Adhyaya 8: Dialogue on the Ethical Limits of Subsistence and the Five Great Sacrifices (Dharmavyādha, Mātaṅga, and Prasanna)
Dharmavyādha-Mātaṅga-Prasanna Saṃvādaḥ
Ethical-Discourse (Dharma, Non-violence, Household Economy, Ritual Ecology)
ৱৰাহে পৃথিৱীক ধৰ্মব্যাধৰ জীৱনৰ কথা কয়। দীঘলীয়া সময় শিকারী ৰূপে থাকিলেও তেওঁ কেৱল জীৱিকা-মাত্ৰৰ বাবে অতি কম হিংসা কৰে আৰু মিথিলাত উৎসৱৰ দিনত সত্যবাদিতা, অগ্নিসেৱা, অতিথিসৎকাৰ আৰু নিয়মিত শ্রাদ্ধৰ দ্বাৰা গৃহস্থধৰ্ম পালন কৰে। তেওঁৰ কন্যা অৰ্জুনকীৰ বিয়া মাতাṅগৰ পুত্ৰ প্ৰসন্নৰ সৈতে হয়। শাহুৱে কন্যাক হিংসাৰ সৈতে বাঁধা বুলি কঠোৰ অভিযোগ কৰাত ধৰ্মব্যাধ মাতাṅগৰ ঘৰলৈ যায় আৰু আহাৰ গ্ৰহণ নকৰে; তেওঁ যুক্তি দিয়ে যে শস্য-ভিত্তিক আহাৰত জলচৰ আৰু সূক্ষ্ম জীৱৰ অদৃশ্য নিধন বহুল হ’ব পাৰে, কিন্তু তেওঁৰ জীৱিকাই তুলনামূলকভাৱে কম প্ৰাণ লয়। তেওঁ ইয়াক ভোগ-নৈতিকতাৰ সমালোচনা আৰু পঞ্চ-মহাযজ্ঞ অনুসাৰে কৰ্ম-নৈতিক বিভাজনৰ দাবী হিচাপে স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত তেওঁ ঘূৰি আহি পুত্ৰক উত্তৰাধিকাৰী কৰে আৰু পুৰুষোত্তম তীৰ্থলৈ গমন কৰি পৃথিৱীৰ কৌসমিক ৰক্ষাকেন্দ্ৰিক বিষ্ণু-স্তোত্ৰ পাঠ কৰে।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 8
Verse 1
श्रीवराह उवाच । योऽसौ वसोः शरीरे तुव्याधो भूत्वा नृपस्य ह । स स्ववृत्त्यां स्थितः कालं चतुर्वर्षसहस्रिकम् ॥ ८.१ ॥
শ্ৰীৱৰাহে ক’লে—যি বসু নামৰ ৰজাৰ দেহত ব্যাধ (শিকাৰী) হৈ উঠিছিল, সি নিজৰ জীৱিকাত স্থিৰ হৈ চাৰি হাজাৰ বছৰ কাল অতিবাহিত কৰিলে।
Verse 2
एकैकं स्वकुटुम्बार्थे हत्वा वनचरं मृगम् । भृत्यातिथिहुताशानां प्रीणनं कुरुते सदा ॥ ८.२ ॥
নিজ কুটুম্বৰ বাবে একে একে বনচৰ মৃগ বধ কৰি, সি সদায় ভৃত্য, অতিথি আৰু হুতাশন (যজ্ঞাগ্নি)ক তৃপ্ত কৰে।
Verse 3
मिथिलायां वरारोहे सदा पर्वणि पर्वणि । पितॄणां कुरुते श्राद्धं स्वाचारेण विचक्षणः ॥ ८.३ ॥
হে বৰাৰোহে, মিথিলাত সেই বিচক্ষণ ব্যক্তি প্ৰতিটো পৰ্বদিনে নিজৰ সদাচাৰ অনুসাৰে পিতৃসকলৰ শ্ৰাদ্ধ নিয়মিতভাৱে কৰে।
