Adhyaya 62: Instruction on the ‘Health Vow’ and the Rite of Solar Worship
Ārogyavratakathanaṃ (Ādityārādhanavidhiḥ)
Ritual-Manual (Vrata) with Exemplary Narrative (Nīti/Itihāsa-style illustration)
পুৰাণীয় সংলাপৰ ধাৰাত (ডিজিটেল সামঞ্জস্যৰ বাবে বৰাহে পৃথিৱীক উপদেশ দিয়া ৰূপে) এই অধ্যায়ত সূৰ্য/আদিত্যক বিষ্ণুৰ চিৰস্থায়ী ৰূপ বুলি মানি ‘আৰোগ্যব্ৰত’ৰ বিধান দিয়া হৈছে। মাঘ মাহত ষষ্ঠীত নিয়মিত আহাৰ, সপ্তমীত উপবাসসহ সূৰ্য-পূজা, আৰু অষ্টমীত আহাৰ—এই অনুশীলন বছৰে বছৰে অব্যাহত ৰাখিলে স্বাস্থ্য, সমৃদ্ধি আৰু মৃত্যুৰ পাছত শুভ গতি লাভ হয়। বিধানৰ যুক্তি দেখুৱাবলৈ ৰজা সাৰ্বভৌম (অনরণ্য)ৰ কাহিনী আহে: মানসসৰোবৰ এক অলৌকিক পদ্ম দখল কৰিবলৈ অহংকাৰত পবিত্ৰ সীমা লঙ্ঘন কৰি ক্ষতি কৰাত তেওঁ কুষ্ঠৰোগত আক্রান্ত হয়। বসিষ্ঠে পদ্মক ব্ৰহ্মোদ্ভৱ বুলি বৰ্ণনা কৰি তাত আদিত্যৰ উপস্থিতি দেখুৱায় আৰু প্ৰায়শ্চিত্তস্বৰূপ আদিত্যাৰাধনা নিৰ্দেশ কৰে; ৰজাই ব্ৰত পালন কৰাত তৎক্ষণাৎ আৰোগ্য লাভ কৰে, আৰু পবিত্ৰ প্ৰাকৃতিক স্থানৰ প্ৰতি সংযম-শ্ৰদ্ধাৰ নীতি প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 62
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अथापरं महाराज व्रतम् आरोग्यसंज्ञितम् । कथयामि परं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ६२.१ ॥
অগস্ত্য ক’লে—হে মহাৰাজ! এতিয়া মই ‘আৰোগ্য’ নামে ব্ৰত কওঁ; ই পৰম পুণ্যদায়ক আৰু সৰ্বপাপপ্ৰণাশক।
Verse 2
तस्यैव माघमासस्य सप्तम्यां समुपोषितः । पूजयेद् भास्करं देवं विष्णुरूपं सनातनम् ॥ ६२.२ ॥
সেই মাঘ মাহৰ সপ্তমীত বিধিপূৰ্বক উপবাস কৰি বিষ্ণুৰূপ সনাতন দেৱ ভাস্কৰ (সূৰ্য)ক পূজা কৰা উচিত।
Verse 3
आदित्य भास्कर रवे भानो सूर्य दिवाकर । प्रभाकरेति सम्पूज्य एवं सम्पूज्यते रविः ॥ ६२.३ ॥
আদিত্য, ভাস্কৰ, ৰবি, ভানু, সূৰ্য, দিবাকৰ, প্ৰভাকৰ—এই নামসমূহে বিধিপূৰ্বক সম্পূজা কৰিলে, এইদৰে ৰবি পূজিত হয়।
Verse 4
षष्ठ्यां चैव कृताहारः सप्तम्यां भानुमर्चयेत् । अष्टम्यां चैव भुञ्जीत एष एव विधिक्रमः ॥ ६२.४ ॥
ষষ্ঠীত সংযমিত আহাৰ গ্ৰহণ কৰি, সপ্তমীত ভানু (সূৰ্য)ক অর্চনা কৰি, অষ্টমীত ভোজন কৰিব—এইয়েই বিধিক্ৰম।
Verse 5
अनेन वत्सरं पूर्णं विधिना योऽर्चयेद् रविम् । तस्यारोग्यं धनं धान्यमिह जन्मनि जायते । परत्र च शुभं स्थानं यद्गत्वा न निवर्तते ॥ ६२.५ ॥
যি এই বিধি অনুসাৰে পূৰ্ণ এক বছৰ ৰবি (সূৰ্য)ক অর্চনা কৰে, তাৰ এই জন্মতেই আৰোগ্য, ধন আৰু ধান্যসমৃদ্ধি জন্মে; আৰু পৰলোকে এনে শুভ স্থান লাভ হয়, য’ত গৈ পুনৰ উভতি আহিব নালাগে।
