ্ৰুতগতিতে ধাৱমান হ’ল।
Verse 11
तेषां प्रववृत्ते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । घोरं प्रचण्डयोधानामन्योन्यमभिगर्जताम् ॥
তেওঁলোকে যুদ্ধত প্ৰবৃত্ত হোৱাত এক তুমুল, ৰোমাঞ্চজাগ্ৰত কৰা, ভয়ংকৰ সংঘৰ্ষ উঠিল; প্ৰচণ্ড যোদ্ধাসকলে পৰস্পৰক গর্জন কৰি উঠিল।
Verse 12
तत्राञ्जनो नीलकुक्षिर्मेघवर्णो बलाहकः । उदराक्षो ललाटाक्षः सुभीमो भीमविक्रमः । स्वर्भानुश्चेति दैत्याष्टौ वसून् दुद्रुवुराहवे ॥
তাত অঞ্জন, নীলকুক্ষি, মেঘবৰ্ণ, বলাহক, উদৰাক্ষ, ললাটাক্ষ, সুভীম, ভীমবিক্ৰম আৰু স্বর্ভানু—এই আঠজন দৈত্য—যুদ্ধত বসুসকলৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল।
Verse 13
यथासंख्येन तद्वच्च दैत्याः द्वादश चापरे । आदित्यान् दैत्यवर्यास्तु तेषां प्राधान्यतः शृणु ॥
একেদৰে যথাক্ৰমে আন দ্বাদশ দৈত্যো আছিল; দৈত্যশ্ৰেষ্ঠসকলে আদিত্যসকলৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল—তেওঁলোকৰ নাম প্ৰাধান্য অনুসাৰে শুনা।
Verse 14
भीमो ध्वङ्क्षो ध्वस्तकर्णः शङ्कुकर्णस्तथैव च । वज्रकायोऽतिवीर्यश्च विद्युन्माली तथैव च ॥
ভীম, ধ্বঙ্ক্ষ, ধ্বস্তকৰ্ণ, শঙ্কুকৰ্ণ, বজ্ৰকায়, অতিবীৰ্য আৰু বিদ্যুন্মালী—এইসকল তেওঁলোকৰ মাজৰ কিছুমান।
Verse 15
रक्ताक्षो भीमदंष्ट्रस्तु विद्युज्जिह्वस्तथैव च । अतिकायो महाकायो दीर्घबाहुः कृतान्तकः ॥
ৰক্তাক্ষ, ভীমদংশ্ট্ৰ, বিদ্যুজ্জিহ্ব, অতিকায়, মহাকায়, দীৰ্ঘবাহু আৰু কৃতান্তক—এইসকলেই ইয়াত তালিকাৰ অৱশিষ্ট নাম।
Verse 16
एते द्वादश दैत्येन्द्रा आदित्यान् युधि दुद्रुवुः । स्वकं सैन्यमुपादाय तद्वदन्येऽपि दानवाः । रुद्रान् दुद्रुवुरव्यग्रा यथासंख्येन कोपिताः ॥
এই বাৰজন দৈত্যেন্দ্ৰে যুদ্ধত আদিত্যসকলৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল। নিজৰ নিজৰ সৈন্য লৈ অন্য দানৱসকলেও তেনেদৰে—কোনো দ্বিধা নকৰাকৈ—ক্ৰোধিত হৈ যথাক্ৰমে ৰুদ্ৰসকলৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল।
Frequently Asked Questions
The narrative frames how power amplified by boons (vara) can produce destabilizing violence, requiring restoration of order; the episode implicitly treats unchecked martial aggression as a threat to the sustaining equilibrium that protects Pṛthivī.
No explicit tithi, lunar calendrics, or seasonal markers are stated in the provided verses; the chapter is structured by battle sequence and troop assignments rather than ritual timing.
Although not a direct ecological instruction, the text uses a cosmic-war scenario—Indra’s city threatened, devas driven to Brahmaloka—to signal disruption of the protective governance of the world, indirectly foregrounding Pṛthivī’s vulnerability when cosmic order is militarily destabilized.
The chapter references cosmological offices rather than human lineages: Indra (Śatakratu), Brahmā (as grantor of the boon), and the divine collectives (Vasus, Ādityas, Rudras), alongside named daityas and dānavas; no royal or sage genealogies appear in the provided passage.