Verse 4
अग्निं परिचरन् नित्यं वदन् सत्यं सुभाषितम् । प्राणयात्रानुसक्तस्तु योऽसौ जीवं न पातयेत् ॥ ८.४ ॥
যি নিত্য অগ্নিৰ পৰিচৰ্যা কৰে, সত্য আৰু সুভাষিত বাক্য কয়, আৰু জীৱনধাৰণত নিবিষ্ট—সিয়ে কোনো জীৱক পতিত নকৰক, অৰ্থাৎ হত্যা নকৰক।
Verse 5
एवं तु वसतस्तस्य धर्मबुद्धिर्महातपाः । पुत्रस्त्वर्जुनको नाम बभूव मुनिवद्वशी ॥ ८.५ ॥
এইদৰে তাত বাস কৰি থকা সেই মহাতপস্বীৰ বুদ্ধি ধৰ্মত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল; তেওঁৰ ‘অৰ্জুনক’ নামৰ এক পুত্ৰ জন্মিল, যি মুনিৰ দৰে সংযমী আছিল।
Verse 6
तस्य कालेन महता चारित्रेण च धीमतः । बभूवार्ज्जुनकी नाम कन्या च वरवर्णिनी ॥ ८.६ ॥
দীৰ্ঘ সময়ৰ পাছত সেই ধীমানৰ উৎকৃষ্ট আচৰণৰ ফলত ‘আৰজ্জুনকী’ নামৰ শুভবৰ্ণা এক কন্যা জন্মিল।
Verse 7
तस्याः यौवनकाले तु चिन्तयामास धर्मवित् । कस्येयं दीयते कन्या को वा योग्यश्च वै पुमान् ॥ ८.७ ॥
তাই যৌৱনকালত ধৰ্মবিদে চিন্তা কৰিলে—“এই কন্যাক কাক দিয়া হ’ব? আৰু সঁচাকৈ যোগ্য পুৰুষ কোন?”
Verse 8
इति चिन्तयतस्तस्य मतङ्गस्य सुतं प्रति । धर्मव्याधस्य सुव्यक्तं प्रसन्नाख्यं प्रति ब्रुवन् ॥ ८.८ ॥
এদৰে চিন্তা কৰি থাকোঁতে তেওঁ মতঙ্গৰ পুত্ৰ, ধৰ্মনিষ্ঠ ব্যাধ ‘প্ৰসন্ন’ক স্পষ্টকৈ ক’লে।
Verse 9
एवं सञ्चिन्त्य मातङ्गः प्रसन्नं प्रति सोद्यतः । उवाच तस्य पितरं प्रसन्नायार्ज्जुनीं भवान् । गृहाण तपतां श्रेष्ठ स्वयं दत्तां महात्मने ॥ ८.९ ॥
এদৰে স্থিৰ কৰি মতঙ্গ প্ৰসন্নৰ ওচৰলৈ গৈ তাৰ পিতাক ক’লে—“হে তপস্বীশ্ৰেষ্ঠ, মহাত্মা প্ৰসন্নৰ বাবে মই নিজে দিয়া অনুকূলা অৰ্জ্জুনীক গ্ৰহণ কৰক।”
Verse 10
मतङ्ग उवाच । प्रसन्नोऽयं मम सुतः सर्वशास्त्रविशारदः । गृह्णाम्यर्जुनकीं कन्यां त्वत्सुतां व्याधसत्तम ॥ ८.१० ॥
মতঙ্গ ক’লে—“মোৰ এই পুত্ৰ প্ৰসন্ন সৰ্বশাস্ত্ৰত পাৰদৰ্শী। সেয়ে, হে ব্যাধশ্ৰেষ্ঠ, মই তোমাৰ কন্যা আৰজ্জুনকীক (তাৰ) বধূৰূপে গ্ৰহণ কৰোঁ।”
Verse 11
एवमुक्ते तदा कन्यां धर्मव्याधो महातपाः । मतङ्गपुत्राय ददौ प्रसन्नाय च धीमते ॥ ८.११ ॥