Verse 6
सार्वभौमः पुरा राजा अनरण्यो महाबलः । तेनायमर्चितो देवो व्रतेनानेन पार्थिव । तस्य तुष्टो वरं देवः प्रादादारोग्यमुत्तमम् ॥ ६२.६ ॥
পূৰ্বতে অনৰণ্য নামৰ এক মহাবলী সাৰ্বভৌম ৰজা আছিল। হে ৰাজন, এই একে ব্ৰতে তেওঁ এই দেৱক পূজা কৰিছিল; দেৱ সন্তুষ্ট হৈ তেওঁক উত্তম আৰোগ্যৰ বৰ দান কৰিছিল।
Verse 7
भद्राश्व उवाच । किमसौ रोगवान् राजा येनारोग्यमवाप्तवान् । सार्वभौमस्य च कथं ब्रह्मन् रोगस्य सम्भवः ॥ ६२.७ ॥
ভদ্ৰাশ্ব ক’লে—সেই ৰজা কিহৰ বাবে ৰোগাক্ৰান্ত হৈছিল, যাৰ ফলত পিছত তেওঁ আৰোগ্য লাভ কৰিলে? হে ব্ৰাহ্মণ, সাৰ্বভৌম সম্ৰাটৰ ক্ষেত্ৰত ৰোগ কেনেকৈ সম্ভৱ?
Verse 8
अगस्त्य उवाच । स राजा सार्वभौमोऽभूद् यशस्वी च सुरूपवान् । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठो नृपश्रेष्ठ महाबलः ॥ ६२.८ ॥
অগস্ত্য ক’লে—সেই ৰজা সাৰ্বভৌম সম্ৰাট হৈছিল, যশস্বী আৰু সুদৰ্শন। হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, এক সময় সেই ৰাজশ্ৰেষ্ঠ মহাবলৱান আছিল (আৰু পৰৱৰ্তী ঘটনা ঘটিল)।
Verse 9
गतवान् मानसṃ दिव्यं सरो देवगणान्वितम् । तत्रापश्यद् बृहद् पद्मं सरोमध्यगतं सितम् ॥ ६२.९ ॥
তেওঁ দেৱগণৰ সৈতে দিব্য মানস সৰোবৰলৈ গ’ল। তাত তেওঁ সৰোবৰৰ মাজভাগত অৱস্থিত এক বৃহৎ শুভ্ৰ পদ্ম দেখিলে।
Verse 10
तत्र चाङ्गुष्ठमात्रं तु स्थितं पुरुषसत्तमम् । रक्तवासोभिराच्छन्नं द्विभुजं तिग्मतेजसम् ॥ ६२.१० ॥
তাত অঙ্গুষ্ঠমাত্র পৰিমিত পুৰুষোত্তম স্থিত আছিল—ৰক্তবৰ্ণ বস্ত্ৰে আচ্ছাদিত, দ্বিভুজ আৰু তীক্ষ্ণ তেজস্বী।
Verse 11
तं दृष्ट्वा सारथिं प्राह पद्ममेतत् समानय । इदं तु शिरसा बिभ्रत् सर्वलोकस्य सन्निधौ । श्लाघनीयो भविष्यामि तस्मादाहर माचिरम् ॥ ६२.११ ॥
তেওঁক দেখি তেওঁ সাৰথিক ক’লে—“এই পদ্মটো লৈ আহা। সকলো লোকৰ সন্মুখত মই ইয়াক মস্তকে ধাৰণ কৰিলে মই প্ৰশংসাৰ যোগ্য হ’ম; সেয়ে বিলম্ব নকৰিবা, সোনকালে লৈ আহা।”
Verse 12
एवमुक्तस्तदा तेन सारथिः प्रविवेश ह । ग्रहीतुमुपचक्राम तं पद्मं नृपसत्तम ॥ ६२.१२ ॥
তেতিয়া তেওঁৰ দ্বাৰা এইদৰে কোৱা হোৱাত সাৰথি ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে আৰু, হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, সেই পদ্মটো ধৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 13
स्पृष्टमात्रे ततः पद्मे हुंकारः समजायत । तेन शब्देन स त्रस्तः पपात च ममार च ॥ ६२.१३ ॥
তাৰ পিছত পদ্মটো কেৱল স্পৰ্শ কৰোঁতেই ‘হুঁ’ ধ্বনি উঠিল। সেই শব্দত ভয় পাই সি পৰি গ’ল আৰু মৃত্যুবৰণো কৰিলে।
Verse 14
