Adhyaya 82: The Descent of the Rivers: The Sky-Gaṅgā and Her Fourfold Division
Nadīnām avatāraḥ (Ākāśagaṅgā-caturdhā-vibhāgaḥ)
Ancient-Geography (Sacred Hydrography) / Environmental-Cosmology
ৱৰাহ–পৃথিৱীৰ উপদেশ-প্ৰসঙ্গত ৰুদ্ৰে ক’লে যে আকাশ-সমুদ্ৰৰ পৰা এক মহা নদী উদ্ভৱ হয়, যাক ইন্দ্ৰৰ হাতীয়ে সদায় মথি ৰাখে, জলধাৰা সদা চঞ্চল থাকে। সেই নদী মেরুৰ সৈতে সংযোগ হৈ ঘড়ীৰ দিশে ঘূৰি চাৰিধাৰাত বিভক্ত হয়—সীতা, অলকানন্দা, চক্ষুৰভদ্ৰা আৰু গঙ্গা—যি বৃহৎ পৰ্বত কাটি ধৰণীত নামি আহে। অধ্যায়ত এই জলধাৰাসমূহৰ সৈতে জড়িত দেশ-জনপদ, লোকসমূহ আৰু মুখ্য নদীৰ তালিকা দিয়া হৈছে, আৰু স্নান-স্মৰণে পবিত্ৰতা, আয়ু-বৃদ্ধি আদি ফল বৰ্ণনা কৰি ভূ-মঙ্গলক নিয়মিত জলব্যৱস্থাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 82
Verse 1
रुद्र उवाच ।
ৰুদ্ৰই ক’লে:
Verse 2
अथ नदीनाmवतारं शृणुत ।
এতিয়া নদীসমূহৰ অৱতাৰ, অৰ্থাৎ উৎপত্তি/অৱতৰণ বিষয়ে শুনা।
Verse 3
आकाशसमुद्रो यः कीर्त्यते सामाख्यस् तस्मादाकाशगामिनी नदी प्रवृत्ता ।
যি আকাশ-সমুদ্ৰ ‘সাম’ নামে কীৰ্তিত, তাৰ পৰা আকাশগামিনী এক নদী প্ৰবাহিত হ’ল।
Verse 4
सा चानवरतमिन्द्रगजेन क्षोभ्यते ।
আৰু সি ইন্দ্ৰৰ গজ (ঐৰাৱত)ৰ দ্বাৰা নিৰন্তৰ ক্ষোভিত হয়।
Verse 5
सा च चतुरशीतिसहस्रोच्छ्राया ।
আৰু তাৰ উচ্চতা চুৰাশি হাজাৰ।
Verse 6
सा मेरोः सुदर्शनं करोति ।
সি মেরুৰ অতি মনোৰম দৰ্শন ঘটায়।
Verse 7
सा च मेरुकूटतटान्तेभ्यः प्रस्कलिता चतुर्धा संजाता ।
আৰু মেরুশিখৰৰ ঢালৰ প্ৰান্তৰ পৰা স্খলিত হৈ সি চাৰিধাৰাত বিভক্ত হ’ল।
Verse 8
षष्टिं च योजनसहस्रं निरालम्बा पतमाना प्रदक्षिणमनुसरन्ती चतुर्द्धा जगाम।
ই ষাঠি হাজাৰ যোজনলৈ বিস্তৃত; নিৰালম্বভাৱে তললৈ পতিত হৈ, প্ৰদক্ষিণ (দক্ষিণাৱর্ত) গতি অনুসৰি, সি চাৰিধাৰাত অগ্ৰসর হ’ল।
Verse 9
सीता च अलकनन्दा चक्षुर्भद्रा चेति नामभिः।
তেওঁ এই নামসমূহে প্ৰসিদ্ধ—সীতা, অলকনন্দা আৰু চক্ষুৰ্ভদ্ৰা।
Verse 10
यथोद्देशं सा चानेकशतसहस्रपर्वतानां दारयन्ती गां गतेति गङ्गेत्युच्यते अथ गन्धमादनपार्श्वे अमरगण्डिका वर्ण्यते।
যথোদেশ অনুসাৰে তেওঁ অসংখ্য শত-সহস্ৰ পৰ্বত বিদীৰ্ণ কৰি পৃথিৱীলৈ গমন কৰে; সেয়ে ‘গাং গতা’—পৃথিৱীলৈ যোৱা বুলিয়েই তেওঁ ‘গঙ্গা’ নামে অভিহিত। এতিয়া গন্ধমাদনৰ কাষত ‘অমৰগণ্ডিকা’ নামৰ সৰিতৰ বৰ্ণনা কৰা হয়।
Verse 11
एकत्रिंशद्योजनसहस्राणि आयामः चतुःशतविस्तीर्णम्।
ইয়াৰ দৈৰ্ঘ্য একত্ৰিশ হাজাৰ যোজন আৰু প্ৰস্থ চাৰিশ (যোজন)।
Verse 12
तत्र केतुमालाः सर्वे जनपदाः।