এইদৰে কোৱা হ’লে তেতিয়া মহাতপস্বী ধৰ্মব্যাধে প্ৰসন্নচিত্ত আৰু জ্ঞানী মতঙ্গপুত্ৰক কন্যা দান কৰিলে।
Verse 12
धर्मव्याधस्तदा कन्यां दत्वा स्वगृहमीयिवान् । सा अपि श्वशुरयोर्भर्तुः शुश्रूषणपरा अभवत् ॥ ८.१२ ॥
তেতিয়া ধৰ্মব্যাধে কন্যা দান কৰি নিজৰ ঘৰলৈ গ’ল। সেয়াও শ্বশুৰ-শ্বাশুড়ী আৰু স্বামীৰ শুশ্ৰূষাত পৰায়ণ হ’ল।
Verse 13
अथ कालेन महता सा कन्या अर्जुनकी शुभा । उक्ता श्वश्रुवा सुता पुत्रि जीवहन्तुस्त्वमीदृशी । न जानासि तपश्चर्तुं भर्त्तुराराधनं तथा ॥ ८.१३ ॥
দীৰ্ঘ সময়ৰ পাছত অৰ্জুনবংশৰ সেই শুভ কন্যাক শ্বাশুড়ীয়ে ক’লে—“জীয়াৰী, তুমি যেন জীৱহন্তা; তপস্যা কৰা আৰু স্বামীৰ আৰাধনা কৰা তুমি নাজানা।”
Verse 14
सा अपि स्वल्पापराधेन भर्त्सिता तनुमध्यमा । पितुर्वेश्मगता बाला रोदमानाऽ मुहुर्मुहुः ॥ ८.१४ ॥
সেয়াও—সুকোমল কঁকালৰ—সামান্য দোষত ভৰ্ত্সিত হৈ পিতৃগৃহলৈ গ’ল; সেই বালিকাই বাৰে বাৰে কান্দি থাকিল।
Verse 15
पित्रा पृष्टा किमेतत्ते पुत्रि रोदनकारणम् । एवमुक्ता तदा सा तु कथयामास भामिनी ॥ ८.१५ ॥
পিতাকে সোধা হ’ল—“জীয়াৰী, এইটো কি? তোমাৰ কান্দোনৰ কাৰণ কি?” এইদৰে কোৱা হ’লে সেই নাৰীয়ে তেতিয়া সকলো কথা ক’লে।
Verse 16
श्वश्र्वा अहम् उक्ता तीव्रेण कोपेन महता पितः । जीवहन्तुः सुतेत्युच्चैरसकृद् व्याधजेति च ॥ ८.१६ ॥
পিতা, মোৰ শাহুৱেকে তীব্ৰ আৰু মহা ক্ৰোধে মোক উচ্চস্বৰে বাৰে বাৰে ক’লে— “জীৱহন্তাৰ কন্যা! জয়শীলা! হে ব্যাধ (শিকারি)!”।
Verse 17
एतच्छ्रुत्वा स धर्मात्मा धर्मव्याधो रुषान्वितः । मतङ्गस्य गृहं सोऽथ गत्वा जनपदैर्वृतम् ॥ ८.१७ ॥
এই কথা শুনি ধৰ্মাত্মা ধৰ্মব্যাধ ক্ৰোধে পৰিপূৰ্ণ হৈ, জনপদৰ লোকসকলে ঘেৰাও কৰা মতঙ্গৰ গৃহলৈ গ’ল।
Verse 18
तस्यागतस्य संबन्धी मतङ्गो जयतां वरः । आसनाद्यार्ध्यपाद्येन पूजयित्वेदमब्रवीत् । किमागमनकृत्यं ते किं करोम्यागतक्रियाम् ॥ ८.१८ ॥
তেতিয়া তেওঁৰ সম্বন্ধীয়, জয়ীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ মতঙ্গে আগত অতিথিক আসন আৰু অৰ্ঘ্য-পাদ্য আদি স্বাগতোপচাৰে পূজা কৰি ক’লে— “আপোনাৰ আগমনৰ উদ্দেশ্য কি? আগত অতিথিৰ বাবে মই কোন আতিথ্য-ক্ৰিয়া কৰোঁ?”
