Adhyaya 58: The Procedure for the Saubhāgyakaraṇa Vow (Rite for Auspicious Fortune)
Saubhāgyakaraṇa-vrata-vidhiḥ
Ritual-Manual (Vrata and Dāna Prescriptions)
এই অধ্যায়ত সৌভাগ্যকৰণ-ব্ৰতৰ উপদেশ দিয়া হৈছে, যি নাৰী-পুৰুষ উভয়ৰ সৌভাগ্য বৃদ্ধি কৰে। ৰাজকীয় প্ৰশ্নকৰ্তালৈ শিক্ষাৰূপে কোৱা হৈছে যে ফাল্গুন শুক্ল পক্ষৰ তৃতীয়া তিথিত ব্ৰত আৰম্ভ কৰি ৰাতিৰ নক্ত-উপবাস পালন কৰিব লাগে, আৰু শুচিতা, সত্যবাদিতা আদি নৈতিক নিয়ম মানিব লাগে। পূজাৰ পদ্ধতিত হৰিক শ্ৰী (লক্ষ্মী) সহ বা ৰুদ্ৰক উমা/গৌৰী সহ আৰাধনা কৰিবলৈ কোৱা হৈছে আৰু শাস্ত্ৰীয় পাঠত তেওঁলোকৰ অবিচ্ছেদ্যতা স্পষ্ট কৰা হৈছে। অঙ্গ-ন্যাস সদৃশ নাম-ক্রম, গন্ধ-পুষ্প অৰ্পণ, আৰু মধু, ঘী, তিলৰে হোমৰ বিধান আছে। মাহে মাহে আহাৰ-নিয়মৰ অন্তত মাঘ শুক্ল তৃতীয়াত স্বৰ্ণমূর্তি দান আৰু যোগ্য ব্ৰাহ্মণক ছয়টা পাত্ৰসহ নিয়মিত দান দিবলৈ কোৱা হৈছে; ফলস্বৰূপ বহু জন্মলৈ সমৃদ্ধি প্ৰতিশ্ৰুত।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 58
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अतः परं महाराज सौभाग्यकरणं व्रतम् । शृणु येनाशु सौभाग्यं स्त्रीपुंसामुपजायते ॥ ५८.१ ॥
অগস্ত্য ক’লে—হে মহাৰাজ, এতিয়া সৌভাগ্যকাৰী ব্ৰতটো শুনা; যাৰ দ্বাৰা নাৰী-পুৰুষ উভয়ৰে শীঘ্ৰে সৌভাগ্য আৰু মঙ্গল জন্মে।
Verse 2
फाल्गुनस्य तु मासस्य तृतीया शुक्लपक्षतः । उपासितव्या नक्तेन शुचिना सत्यवादिना ॥ ५८.२ ॥
ফাল্গুন মাহৰ শুক্লপক্ষৰ তৃতীয়া তিথি নক্তব্ৰতসহ পালনীয়; শুচি আৰু সত্যবাদী হৈ উপাসনা কৰিব লাগে।
Verse 3
सश्रीकं च हरिं पूज्य रुद्रं वा चोमया सह । या श्रीः सा गिरिजा प्रोक्ता यो हरिः स त्रिलोचनः ॥ ५८.३ ॥
শ্ৰীসহ হৰিৰ বা উমাসহ ৰুদ্ৰৰ পূজা কৰি এইদৰে বুজিব লাগে যে ‘শ্ৰী’ বুলি কোৱা গিৰিজা (পাৰ্বতী), আৰু ‘হৰি’ বুলি কোৱা ত্ৰিলোচন (শিৱ)।
Verse 4
एवं सर्वेषु शास्त्रेषु पुराणेषु च पठ्यते । एतस्मादन्यथा यस्तु ब्रूते शास्त्रं पृथक्तया ॥ ५८.४ ॥
এইদৰেই সকলো শাস্ত্ৰ আৰু পুরাণত পঢ়া যায়। কিন্তু যি ব্যক্তি ইয়াৰ বিপৰীতে গৈ শাস্ত্ৰক পৃথক (বিৰোধী) ৰূপে ব্যাখ্যা কৰে, সি ভ্ৰান্ত ব্যাখ্যাতা।
Verse 5
रुद्रो जनानां मर्त्यानां काव्यं शास्त्रं न तद्भवेत् । विष्णुं रुद्रकृतं ब्रूयात् श्रीर्गौरी न तु पार्थिव । तन्नास्तिकानां मर्त्यानां काव्यं ज्ञेयं विचक्षणैः ॥ ५८.५ ॥
মর্ত্য লোকৰ বাবে ‘ৰুদ্ৰকৃত’ বুলি কোৱা কাব্য শাস্ত্ৰ বুলি মানিব নালাগে। যি ক’ব যে বিষ্ণু ৰুদ্ৰে সৃষ্টি কৰিলে, বা ‘শ্ৰী’য়েই গৌৰী—হে পাৰ্থিৱী—বিচক্ষণে তাক নাস্তিক মর্ত্যৰ কাব্য বুলি জানিব, শাস্ত্ৰ নহয়।
Verse 6
एवं ज्ञात्वा सलक्ष्मीकं हरिं सम्पूज्य भक्तितः । मन्त्रेणानेन राजेन्द्र ततस्तं परमेश्वरम् ॥ ५८.६ ॥
এইদৰে জানি, হে ৰাজেন্দ্ৰ, লক্ষ্মীসহ হৰিক ভক্তিভাৱে সম্যক পূজা কৰি, তাৰ পিছত এই মন্ত্ৰেৰে সেই পৰমেশ্বৰক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 7