তাত থকা সকলো জনপদ ‘কেতুমালা’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 13
कृष्णवर्णाः पुरुषा महाबलिनः।
তাতৰ পুৰুষসকল কৃষ্ণবৰ্ণ আৰু মহাবলৱান।
Verse 14
उत्पलवर्णाः स्त्रियः शुभदर्शनाः।
তাত থকা নাৰীসকল পদ্মবৰ্ণা আৰু শুভদৰ্শনীয়া।
Verse 15
तत्र च महावृक्षाः पनसाः सन्ति।
আৰু তাত ডাঙৰ ডাঙৰ পনস (কঁঠাল) গছ আছে।
Verse 16
तत्रेश्वरो ब्रह्मपुत्रस्तिष्ठति।
তাত ঈশ্বৰ—ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ—অৱস্থিত থাকে।
Verse 17
तत्रोदपानाच्च जरारोगविवर्जिता वर्षायुतायुषश्च नराः।
তাত কূপ/জলস্ৰোতৰ প্ৰভাৱত মানুহ জৰা-ৰোগমুক্ত হৈ দহ হাজাৰ বছৰ আয়ু পায়।
Verse 18
माल्यवतः पूर्वपार्श्वे पूर्वगण्डिका एकशृङ्गाद्योजनसहस्राणि मानतः तत्र च भद्राश्वा नाम जनपदाः भद्रशालवनं च तत्र व्यवस्थितम् ।
(পৰ্বত) মাল্যৱতৰ পূৰ্ব পাৰ্শ্বত পূৰ্বগণ্ডিকা অৱস্থিত; একশৃঙ্গ আদি পৰা ইয়াৰ বিস্তাৰ হাজাৰ হাজাৰ যোজনত মাপা হয়। তাত ভদ্ৰাশ্ব নামৰ জনপদসমূহ আছে আৰু তাতেই ভদ্ৰশাল বনো স্থিত।
Verse 19
कालाम्रवृक्षाः पुरुषाः श्वेताः पद्मवर्णिनः स्त्रियः कुमुदवर्णा दशवर्षसहस्राणि तेषामायुः ।
তাত পুৰুষসকলক কালাম্ৰ বৃক্ষৰ দৰে বৰ্ণযুক্ত আৰু শুভ্ৰ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে; স্ত্ৰীসকল পদ্মবৰ্ণ, কুমুদৰ ৰঙৰ দৰে। তেওঁলোকৰ আয়ু দহ হাজাৰ বছৰ।
Verse 20
तत्र च पञ्च कुलपर्वताः ।
তাত পঞ্চ কুলপৰ্বত—মুখ্য পৰ্বতমালা—আছে।
Verse 21
तद्यथा शैलवर्णः मालाख्यः कोरजश्च त्रिपर्णः नीलश्चेति तद्विनिर्गताः ।
যথা—শৈলবৰ্ণ, মালাখ্য, কোৰজ, ত্ৰিপৰ্ণ আৰু নীল—এইসকলেই তাত উদ্ভূত পৰ্বত।
Verse 22
तदम्भःस्थितानां देशानां तान्येव नामानि ।
সেই জলৰ ওপৰত অৱস্থিত দেশসমূহৰ নামো ঠিক সেই একেই।
Verse 23
ते च देशा एता नदीः पिबन्ति ।
আৰু সেই সকলো দেশ এই নদীবোৰৰ জল পান কৰি জীৱন ধাৰণ কৰে।
Verse 24
तद्यथा सीता सुवाहिनी हंसवती कासा महाचक्रा चन्द्रवती कावेरी सुरसा शाखावती इन्द्रवती अङ्गारवाहिनी हरितोया सोमावर्ता शतह्रदा वनमाला वसुमती हंसा सुपर्णा पञ्चगङ्गा धनुष्मती मणिवप्रा सुब्रह्मभागा विलासिनी कृष्णतोया पुण्योदा नागवती शिवा शेवालिनी मणितटा क्षीरोदा वरुणावती विष्णुपदी महानदी हिरण्यस्कन्धवाहा सुरावती कामोदा पताकाश्चेत्येता महानद्यः ।