Verse 19
व्याध उवाच । भोजनं किञ्चिदिच्छामि भोक्तुं चैतन्यवर्जितम् । कौतूहलेन येनाहमागतो भवतो गृहम् ॥ ८.१९ ॥
ব্যাধে ক’লে— “মই অলপ আহাৰ খাবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ—চেতনা-বিহীন আহাৰ। এই কৌতূহলৰ বাবেই মই আপোনাৰ গৃহলৈ আহিছোঁ।”
Verse 20
मतङ्ग उवाच । गोधूमा व्रीिमयश्चैव संस्कृता मम वेश्मनि । भुज्यतां धर्मविच्छ्रेष्ठ यथाकामं तपोधन ॥ ८.२० ॥
মতঙ্গে ক’লে— “মোৰ গৃহত গোধূম (গম) আৰু ধান্য প্ৰস্তুত আছে। হে ধৰ্মজ্ঞসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, হে তপোধন, আপোনাৰ ইচ্ছামতে ভোজন কৰক।”
Verse 21
व्याध उवाच । पश्यामि कीदृशास्ते हि गोधूमा व्रीहयो यवाः । स्वरूपेण च सन्त्येते येन वो वेद्मि सत्तम ॥ ८.२१ ॥
ব্যাধে ক’লে: মই দেখিছোঁ এই ঘেঁহু, ধান আৰু যৱ কেনেকুৱা। এইবোৰ নিজৰ ৰূপত বিদ্যমান; হে শ্রেষ্ঠ পুৰুষ, সেই ৰূপৰ দ্বাৰাই মই আপোনাক চিনি পাইছোঁ।
Verse 22
श्रीवराह उवाच । एवमुक्ते मतङ्गेन शूर्पं गोधूमपूरितम् । अपरं तत्र व्रीहीणां धर्मव्याधाय दर्शितम् ॥ ८.२२ ॥
শ্রী বৰাহে ক’লে: মতংগই এইদৰে কোৱাত, ধৰ্মব্যাধক ঘেঁহুৰে ভৰা এটা ডলা আৰু ধানৰ আন এটা ডলা দেখুওৱা হ’ল।
Verse 23
दृष्ट्वा व्रीहीन् सगोधूमान् धर्मव्याधो वरासनात् । उत्थाय गन्तुमारभे मतङ्गेन निवारितः ॥ ८.२३ ॥
ঘেঁহুৰ সৈতে ধান দেখি ধৰ্মব্যাধ নিজৰ উত্তম আসনৰ পৰা উঠি যাবলৈ ধৰিলে; কিন্তু মতংগই তেওঁক বাধা দিলে।
Verse 24
किमर्थं गन्तुमारब्धं त्वया वद महामते । अभुक्तेनैव संसिद्धं मद्गृहे चान्नमुत्तमम् । पाचयित्वा स्वयं चैव कस्मात् त्वं नाद्य भुञ्जसे ॥ ८.२४ ॥
হে মহামতি! আপুনি কিয় যাবলৈ ধৰিছে কওক। মোৰ ঘৰত উত্তম অন্ন নোখোৱাকৈয়ে সাজু আছে। নিজে ৰান্ধিও আপুনি আজি কিয় ভোজন কৰা নাই?
Verse 25
व्याध उवाच । सहस्रशः कोटिशश्च जीवान् हंसि दिने दिने । अथेदृशस्य पापस्य कोऽन्नं भुञ्जति सत्पुमान् ॥ ८.२५ ॥
ব্যাধে ক’লে: আপুনি দিনে দিনে হাজাৰ হাজাৰ আৰু কোটি কোটি জীৱ হত্যা কৰে। তেনেহ’লে এনে পাপীৰ অন্ন কোন সৎ ব্যক্তিয়ে ভোজন কৰিব?
Verse 26
अचैतन्यं यदि गृहे विद्यते । अन्नं सुसंस्कृतम् । इदानीमत्र संदृष्टा एते तु जलजन्तवः ॥ ८.२६ ॥
যদি গৃহত কোনো অচেতন বস্তু থাকে আৰু অন্ন সুসংস্কৃত (ভালদৰে প্ৰস্তুত) হয়, তেন্তে এতিয়া ইয়াত এই জলজ প্ৰাণীবোৰ নিশ্চয় দেখা যায়।
Verse 27
अहमेकं कुटुम्बार्थे हन्म्यरण्ये पशुं दिने । तं चेत्पितॄभ्यः संस्कृत्य दत्त्वा भुञ्जामि सानुगः ॥ ८.२७ ॥
মই কুটুম্বৰ কাৰণে দিনে অৰণ্যত এটা মাত্ৰ পশু বধ কৰোঁ। যদি তাক বিধিপূৰ্বক সংস্কৃত কৰি পিতৃসকললৈ অৰ্পণ কৰি, তাৰ পাছত অনুগসকলসহ ভোজন কৰোঁ—
