Adhyaya 63: Procedure for the Son-Obtaining Vow (Kṛṣṇāṣṭamī Observance)
Putraprāptivrata (Kṛṣṇāṣṭamī-vrata) vidhiḥ
Ritual-Manual (Vrata-vidhi)
ৱৰাহ–পৃথিৱী উপদেশ-প্ৰসঙ্গত অগস্ত্য ঋষিয়ে ভাদ্ৰপদৰ কৃষ্ণপক্ষৰ কৃ্ষ্ণাষ্টমীক কেন্দ্ৰ কৰি পুত্ৰপ্ৰাপ্তি-ব্ৰতৰ সংক্ষিপ্ত বিধি বৰ্ণনা কৰে। ষষ্ঠীত সংকল্প, সপ্তমীত পূজা, আৰু অষ্টমীত শুদ্ধ প্ৰভাত-পূজা সহ উপবাসৰ নিয়ম আছে। যৱ আৰু কৃষ্ণ-তিল, ঘৃত আৰু দধি সহ হোম, তাৰ পাছত দক্ষিণাসহ ব্ৰাহ্মণভোজন; উপবাসভংগত বিল্ব ফলৰে আহাৰ আৰম্ভ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। হিমালয়ত ৰজা শূৰসেনৰ তপস্যাৰ কাহিনী দৃষ্টান্ত ৰূপে দি ব্ৰতৰ প্ৰামাণ্য স্থাপন কৰি বংশসূত্ৰক বসুদেৱলৈ সংযোগ কৰা হয়। অধ্যায়ৰ শেষত বছৰৰ অন্তত দান-বিধান আৰু সাধাৰণ পাপক্ষয়ৰ ফল উল্লেখ কৰি গৃহস্থধৰ্ম, বংশ-স্থিতি আৰু পৃথিৱীৰ মঙ্গলৰ সৈতে শৃঙ্খলিত আচাৰক যুক্ত কৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 63
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अथापरं महाराज पुत्रप्राप्तिव्रतं शुभम् । कथयामि समासेन तन्मे निगदतः शृणु ॥ ६३.१ ॥
অগস্ত্য ক’লে—হে মহাৰাজ, এতিয়া মই পুত্ৰপ্ৰাপ্তিৰ শুভ ব্ৰত সংক্ষেপে ক’ম; মই কোৱা কথা শুনা।
Verse 2
मासे भाद्रपदे या तु कृष्णपक्षे नरेश्वर । अष्टम्यामुपवासेन पुत्रप्राप्तिव्रतं हि तत् ॥ ६३.२ ॥
হে নৰেশ্বৰ, ভাদ্ৰপদ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষত অষ্টমীত উপবাসে যি ব্ৰত কৰা হয়, সেয়াই পুত্ৰপ্ৰাপ্তিৰ ব্ৰত।
Verse 3
षष्ठ्यां चैव तु संकल्प्य सप्तम्यामर्चयेद् हरिम् । देवक्युत्सङ्गगं देवं मातृभिः परिवेष्टितम् ॥ ६३.३ ॥
ষষ্ঠীত সংকল্প কৰি সপ্তমীত হৰিৰ পূজা কৰিব—দেৱকীৰ কোলাত অধিষ্ঠিত, মাতৃগণে পৰিবেষ্টিত সেই দেৱক।
Verse 4
प्रभाते विमलेऽष्टम्यामर्चयेत् प्रयतो हरिम् । प्राग्विधानॆन गोविन्दमर्चयित्वा विधानतः ॥ ६३.४ ॥
নিৰ্মল প্ৰভাতত অষ্টমীত নিয়মসহ হৰিৰ পূজা কৰিব। পূৰ্ববিধান অনুসাৰে গোবিন্দক অর্চনা কৰি, তাৰপিছত বিধিমতে আগবাঢ়িব।
Verse 5
ततो यवैः कृष्णतिलैः सघृतैर्होमयेद्दधि । ब्राह्मणान् भोजयेद् भक्त्या यथाशक्त्या सदक्षिणान् ॥ ६३.५ ॥
তাৰ পিছত যৱ আৰু ক’লা তিল ঘিউৰ সৈতে মিহলাই, দধিসহ হোম কৰিব লাগে। ভক্তিভাৱে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাই, সামৰ্থ্য অনুসাৰে দক্ষিণা দিব লাগে।
Verse 6
ततः स्वयं तु भुञ्जीत प्रथमं बिल्वमुत्तमम् । पश्चाद् यथेष्टं भुञ्जीत स्नेहैः सर्वरसैर्युतम् ॥ ६३.६ ॥
তাৰ পিছত নিজে প্ৰথমে উত্তম বিল্বফল ভক্ষণ কৰিব লাগে। তাৰ পাছত ইচ্ছামতে, স্নিগ্ধ আহাৰসহ আৰু সকলো ৰসেৰে সমৃদ্ধ ভোজন কৰিব লাগে।
Verse 7
प्रतिमासमानेनैव विधिनोपोष्य मानवः । कृष्णाष्टमीमपुत्रोऽपि लभेत् पुत्रं न संशयः ॥ ६३.७ ॥
মানৱে যদি প্ৰতিমাহ একে বিধি অনুসাৰে উপবাস পালন কৰে, তেন্তে কৃষ্ণাষ্টমী-ব্ৰত পালন কৰিলে অপুত্ৰও পুত্ৰ লাভ কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 8
श्रूयते च पुरा राजा शूरसेनः प्रतापवान् । स ह्यपुत्रस्तपस्तेपे हिमवत्पर्वतोत्तमे ॥ ६३.८ ॥
