Adhyaya 77: Measurements of Mount Meru, the Boundary Mountains, and the Four Directional Great Trees

Verse 1

रुद्र उवाच । यदेतत् कर्णिकामूलं मेरोर् मध्यं प्रकीर्तितम् । तद् योजनसहस्राणि संख्यया मानतः स्मृतम् ॥ ७७.१ ॥

ৰুদ্র ক’লে—যাক ‘কৰ্ণিকা’ৰ মূল, অৰ্থাৎ মেরুৰ মধ্যভাগ বুলি প্ৰকীৰ্তিত কৰা হয়, সেয়া মাপৰ সংখ্যামতে এক সহস্ৰ যোজন বিস্তৃত বুলি স্মৃত।

Verse 2

चत्वारिंशत् तथा चाष्टौ सहस्राणि तु मण्डलैः । शैलराजस्य तत्तत्र मेरुमूलमिति स्मृतम् ॥ ७७.२ ॥

তাত মণ্ডলৰ দ্বাৰা মাপ কৰিলে আঠচল্লিশ সহস্ৰ (একক) আছে। শৈলৰাজৰ সেই অঞ্চল ‘মেরুমূল’ বুলি পৰম্পৰাগতভাৱে স্মৃত।

Verse 3

तेषां गिरिसहस्राणामनेकानां महोच्छ्रयः । दिगष्टौ च पुनस्तस्य मर्यादापर्वताः शुभाः ॥ ७७.३ ॥

সেই বহু পৰ্বত-সহস্ৰৰ মাজত বহু পৰ্বতৰ উচ্চতা অতিশয় মহান; আৰু পুনৰ অষ্ট দিশাত শুভ মৰ্যাদা-পৰ্বতসমূহে তাৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰে।

Verse 4

जठरो देवकूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ । पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तरव्यवस्थितौ । मर्यादापर्वतान् एतानष्टानाहुर्मनीषिणः ॥ ७७.४ ॥

পূব দিশাত জঠৰ আৰু দেবকূট নামৰ দুটা পৰ্বত আছে। এই দুয়োটা পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ বিস্তৃত আৰু সাগৰসমূহৰ মাজত অৱস্থিত। মনীষীসকলে এই অষ্টক ‘মৰ্যাদা-পৰ্বত’ বুলি কয়।

Verse 5

योऽसौ मेरुर्द्विजश्रेष्ठाः प्रोक्तः कनकपर्वतः । विष्कम्भांस्तस्य वक्ष्यामि शृणुध्वं गदतस्तु तान् ॥ ७७.५ ॥

হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল! ‘কনক-পৰ্বত’ বুলি যি মেরু কথিত, এতিয়া মই তাৰ বিষ্কম্ভ (বিস্তাৰ/পৰিমাপ) ক’ম; মোৰ বাক্য শুনা।

Verse 6

महापादास्तु चत्वारो मेरोरथ चतुर्दिशम् । यैर्न चचाल विष्टब्धा सप्तद्वीपवती मही ॥ ७७.६ ॥

মেৰুৰ চাৰিও দিশত চাৰিটা মহাপাদ (মহান আধাৰ) আছে; সিহঁতৰ দ্বাৰা স্থিৰভাৱে ধাৰিত হৈ সপ্তদ্বীপবতী পৃথিৱী নচলিল।

Verse 7

दशयोजनसाहस्रं व्यायामस्तेषु शङ्क्यते । तिर्यगूर्ध्वं च रचिता हरितालतटैर्वृताः ॥ ७७.७ ॥

সিহঁতৰ মাজত বিস্তাৰ দহ হাজাৰ যোজন বুলি গণ্য কৰা হয়; সিহঁত আড়াআড়ি আৰু ঊৰ্ধ্বমুখী উভয়ভাৱে ৰচিত আৰু হৰিতাল-তটৰে বেষ্টিত।

Verse 8

मनःशिलादरीभिश्च सुवर्णमणिचित्रिताः । अनेकसिद्धभवनैः क्रीडास्थानैश्च सुप्रभाः ॥ ७७.८ ॥