Verse 28
त्वं तु जीवान् बहून् हत्वा स्वकुटुम्बेन सानुगः । भुञ्जन्नेतेन सततमभो्ज्यं तन्मतं मम ॥ ८.२८ ॥
কিন্তু তুমি—বহু জীৱ হত্যা কৰি—নিজ কুটুম্ব আৰু অনুগসকলসহ, সেই উপায়ে পোৱা অন্ন সদায় ভোজন কৰিছা; সেয়া মোৰ মতে অভোজ্য।
Verse 29
ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा ओषध्यः सर्ववीरुधः । यज्ञार्थं तत्तु भूतानां भक्ष्यमित्येव वै श्रुतिः ॥ ८.२९ ॥
পূৰ্বতে ব্ৰহ্মাই ঔষধি আৰু সকলো উদ্ভিদ সৃষ্টি কৰিছিল; আৰু শ্রুতি কয়—যজ্ঞাৰ্থে এইবোৰেই জীৱসকলৰ ভক্ষ্য।
Verse 30
दिव्यो भौटस्तथा पैत्रो मानुषो ब्राह्म एव च । एते पञ्च महायज्ञा ब्रह्मणा निर्मिताः पुरा ॥ ८.३० ॥
দৈৱ, ভৌত (ভূত), পৈত্ৰ, মানৱ আৰু ব্ৰাহ্ম—এই পাঁচ মহাযজ্ঞ পূৰ্বতে ব্ৰহ্মাই স্থাপন কৰিছিল।
Verse 31
ब्राह्मणानां हितार्थाय इतरेषां च तन्मुखम् । इतरेषां तु वर्णानां ब्राह्मणैः कारिताः शुभाः ॥ ८.३१ ॥
ব্ৰাহ্মণসকলৰ হিতাৰ্থে—আৰু অন্যসকলকো সেই লক্ষ্যৰ দিশে মুখী কৰি—অন্য বৰ্ণসমূহৰ বাবে শুভ কৰ্তব্য/আচাৰ ব্ৰাহ্মণসকলেই স্থাপন কৰিছে।
Verse 32
एवं यदि विभागः स्याद् वरान्नं तद् विशुध्यति । अन्यथा व्रीहयोऽप्येते एकैकॆ मृगपक्षिणः । मन्तव्या दातृभोक्तॄणां महामांसं तु तत् स्मृतम् ॥ ८.३२ ॥
এইদৰে যদি যথাযথ ভাগ-বিভাগ হয়, তেন্তে সেই উৎকৃষ্ট অন্ন শুদ্ধ হয়। নচেৎ এই চাউলৰ দানাবোৰো—প্ৰতিটো—হৰিণ বা পক্ষীৰ দৰে গণ্য কৰিব লাগে; আৰু দাতা আৰু ভোক্তাৰ বাবে তাক ‘মহামাংস’ (মাংসতুল্য) বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে।
Verse 33
मया ते दुहिता दत्ता पुत्रार्थे देवरूपिणी । सा च त्वद्भार्यया प्रोक्ता दुहिता जन्तुघातिनः ॥ ८.३३ ॥
সন্তানলাভৰ উদ্দেশ্যে মই মোৰ দিব্যস্বৰূপিণী কন্যাক তোমাক দিছিলোঁ; কিন্তু তোমাৰ পত্নীয়ে তাক ‘জীৱহন্তাৰ কন্যা’ বুলি কৈছে।
Verse 34
अतोऽर्थमागतॊऽहं ते गृहं प्रति समीक्षितुम् । आचारं देवपूजां च अतिथीनां च तर्पणम् ॥ ८.३४ ॥
সেইবাবে মই তোমাৰ গৃহলৈ আহিছোঁ—তোমাৰ আচাৰ, দেৱপূজা আৰু অতিথিসকলৰ তৰ্পণ (আদৰপূৰ্বক আপ্যায়ন) পৰ্যবেক্ষণ কৰিবলৈ।
Verse 35
एतेषामेकमप्यत्र कुर्वन्नपि न दृश्यते । तद्गृहं गन्तुमिच्छामि पितॄणां श्राद्धकाम्यया ॥ ८.३५ ॥
ইয়াত এইবোৰৰ মাজৰ এটা কামো কৰা (ফলসিদ্ধি) দেখা নাযায়। সেয়ে পিতৃসকলৰ শ্ৰাদ্ধ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি মই সেই গৃহলৈ যাব খোজোঁ।
Verse 36
स्वगृहे नैव भुञ्जामि पितॄणां कार्यमित्युत । अहं व्याधो जीवघाती न तु त्वं लोकहिंसकः ॥ ८.३६ ॥
‘পিতৃসকলৰ কৰ্তব্য-কর্ম আছে’ বুলি কৈ মই নিজৰ ঘৰত আহাৰ নকৰোঁ। পুনৰ ক’লে—‘মই ব্যাধ, জীৱঘাতী; কিন্তু তুমি লোকহিংসক নহওঁ।’