राजा च तत्क्षणात् तेन शब्देन समपद्यत । कुष्ठी विगतवर्णश्च बलवीर्यविवर्जितः ॥ ६२.१४ ॥
আৰু ৰজাও সেই মুহূৰ্ততে সেই শব্দৰ প্ৰভাৱত আক্ৰান্ত হ’ল; সি কুষ্ঠৰোগী হ’ল, বৰ্ণ হেৰুৱালে আৰু বল-ৱীৰ্যহীন হ’ল।
Verse 15
तथागतमतात्मानं दृष्ट्वा स पुरुषर्षभः । तस्थौ तत्रैव शोकार्तः किमेतदिति चिन्तयन् ॥ ६२.१५ ॥
তাৰ পিছত নিজকে তেনে অৱস্থাত দেখি সেই পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ তাতেই থিয় হৈ ৰ’ল; শোকাকুল হৈ ‘এইটো কি?’ বুলি চিন্তা কৰিলে।
Verse 16
तस्य चिन्तयतो धीमानाजगाम महातपाः । वसिष्ठो ब्रह्मपुत्रोऽथ तं स पप्रच्छ पार्थिवम् ॥ ६२.१६ ॥
সেই জ্ঞানীজন চিন্তা কৰি থাকোঁতেই মহাতপস্বী ব্ৰহ্মপুত্ৰ বশিষ্ঠ আহি উপস্থিত হ’ল; তাৰ পিছত তেওঁ সেই পাৰ্থিৱ ৰজাক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 17
कथं ते राजशार्दूल तव देहस्य शासनम् । इदानीमेव किं कार्यं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ ६२.१७ ॥
হে ৰাজশাৰ্দূল, তোমাৰ দেহৰ সংযম-শাসন কেনেকৈ ৰক্ষা হয়? আৰু এই মুহূর্ততে কি কৰণীয়? মই সুধিছোঁ—মোক কোৱা।
Verse 18
एवमुक्तस्ततो राजा वसिष्ठेन महात्मना । सर्वं पद्मस्य वृत्तान्तं कथयामास स प्रभुः ॥ ६२.१८ ॥
মহাত্মা বশিষ্ঠে এনেদৰে কোৱাত, সেই অধিপতি ৰজাই তেতিয়া পদ্ম-সম্পৰ্কীয় সকলো বৃত্তান্ত সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 19
तं श्रुत्वा स मुनिस्तत्र साधु राजन्नथाब्रवीत् । असाधुरथ वा तिष्ठ तस्मात् कुष्ठित्वमागतः ॥ ६२.१९ ॥
সেয়া শুনি সেই মুনিয়ে তাতে ক’লে—“হে ৰাজন, তুমি সাধু।” কিন্তু যদি অসাধু হও, তেন্তে তেনেকৈয়ে থাক; সেইবাবে কুষ্ঠ ৰোগ আহিল।
Verse 20
एवमुक्तस्तदा राजा वेपमानः कृताञ्जलिः । पप्रच्छ साध्वहं विप्र कथं वा असाध्वहं मुने । कथं च कुष्ठं मे जातमेतन्मे वक्तुमर्हसि ॥ ६२.२० ॥
এনেদৰে কোৱা হ’লে ৰজাই কঁপিবলৈ ধৰিলে, কৰযোৰে সুধিলে—“হে বিপ্ৰ, মই কেনেকৈ সাধু, কেনেকৈ অসাধু, হে মুনে? আৰু মোৰ এই কুষ্ঠ কেনেকৈ জন্মিল? অনুগ্ৰহ কৰি কোৱা।”
Verse 21
वसिष्ठ उवाच । एतद् ब्रह्मोद्भवं नाम पद्मं त्रैलोक्यविश्रुतम् । दृष्टमात्रेण चानेन दृष्टाः स्युः सर्वदेवताः । एतस्मिन् दृश्यते चैतत् षण्मासं क्वापि पार्थिव ॥ ६२.२१ ॥
বশিষ্ঠে ক’লে—“‘ব্ৰহ্মোদ্ভৱ’ নামৰ এই পদ্ম ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ। ইয়াৰ কেৱল দৰ্শনেই সকলো দেৱতাৰ দৰ্শনৰ ফল দিয়ে। হে পাৰ্থিৱ, এই পদ্ম কেতিয়াবা ক’তবাত ছয় মাহলৈকে দেখা যায়।”
Verse 22
एतस्मिन् दृष्टमात्रे तु यो जलं विशते नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमर्हति ॥ ६२.२२ ॥