সিহঁত মনঃশিলা-ৰঞ্জিত গিৰিখাত আৰু সোণ-মণিৰ বিচিত্ৰ অলংকাৰৰে সুশোভিত; বহু সিদ্ধৰ নিবাস আৰু ক্ৰীড়াস্থানসহ সিহঁত অপূৰ্ব দীপ্তিত উজ্জ্বল।

Verse 9

पूर्वेण मन्दरस्तस्य दक्षिणे गन्धमादनः । विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः ॥ ७७.९ ॥

তাৰ পূবফালে মন্দৰ, দক্ষিণফালে গন্ধমাদন; পশ্চিম পাৰ্শ্বত বিপুল আৰু উত্তৰত সুপাৰ্শ্ব অৱস্থিত।

Verse 10

तेषां शृङ्गेषु चत्वारो महावृक्षाः प्रतिष्ठिताः । देवदैत्याप्सरोभिश्च सेविता गुणसंचयैः ॥ ७७.१० ॥

সেই শৃংগসমূহত চাৰিটা মহাবৃক্ষ প্ৰতিষ্ঠিত; দেব, দৈত্য আৰু অপ্সৰাগণে সিহঁতক সেৱা কৰে—সেই বৃক্ষসমূহ সঞ্চিত গুণে সমৃদ্ধ।

Verse 11

मन्दरस्य गिरेः शृङ्गे कदम्बो नाम पादपः । प्रलम्बशाखाशिखरः कदम्बश्चैत्यपादपः ॥ ७७.११ ॥

মন্দৰ পৰ্বতৰ শৃংগত ‘কদম্ব’ নামৰ এটা বৃক্ষ আছে; তাৰ দীঘল আৰু বিস্তৃত ডালপাতে শিখৰ-মুকুট গঠন কৰে, আৰু সেই কদম্বক চৈত্য-বৃক্ষ ৰূপে মান্য কৰা হয়।

Verse 12

महाकुम्भप्रमाणेश्च पुष्पैर्विकचकेसरैः । महागन्धबनोञ्ञैश्च शोभितः सर्वकालजैः ॥ ७७.१२ ॥

সেয়া মহাকুম্ভ-প্ৰমাণৰ দৰে বিশাল; সম্পূৰ্ণ বিকশিত কেশৰযুক্ত পুষ্প আৰু অতিশয় সুগন্ধি, মনোহৰ বনসমূহে সুশোভিত—যি সকলো ঋতুতেই জন্মে।

Verse 13

समासेन परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः । सहस्रमधिकं सोऽथ गन्धेनापूरयन् दिशः ॥ ७७.१३ ॥

ভূতভাবন ভুবনসমূহে সংক্ষিপ্তভাবে পৰিবৃত হৈ তেওঁ সহস্ৰাধিক পৰিমাণে সুগন্ধে দিশসমূহ পূৰ্ণ কৰিলে।

Verse 14

भद्राश्वो नाम वृक्षोऽयं वर्षाद्रेः केतुसंभवः । कीर्तिमान् रूपवान् श्रीमान् महापादपपादपः । यत्र साक्षाद्धृषीकेशः सिद्धसङ्घैर्निषेव्यते ॥ ७७.१४ ॥

ই ‘ভদ্ৰাশ্ব’ নামৰ বৃক্ষ, বৰ্ষাদ্ৰিৰ কেতুৰ পৰা উৎপন্ন। ই কীৰ্তিমান, ৰূপবান, শ্ৰীমান—মহাবৃক্ষ; য’ত সাক্ষাৎ হৃষীকেশক সিদ্ধসংঘে সেৱা কৰে।

Verse 15

तस्य भद्रकदम्बस्य तथाश्ववदनो हरिः । प्राप्तवांश्चामरश्रेष्ठः स हि सानुं पुनः पुनः ॥ ७७.१५ ॥

সেই শুভ কদম্ববৃক্ষৰ ঢাললৈ অশ্ববদন হৰি পুনঃপুনঃ উপস্থিত হ’ল; কিয়নো তেওঁ অমৰসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।

Verse 16

तेन चालोकितं वर्षं सर्वद्विपदनायकाः । यस्य नाम्ना समाख्यातो भद्राश्वेति न संशयः ॥ ७७.१६ ॥