Verse 37
मत्सुता जीवघातस्य यदोढा त्वत्सुतेन च । तन्महत्त्वं च संजातं प्रायश्चित्तं तपोधन ॥ ८.३७ ॥
হে তপোধন! যেতিয়া জীৱঘাত মাছৰ সৈতে আৰু তোমাৰ পুত্ৰৰ সৈতেো সংযুক্ত হয়, তেতিয়া তাৰ গুৰুত্ব প্ৰকাশ পায়; সেয়ে প্ৰায়শ্চিত্ত সূচিত হয়।
Verse 38
एवमुक्त्वा स चोत्थाय शप्त्वा नारीं तदा धरे । मा स्नुषाभिः समं श्वश्र्वा विश्वासो भवतु क्वचित् ॥ ८.३८ ॥
এনেকৈ কৈ সি উঠিল আৰু, হে ধৰা! তেতিয়া সেই নাৰীক শাপ দি ক’লে—‘শাশু আৰু বোৱাৰীৰ মাজত কেতিয়াও বিশ্বাস নোহোক।’
Verse 39
मा च स्नुषा कदाचित् स्याद् या श्वश्रूं जीवतीमिषेत् । एवमुक्त्वा गतो व्याधः स्वगृहं प्रति भामिनि ॥ ८.३९ ॥
আৰু জীৱিত শাশুৰীৰ মৃত্যু কামনা কৰা বোৱাৰী কেতিয়াও নোহোক। এনেকৈ কৈ, হে ভামিনী, সেই ব্যাধ নিজৰ ঘৰলৈ গ’ল।
Verse 40
ततो देवान् पितॄन् भक्त्या पूजयित्वा विचक्षणः । पुत्रं चार्जुनकं स्थाप्य स्वसन्ताने महातपाः ॥ ८.४० ॥
তাৰপিছত সেই বিচক্ষণ মহাতপস্বীয়ে ভক্তিভাৱে দেৱতা আৰু পিতৃসকলক পূজা কৰিলে; আৰু নিজৰ বংশধাৰাত পুত্ৰ অৰ্জুনকক স্থাপন কৰি (উত্তৰাধিকাৰী কৰিলে)।
Verse 41
धर्मव्याधो जगामाशु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । पुरुषोत्तमाख्यं च परं तत्र गत्वा समाहितः । तपश्चचार नियतः पठन् स्तोत्रमिदं धरे ॥ ८.४१ ॥
ধৰ্মব্যাধে সোনকালে ত্ৰিলোকত বিখ্যাত তীৰ্থ, ‘পুৰুষোত্তম’ নামে পৰম স্থানলৈ গ’ল। তাত গৈ মন সংযত কৰি নিয়মসহ তপস্যা কৰিলে আৰু হে ধৰা, এই স্তোত্ৰ পাঠ কৰিলে।
Verse 42
नमामि विष्णुं त्रिदशारिनाशनं विशालवक्षस्थलसंश्रितश्रियम् । सुषासनं नीतिमतां परां गतिं त्रिविक्रमं मन्दरधारिणं सदा ॥ ८.४२ ॥
মই বিষ্ণুক প্ৰণাম কৰোঁ—যিজনে দেৱশত্ৰুনাশক, যাঁৰ বিশাল বক্ষস্থলত শ্ৰী অধিষ্ঠিতা। যিজন সুশাসক, নীতিবানসকলৰ পৰম গতি; ত্ৰিবিক্ৰম, মন্দৰধাৰী—তাঁক মই সদা নমস্কাৰ কৰোঁ।
Verse 43
दामोदरं रञ्जितभूतलं धिया यशोऽंशुशुभ्रं भ्रमराङ्गसप्रभम् । धराधरं नरकरिपुं पुरुष्टुतं नमामि विष्णुं शरणं जनार्दनम् ॥ ८.४३ ॥
মই শৰণস্বৰূপ জনাৰ্দন বিষ্ণুক প্ৰণাম কৰোঁ—দামোদৰ, যিজনে নিজৰ ধ্যান-ভাবনাৰে ভূতলক আনন্দিত কৰিছে; যাঁৰ যশ কিৰণৰ দৰে উজ্জ্বল; যাঁৰ দেহকান্তি ভ্ৰমৰৰ দৰে শ্যাম; যিজন ধৰাধৰ, নৰকশত্ৰু আৰু মানুহে স্তুতি কৰে।
Verse 44
त्रिधा स्थितं तिग्मरथाङ्गपाणिनं नयस्थितं तृप्तमनुत्तमैर्गुणैः । निःश्रेयसाख्यं क्षपितेतरं गुरुं नमामि विष्णुं पुरुषोत्तमं त्वहम् ॥ ८.४४ ॥
মই পুৰুষোত্তম বিষ্ণুক প্ৰণাম কৰোঁ—যিজন ত্ৰিধাভাৱে স্থিত, যাঁৰ হাতে তীক্ষ্ণ চক্ৰ; যিজন ন্যায়-ধৰ্মত স্থিৰ, অনুত্তম গুণে তৃপ্ত; যিজন ‘নিঃশ্ৰেয়স’ নামে খ্যাত, বাধাস্বৰূপ অন্যক ক্ষয় কৰা গুৰু আৰু পূজ্য পথপ্ৰদৰ্শক।