এই পবিত্ৰ তীৰ্থ কেৱল দৰ্শন কৰিয়েই যি মানুহ ইয়াৰ জলত প্ৰৱেশ কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ পৰম নিৰ্বাণৰ যোগ্য হয়।
Verse 23
ब्रह्मणः प्रागवस्थाया मूर्तिरप्सु व्यवस्थिताः । एतां दृष्ट्वा जले मग्नः संसाराद् विप्रमुच्यते ॥ ६२.२३ ॥
জলত ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাগবস্থাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এক মূৰ্তি প্ৰতিষ্ঠিত আছে। তাক দৰ্শন কৰি যি জলত নিমগ্ন হয়, সি সংসাৰচক্ৰৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত হয়।
Verse 24
इमं च दृष्ट्वा ते सूतो जले मग्नो नरोत्तम । प्रविष्टश्च पुनरिमं हर्तुमिच्छन्नराधिप । प्राप्तवानसि दुर्बुद्धे कुष्ठित्वं पापपूरुष ॥ ६२.२४ ॥
ইয়াক দেখি, হে নৰোত্তম, তোমাৰ সূত জলত নিমগ্ন হ’ল। তাৰ পিছত, হে নৰাধিপ, ইয়াক হৰণ কৰিব বিচাৰি সি পুনৰ প্ৰৱেশ কৰিলে। হে দুর্বুদ্ধি, হে পাপপুৰুষ, তুমি কুষ্ঠৰোগ প্ৰাপ্ত হ’লা।
Verse 25
दृष्टमेतत् त्वया यस्मात् त्वं साध्विति ततः प्रभो । मयोक्तो मोहमापन्नस्तेनासाधुरितीरितः ॥ ६२.२५ ॥
ইয়াক তুমি দৰ্শন কৰা বাবে, হে প্ৰভু, তুমি কৈছিলা—“তুমি সাধু।” কিন্তু মই তেনেকৈ কৈ মোহত পৰিলোঁ; সেয়ে মোক “অসাধু” বুলি কোৱা হ’ল।
Verse 26
ब्रह्मपुत्रो ह्यहं चेमं पश्यामि परमेश्वरम् । अहन्यहनि चागच्छंस्तं पुनर्दृष्टवानसि ॥ ६२.२६ ॥
মই নিশ্চয়েই ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ, আৰু এই পৰমেশ্বৰক দৰ্শন কৰোঁ। তুমিও দিনেদিনে আহি তেওঁকেই পুনৰ পুনৰ দৰ্শন কৰিছা।
Verse 27
देवा अपि वदन्त्येते पद्मं काञ्चनमुत्तमम् । मानसे ब्रह्मपद्मं तु दृष्ट्वा चात्र गतं हरिम् । प्राप्स्यामस्तत् परं ब्रह्म यद् गत्वा न पुनर्भवेत् ॥ ६२.२७ ॥
দেৱতাসকলেও এই উত্তম সোণালী পদ্মৰ কথা কয়। মানসাত ব্ৰহ্মপদ্ম দৰ্শন কৰি আৰু ইয়াত আগত হৰিক দেখি আমি সেই পৰম ব্ৰহ্ম লাভ কৰিম—য’ত গ’লে পুনৰ জন্ম নহয়।
Verse 28
इदं च कारणं चान्यत् कुष्ठस्य शृणु पार्थिव । आदित्यः पद्मगर्भेऽस्मिन् स्वयमेव व्यवस्थितः ॥ ६२.२८ ॥
হে ৰাজন, কুষ্ঠৰোগৰ আন এটা কাৰণো শুনা। এই পদ্মগৰ্ভত আদিত্য (সূৰ্য) স্বয়ং নিজৰ স্বভাৱবলে স্থিত আছে।
Verse 29
तं दृष्ट्वा तत्त्वतो भावः परमात्मैष शाश्वतः । धारयामि शिरस्येनं लोकमध्ये विभूषणम् ॥ ६२.२९ ॥
তেওঁক তত্ত্বতঃ দৰ্শন কৰি মোৰ বোধ হ’ল—ইয়েই শাশ্বত পৰমাত্মা। লোকমধ্যত বিভূষণস্বৰূপ তেওঁক মই শিৰত ধাৰণ কৰোঁ।
Verse 30
एवं ते जल्पता पापमिदं देवेन दर्शितम् । इदानीमिममेव त्वमाराधय महामते ॥ ६२.३० ॥