তেওঁৰ দ্বাৰা সেই বৰ্ষপ্ৰদেশ দৰ্শিত হ’ল; আৰু সকলো দ্বিপদনায়কৰ মাজত সেয়া তেওঁৰ নামেই ‘ভদ্ৰাশ্ব’ বুলি খ্যাত—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 17

दक्षिणस्यापि शैलस्य शिखरे देवसेविते । जम्बूः सद्यः पुष्पफलाः महाशाखोपशोभिता ॥ ७७.१७ ॥

দক্ষিণ পৰ্বতৰ দেবসেৱিত শিখৰতেও জম্বূবৃক্ষ আছে; ই একেলগে পুষ্প-ফল ধাৰে আৰু মহাশাখাৰে শোভিত।

Verse 18

तस्याः ह्यतिप्रमाणानि स्वादूनि च मृदूनि च । फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति गिरिमूर्धनि ॥ ७७.१८ ॥

তাইৰ ফলসমূহ অতি বৃহৎ, মিঠা আৰু কোমল; অমৃতসদৃশ সেই ফল পাহাৰৰ শিখৰত পৰে।

Verse 19

तस्माद् गिरिवरश्रेष्ठात् फलप्रस्यन्दवाहिनी । दिव्या जाम्बूनदी नाम प्रवृत्ता मधुवाहिनी ॥ ७७.१९ ॥

সেই শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতৰ পৰা ফলৰস ঝৰোৱা ধাৰা ওলাল; ‘জাম্বূনদী’ নামৰ এক দিব্য মধুবাহিনী নদী প্ৰবাহিত হ’ল।

Verse 20

तत्र जाम्बूनदं नाम सुवर्णमनलप्रभम् । देवालङ्कारमतुलमुत्पन्नं पापनाशनम् ॥ ७७.२० ॥

তাত ‘জাম্বূনদ’ নামৰ সোণ অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত হৈ উৎপন্ন হ’ল; দেৱালংকাৰ অতুল আৰু পাপনাশক বুলি কীৰ্তিত।

Verse 21

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसगुह्यकाः । पपुस्तदमृतप्रख्यं मधु जम्बूफलस्रवम् ॥ ७७.२१ ॥

দেৱ, দানৱ, গন্ধৰ্ব, যক্ষ, ৰাক্ষস আৰু গুহ্যকসকলে—জাম্বূফলৰ পৰা ঝৰা অমৃতসদৃশ সেই মধু পান কৰিলে।

Verse 22

सा केतुर्दक्षिणे वर्षे जम्बूलोकेषु विश्रुता । यस्या नाम्ना समाख्याता जम्बूद्वीपेति मानवैः ॥ ७७.२२ ॥

দক্ষিণ বৰ্ষত সি ‘কেতু’ নামে প্ৰসিদ্ধ, জাম্বূলোকসমূহত বিশ্ৰুত; আৰু তাইৰ নামৰেই মানুহে ‘জাম্বূদ্বীপ’ বুলি অভিহিত কৰে।

Verse 23

विपुलस्य च शैलस्य दक्षिणेन महात्मनः । जातः शृङ्गेति सुमहानश्वत्थश्चेति पादपः ॥ ७७.२३ ॥

মহাত্মা বিপুল পৰ্বতৰ দক্ষিণ দিশত ‘শৃঙ্গ’ নামে খ্যাত এক অতি বৃহৎ অশ্বত্থ গছ উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 24

महोच्छ्रायो महास्कन्धो नैकसत्त्वगुणालयः | कुम्भप्रमाणै रुचिरैः फलैः सर्वर्त्तुकैः शुभैः || ७७.२४ ||

সেই গছ অতি উচ্চ, মহাকাণ্ডবিশিষ্ট, নানাবিধ জীৱ আৰু গুণৰ আশ্ৰয়; তাত কুম্ভসম ডাঙৰ, ৰুচিকৰ, শুভ আৰু সৰ্বঋতুত উপলব্ধ ফল ধৰে।

Verse 25

स केतुः केतुमालानां देवगन्धर्वसेवितः । केतुमालेति विख्यातो नाम्ना तत्र प्रकीर्तितः । तन्निबोधत विप्रेन्द्रा निरुक्तं नामकर्मणः ॥ ७७.२५ ॥