Verse 45
महावराहो हविषाम्बुभोजनो जनार्दनो मे हितकृच्छितीमुखः । क्षितीधरो मामुदधिक्शयो महान् स पातु विष्णुः शरणार्थिनं तु माम् ॥ ८.४५ ॥
বিষ্ণুৱে মোক ৰক্ষা কৰক—যিজন মহাবৰাহ, হৱি আৰু জলৰ ভোক্তা; জনাৰ্দন, মোৰ হিতকর্তা, যাঁৰ মুখ পৃথিৱীসম; যিজন ক্ষিতীধৰ, সাগৰত মহান আশ্ৰয়—শৰণাগত মোক সেই বিষ্ণুৱে পালন কৰক।
Verse 46
मायाततं येन जगत्त्रयं कृतं यथाग्निनैकेन ततं चराचरम् । चराचरस्य स्वयमेव सर्वतः स मेऽस्तु विष्णुः शरणं जगत्पतिः ॥ ८.४६ ॥
যাঁৰ মায়াৰে ত্ৰিলোক জগত গঢ়া হৈছে, যেন একেটা অগ্নিয়ে চল-অচল সকলোকে ব্যাপি আছে; যি স্বয়ং চল-অচলত সৰ্বত্ৰ অৱস্থিত—সেই জগত্পতি বিষ্ণু মোৰ শৰণ হওক।
Verse 47
भवे भवे यश्च ससर्ज कं ततो जगत् प्रसूतं सचराचरं त्विदम् । ततश्च रुद्रात्मवति प्रलीयतेऽन्वतो हरिर्विष्णुहरस्तथोच्यते ॥ ८.४७ ॥
প্ৰতি ভৱচক্ৰত সেই একেই এই সমগ্ৰ চল-অচল জগত সৃষ্টি কৰে; তাৰ পাছত ই ৰুদ্ৰাত্মক তত্ত্বত লীন হয়। সেয়ে তেওঁক হৰি—বিষ্ণু—হৰ বুলিও কোৱা হয়।
Verse 48
खात्मेन्दुपृथ्वीपवनाग्निभास्कराः जलं च यस्य प्रभवन्ति मूर्त्तयः । स सर्वदा मे भगवान् सनातनो ददातु शं विष्णुरचिन्त्यरूपधृक् ॥ ८.४८ ॥
যাঁৰ প্ৰকাশিত মূৰ্তিসমূহৰ পৰা আকাশ, আত্মা, চন্দ্ৰ, পৃথিৱী, বায়ু, অগ্নি, সূৰ্য আৰু জল উদ্ভৱ হয়—সেই অচিন্ত্যৰূপধাৰী সনাতন ভগৱান বিষ্ণু সদায় মোক মঙ্গল দান কৰক।
Inside Adhyaya 8
How it unfolds
- Where it opens
Varāha addresses Pṛthivī on dharma as lived under constraint: how a householder sustains life while limiting harm, introducing a dharmavyādha (hunter by livelihood) who nevertheless upholds gṛhastha-dharma through satya, agni-sevā, atithi-satkāra, and regular śrāddha at Mithilā on parvan days.
- Central event
Domestic conflict becomes the ethical test: after Arjunakī (the hunter’s daughter) is married to Prasanna (son of Mātaṅga), the mother-in-law accuses her lineage of violence. The dharmavyādha visits Mātaṅga’s home and refuses to eat, arguing that grain-based food can involve extensive ‘unseen’ killing (jalajantu and minute beings in water, soil, processing), whereas his regulated subsistence hunting claims fewer lives overall; he reframes the dispute as a comparative ethics of harm and a demand for proper ritual-ethical vibhāga grounded in the pañca-mahāyajñas.