এইদৰে তুমি কথা কওঁতে কওঁতে এই পাপবিষয় দেৱতাৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত হ’ল। এতিয়া, হে মহামতি, তুমি এইটোকেই আৰাধনা কৰা।
Verse 31
अगस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा वसिष्ठस्तु इममेव व्रतं तदा । आदित्याराधनं दिव्यमारोग्याख्यं जगाद ह ॥ ६२.३१ ॥
অগস্ত্য ক’লে: এইদৰে কৈ বসিষ্ঠে তেতিয়াই এই একে ব্ৰতৰ বৰ্ণনা কৰিলে—আদিত্যৰ দিব্য আৰাধনা, যি ‘আৰোগ্য’ নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 32
सोऽपि राजा अकारोच्चेमं व्रतं भक्तिसमन्वितः । सिद्धिं च परमां प्राप्तो विरोगश्चाभवत्क्षणात् ॥ ६२.३२ ॥
সেই ৰজাইও ভক্তিসহ এই ব্ৰত পালন কৰিলে। তেওঁ পৰম সিদ্ধি লাভ কৰি ক্ষণতে নিৰোগ হ’ল।
Frequently Asked Questions
The text links bodily well-being (ārogya) to disciplined conduct: regulated fasting, reverent worship, and—through the Mānasasaras episode—restraint from appropriating what is marked as sacred. The king’s affliction follows an act of possessive display and disturbance of a sanctified natural object, and the remedy is framed as corrective discipline through Ādityārādhana.
The observance is anchored in the lunar month Māgha, with a Ṣaṣṭhī–Saptamī–Aṣṭamī sequence: eating in a regulated manner on the sixth day (ṣaṣṭhī), fasting and worshiping Bhāskara/Āditya on the seventh (saptamī), and eating on the eighth (aṣṭamī). The text also presents the practice as repeated/maintained over a full year (vatsaraṃ pūrṇam).
By situating moral consequence within a lake ecosystem (Mānasasaras) and treating the lotus as a protected sacral phenomenon, the narrative models a norm of non-disturbance and boundary-respect toward revered natural sites. The king’s attempt to extract and publicly display the lotus functions as a transgressive intervention in a sacred landscape, while the corrective rite emphasizes reverence rather than exploitation.
The chapter references sages Agastya and Vasiṣṭha (identified as Brahmā’s son in the narrative), King Sārvabhauma (also named Anaraṇya), and Bhadrāśva as the questioning interlocutor within the embedded dialogue. These figures serve as authority nodes for ritual instruction and exemplum-based pedagogy.