সেই কেতু, কেতুমালাসকলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আৰু দেৱ-গন্ধৰ্বসকলে সেৱিত, তাত ‘কেতুমাল’ নামে প্ৰসিদ্ধ। হে বিপ্ৰেন্দ্ৰসকল, এতিয়া সেই নাম আৰু তাৰ কাৰ্য-সম্পৰ্কীয় নিৰুক্ত অৰ্থ বুজি লওক।

Verse 26

क्षीरोदमथने वृत्ते माला स्कन्धे निवेशिताः । इन्द्रेण चैत्यकेतोस्तु केतुमालस्ततः स्मृतः । तेन तच्छिह्नितं वर्षं केतुमालेति विश्रुतम् ॥ ७७.२६ ॥

ক্ষীৰসাগৰ-মন্থন সমাপ্ত হোৱাৰ পিছত তেওঁৰ কাঁধত মালা স্থাপন কৰা হ’ল। তেতিয়া ইন্দ্ৰে চৈত্যকেতুক ‘কেতুমাল’ বুলি স্মৰণ কৰিলে; সেয়ে সেই চিহ্নে চিহ্নিত সেই বৰ্ষ ‘কেতুমাল’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।

Verse 27

सुपार्श्वस्योत्तरे शृङ्गे वटो नाम महाद्रुमः । न्यग्रोधो विपुलस्कन्धो यस्त्रियोजनमण्डलः ॥ ७७.२७ ॥

সুপাৰ্শ্ব পৰ্বতৰ উত্তৰ শৃঙ্গত ‘বট’ নামে এক মহাদ্ৰুম আছে—সেইটো বিপুল কাণ্ডবিশিষ্ট ন্যগ্ৰোধ (বটগছ), যাৰ পৰিধি তিন যোজন।

Verse 28

माल्यदामकलापैश्च विविधैस्तु समन्ततः । शाखाभिर्लम्बमानाभिः शोभितः सिद्धसेवितः ॥ ७७.२८ ॥

সেয়া চাৰিওফালে নানা বিধ মালা আৰু পুষ্পদাম-গুচ্ছে অলংকৃত; তললৈ ঝুলন্ত শাখাৰে শোভিত, সিদ্ধসকলে সেবা কৰি পূজা কৰে।

Verse 29

प्रलम्बकुम्भसदृशैर्हेमवर्णैः फलैः सदा । स ह्युत्तरकुरूणां तु केतुवृक्षः प्रकाशते ॥ ७७.२९ ॥

সদায় তললৈ ঝুলন্ত কলস সদৃশ সোণালী বৰ্ণৰ ফলযুক্ত সেই ‘কেতুবৃক্ষ’ উত্তৰকুৰুবিলাকৰ দেশত প্ৰকাশ পায় বুলি কোৱা হয়।

Verse 30

सनत्कुमारावरजाः मानसाः ब्रह्मणः सुताः । सप्त तत्र महाभागाः कुरवो नाम विश्रुताः ॥ ७७.३० ॥

তাত সনৎকুমাৰৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতৃসকল—ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ—সাতজন মহাভাগ আছিল; তেওঁলোক ‘কুৰৱ’ নামে খ্যাত আছিল।

Verse 31

तत्र स्थिरगतैर्ज्ञानैर्विरजस्कैर्महात्मभिः । अक्षयः क्षयपर्यन्तो लोकः प्रोक्तः सनातनः ॥ ७७.३१ ॥

তাত স্থিৰ আৰু সুপ্ৰতিষ্ঠিত জ্ঞানসম্পন্ন, ৰজঃশূন্য মহাত্মাসকলৰ দ্বাৰা এক সনাতন লোক বৰ্ণিত—অক্ষয়, তথাপি প্ৰলয়ৰ সীমালৈকে বিস্তৃত।

Verse 32

तेषां नामाङ्कितं वर्षं सप्तानां वै महात्मनाम् । दिवि चेह च विख्याता उत्तरा: कुरवः सदा ॥ ७७.३२ ॥

সেই সাত মহাত্মাৰ নামৰে সেই বৰ্ষ (প্ৰদেশ) চিহ্নিত; আৰু উত্তৰ কুৰুসকল স্বৰ্গতো আৰু ইয়াতো (মানৱলোকে) সদায় খ্যাত।