- Climax resolution
The dharmavyādha’s reasoning culminates in a dharma-synthesis: (1) harm must be assessed by totality (visible + invisible), (2) livelihood must be bounded by necessity and restraint, and (3) household life is purified and stabilized through the pañca-mahāyajñas, truthfulness, hospitality, and śrāddha. Having restored ethical clarity and social equilibrium, he returns, installs his son as heir, and turns from household responsibility to tīrtha-yātrā.
- Closing phalashruti
No explicit, standalone phalaśruti is stated in the provided summary; the chapter closes functionally with the turn to Puruṣottama and a Viṣṇu-stotra that frames devotion as Earth-protective theology (kṣiti-rakṣā), implying merit through pilgrimage and stotra-recitation rather than enumerating a formal fruit.
Geographical context
Mithilā; Puruṣottama (tīrtha, trailokya-viśruta; commonly associated in later tradition with Purī/Jagannātha-kṣetra).
Tirtha focus
- Primary TirthaPuruṣottama
- Associated RegionUtkala/Oḍra-deśa (later tradition: Purī–Jagannātha-kṣetra, Odisha)
- Pilgrimage MeritPilgrimage is presented as a culminating prāyaścitta-like refinement after fulfilling gṛhastha duties: going to Puruṣottama and reciting a Viṣṇu-stotra oriented to cosmic guardianship of Earth is treated as a high-merit act that stabilizes dharma, purifies residual fault from subsistence, and aligns the pilgrim with Viṣṇu’s protective sovereignty.
Ritual instructions
- Primary RitualPañca-mahāyajña observance within gṛhastha-dharma, with śrāddha on parvan days
- BenefitEthical purification through minimized total harm, stabilization of household order, reconciliation of social blame through dharma-argument, merit for ancestors via śrāddha, and devotional protection of Earth through Viṣṇu-oriented pilgrimage and praise.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic-ethical and corrective, using a domestic dispute to teach comparative ahiṃsā and the ritual ecology of household life; culminates in devotional elevation via tīrtha and stotra.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (with a strong Dharmic/Didactic register)
- Emotional ProgressionMoral tension and social shame (accusation of violence) → principled firmness (refusal to eat; ethical critique of unseen harm) → reconciliation through clarified dharma (pañca-mahāyajña framework) → renunciatory calm and uplift (succession arranged; pilgrimage and stotra).
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityFeasible as a modern pilgrimage arc: begin with Mithilā-region remembrance (Janakpur area in Nepal/nearby Mithila cultural belt) as a cultural anchor, then travel to Purī (Odisha) identified with Puruṣottama in later living tradition; the chapter’s emphasis is more on ethical preparation than route logistics.
- Best SeasonOctober–March (cooler months for Odisha travel; also aligns with major festival cycles)
- Modern Location NamePurī (Jagannātha Purī), Odisha, India
- Related FestivalRatha Yātrā (Purī); also major Viṣṇu/Jagannātha observances such as Snāna Yātrā and Kartika-related vows (regional)
Frequently Asked Questions
The text develops a comparative ethics of harm: it argues that moral evaluation should consider both visible and invisible forms of violence involved in sustaining a household. Through the dharmavyādha’s refusal to eat at Mātaṅga’s home, the chapter instructs that consumption and ritual practice require scrutiny of unintended killing (e.g., small creatures in water and grain processing) and emphasizes regulated conduct—truthfulness, hospitality, śrāddha, and the pañca-mahāyajñas—as a framework for minimizing harm while fulfilling social obligations.
The chapter specifies recurring ritual timing rather than a named season: śrāddha is performed “sadā parvaṇi parvaṇi” (on parvan days, i.e., festival/observance junctions in the lunar calendar). It also notes a long duration marker for the hunter’s life (“caturvarṣasahasrikam,” four thousand years) as narrative chronology, not a ritual schedule.
Environmental stewardship appears indirectly through the ethics of food and livelihood: the narrative foregrounds ‘hidden’ ecological harm (jalajantu and other small life forms affected by grain and water use) and frames ethical living as minimizing total injury across ecosystems. The concluding movement to Puruṣottama and the Viṣṇu-stotra further place Earth (kṣmā/kṣiti) under cosmic protection, aligning devotion with the safeguarding of terrestrial stability.
The narrative references the dharmavyādha and his son Arjunaka, his daughter Arjunakī, Mātaṅga and Mātaṅga’s son Prasanna, and invokes Brahmā as the originator of the pañca-mahāyajñas and the creation of plants for sacrificial and sustenance purposes. No explicit royal genealogy is developed here beyond the general mention of a “nṛpa” in the hunter’s earlier context.
Ask anything about Adhyaya 8 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