শুনা যায়, পুৰণি কালত শূৰসেন নামৰ এজন প্ৰতাপৱান ৰজা আছিল। তেওঁ অপুত্ৰ হৈ হিমৱৎ—শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতত—তপস্যা কৰিছিল।
Verse 9
तस्यैवं कुर्वतो देवो व्रतमेतज्जगाद ह । सोऽप्येतत्कृतवान् राजा पुत्रं चैवोपलभ्धवान् ॥ ६३.९ ॥
তেওঁ এইদৰে কৰোঁতে দেৱতাই এই ব্ৰত উপদেশ দিলে। সেই ৰজাইও ইয়াক পালন কৰি পুত্ৰ লাভ কৰিলে।
Verse 10
वासुदेवं महाभागमनेकक्रतুযाजिनम् । तं लब्ध्वा सोऽपि राजर्षिः परं निर्वाणमापतवान् ॥ ६३.१० ॥
মহাভাগ্যবান, বহু যজ্ঞ-অনুষ্ঠাতা বাসুদেৱক লাভ কৰি সেই ৰাজৰ্ষিয়েও তেওঁক প্ৰাপ্ত হৈ পৰম নিৰ্বাণপদ (মোক্ষ) লাভ কৰিলে।
Verse 11
एवं कृष्णाष्टमी राजन् मया ते परिकीर्तिता । संवत्सरान्ते दातव्यं कृष्णयुग्मं द्विजातये ॥ ६३.११ ॥
হে ৰাজন, এইদৰে মই তোমাক কৃষ্ণাষ্টমী-ব্ৰত বৰ্ণনা কৰিলোঁ। বছৰৰ শেষত দ্বিজাতিলৈ কৃষ্ণ-সম্পৰ্কিত এটা যুগল দান দিব লাগে।
Verse 12
एतत् पुत्रव्रतं नाम मया ते परिकीर्तितम् । एतत् कृत्वा नरः पापैः सर्वैर् एव प्रमुच्यते ॥ ६३.१२ ॥
‘পুত্ৰব্ৰত’ নামৰ এই ব্ৰত মই তোমাক ক’লোঁ। এই ব্ৰত পালন কৰিলে মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined vrata-practice—fasting, regulated worship, offering, and charitable feeding—as a dharmic technology for household continuity (putra-prāpti) and moral purification (pāpa-kṣaya). In a broader social-ethical sense, it promotes ordered reciprocity (dāna, brāhmaṇa-bhojana) and self-restraint (upavāsa) as stabilizing norms that indirectly support communal well-being and, by extension, Pṛthivī’s sustainable social ecology.
The rite is assigned to Bhādrapada māsa, kṛṣṇapakṣa, specifically Aṣṭamī with upavāsa. Preparations include saṅkalpa on Ṣaṣṭhī, worship on Saptamī, and a dawn (prabhāte) worship on Aṣṭamī. The procedure is to be repeated monthly (pratimāsam), with a concluding gift (dāna) prescribed at the end of a year (saṃvatsara-ante).
Environmental stewardship is not explicit as a doctrinal topic in these verses; however, the vrata’s emphasis on regulated consumption (upavāsa), careful ritual use of agricultural substances (yava, tila, ghṛta, dadhi), and redistribution through feeding and gifting can be read as a Purāṇic model of restraint and circulation of resources—an indirect ethic compatible with Pṛthivī-centered balance in the wider Varāha–Pṛthivī discourse framework.
The chapter references the sage Agastya as the immediate instructor within the narrative layer, King Śūrasena as an exemplum of an heirless ruler performing tapas, and Vasudeva as the resulting celebrated figure connected to the rite’s success. The mention of Himavat situates Śūrasena’s austerities in a recognized North Indian sacred geography.