যথা— সীতা, সুবাহিনী, হংসৱতী, কাসা, মহাচক্ৰা, চন্দ্ৰৱতী, কাবেৰী, সুৰসা, শাখাৱতী, ইন্দ্ৰৱতী, অঙ্গাৰৱাহিনী, হৰিতোয়া, সোমাৱৰ্তা, শতহ্ৰদা, বনমালা, বসুমতী, হংসা, সুপৰ্ণা, পঞ্চগঙ্গা, ধনুষ্মতী, মণিৱপ্ৰা, সুব্ৰহ্মভাগা, বিলাসিনী, কৃষ্ণতোয়া, পুণ্যোদা, নাগৱতী, শিবা, শেৱালিনী, মণিতটা, ক্ষীৰোদা, বৰুণাৱতী, বিষ্ণুপদী, মহানদী, হিৰণ্যস্কন্ধৱাহা, সুৰাৱতী, কামোদা আৰু পতাকা—এইসকলেই মহা নদী।
Verse 25
एताश्च गङ्गासमाः कीर्तिताः ।
আৰু এইসকলক গঙ্গাৰ সমান পবিত্ৰ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 26
आजन्मान्तं पापं विनाशयन्ति ।
ইহঁতে জন্মৰ পৰা জীৱনৰ অন্তলৈ সঞ্চিত পাপ বিনাশ কৰে।
Verse 27
क्षुद्रनद्यश्च कोटिशः ।
আৰু কোটিকোটিসংখ্যক ক্ষুদ্ৰ নদীও আছে।
Verse 28
ताश्च नदीर्ये पिबन्ति ते दशवर्षसहस्रायुषः।
যিসকলে সেই পবিত্ৰ নদীৰ জল পান কৰে, তেওঁলোকে দহ হাজাৰ বছৰৰ আয়ুস লাভ কৰে।
Verse 29
रुद्रोमाभक्ताः इति।
“ৰুদ্ৰ আৰু উমাৰ ভক্তসকল,” এইদৰে (তেওঁলোকক) অভিহিত কৰা হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter frames rivers as organizing forces of terrestrial order: the narrative describes a structured, Meru-centered hydrology in which major rivers sustain regions and are credited with removing moral impurity and supporting longevity. In neutral terms, it presents water systems as a cosmically regulated infrastructure whose maintenance is implicitly tied to human flourishing and stability on earth (Pṛthivī).
No explicit tithi, lunar month, seasonal rite, or calendrical prescription appears in the provided verses. The chapter focuses on spatial/cosmographic description (dimensions, directions, regions) rather than ritual timing.
Environmental balance is conveyed through cosmographic hydrology: a celestial source feeds an immense river that divides into four stable streams, supplying lands and defining ecological regions. The emphasis on continuous motion (kṣobha) and on rivers as life-supporting (longevity claims) frames water circulation as a foundational mechanism for Pṛthivī’s habitability and resilience.
The chapter references Rudra as the speaking authority and mentions a deity-associated figure described as a brahmaputra (a ‘son of Brahmā’) residing in a region. It also invokes Indra indirectly through Indra’s elephant as the agent of agitation. No royal dynasties, administrative lineages, or human genealogies are specified in the provided text.