गम्भीरायेति पादौ तु सुभगायेति वै कटिम् । उदरं देवदेवेति त्रिनेत्रायेति वै मुखम् । वाचस्पतये च शिरो रुद्रायेति च सर्वतः ॥ ५८.७ ॥
‘গম্ভীৰায়’ মন্ত্ৰে পাদদ্বয়, ‘সুভগায়’ মন্ত্ৰে কটি, ‘দেৱদেৱায়’ মন্ত্ৰে উদৰ, ‘ত্ৰিনেত্ৰায়’ মন্ত্ৰে মুখ, ‘বাচস্পতয়ে’ মন্ত্ৰে শিৰ, আৰু ‘ৰুদ্ৰায়’ মন্ত্ৰে সৰ্বতোভাবে (চাৰিওফালে) ন্যাস কৰিব লাগে।
Verse 8
एवमभ्यर्च्य मेधावी विष्णुं लक्ष्म्या समन्वितम् । हरं वा गौरीसंयुक्तं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ५८.८ ॥
এইদৰে বিবেকবান ব্যক্তিয়ে ক্ৰম অনুসৰি গন্ধ, পুষ্প আদি দ্ৰব্যেৰে লক্ষ্মীসহ বিষ্ণু অথবা গৌৰীসহ হৰ (শিৱ)ক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব।
Verse 9
ततस्तस्याग्रतो होमं कारयेन्मधुसर्पिषा । तिलैः सह महाराज सौभाग्यपतयेति च ॥ ५८.९ ॥
তাৰ পিছত, হে মহাৰাজ, তেওঁৰ সন্মুখত মধু, ঘৃত আৰু তিলসহ ‘সৌভাগ্যপতয়ে’ এই মন্ত্রেৰে হোম কৰাব।
Verse 10
ततस्त्वक्षारविरसं निस्नेहं धरणीतले । गोधूमान्नं तु भुञ्जीत कृष्णेप्येवं विधिः स्मृतः ॥ आषाढादिद्वितीयां तु पारणं तत्र भोजनम् ॥ ५८.१० ॥
তাৰ পিছত মাটিত বহি ক্ষাৰ-লবণবিহীন, তীব্ৰ ৰসবিহীন আৰু তেল-ঘৃতবিহীন গমৰ অন্ন ভোজন কৰিব; কৃষ্ণপক্ষতো এই একে বিধি স্মৃত। আষাঢ়ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা দ্বিতীয়াত সেই আহাৰেই পাৰণ (ব্ৰতসমাপ্তি) কৰিব।
Verse 11
यवअन्नं तु ततः पश्चात् कार्त्तिकादिषु पार्थिव । श्यामाकं तत्र भुञ्जीत त्रीन् मासान् नियतः शुचिः ॥ ५८.११ ॥
তাৰ পিছত, হে পাৰ্থিব, কাৰ্ত্তিক আদি মাহত তাত শ্যামাক ধান্যৰ অন্ন ভোজন কৰিব আৰু তিন মাহ নিয়মিত আৰু শুচি হৈ থাকিব।
Verse 12
ततो माघसिते पक्षे तृतीयायां नराधिप । सौवर्णां कारयेद् गौरीं रुद्रं चैक्त्र बुद्धिमान् ॥ ५८.१२ ॥
তাৰ পিছত, হে নৰাধিপ, মাঘ শুক্লপক্ষৰ তৃতীয়াত বুদ্ধিমান ব্যক্তিয়ে গৌৰীৰ সোণৰ প্ৰতিমা আৰু ৰুদ্ৰৰ প্ৰতিমাও নিৰ্মাণ কৰাই দুয়োটাক একেলগে স্থাপন কৰিব।
Verse 13
सलक्ष्मीकं हरिं चापि यथाशक्त्या प्रसन्नधीः । ततस्तं ब्राह्मणे दद्यात पात्रभूते विचक्षणे ॥ ५८.१३ ॥
প্ৰসন্ন আৰু শুদ্ধ বুদ্ধিৰে, নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে লক্ষ্মীসহ হৰিকোও অৰ্পণ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত সেই (প্ৰতিমা/দান) যোগ্য পাত্ৰ, বিচক্ষণ ব্ৰাহ্মণক দান কৰিব লাগে।
Verse 14
अन्नेन हीने वेदानां पारगे साधुवर्तिनि । सदाचार इति वा दद्यादल्पवित्ते विशेषतः ॥ ५८.१४ ॥
অন্নৰ অভাৱ থাকিলেও, কোনোবাই যদি বেদপাৰঙ্গত আৰু সাধু-আচৰণত স্থিত থাকে, তেন্তে—বিশেষকৈ অল্প ধন থাকিলে—‘সদাচাৰ’ নামত দান দিব লাগে।
Verse 15
षड्भिः पात्रैरुपेतं तु ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एकं मधुमयं पात्रं द्वितीयं घृतपूरितम् ॥ ५८.१५ ॥
ছয়টা পাত্ৰসহ সেই দান ব্ৰাহ্মণক নিবেদন কৰিব লাগে। এটা পাত্ৰ মধুৰে পূৰ্ণ, আৰু দ্বিতীয়টো ঘৃত (ঘী)ৰে পৰিপূৰ্ণ হ’ব।
Verse 16
तृतीयं तिलतैलस्य चतुर्थं गुडसंयुतम् । पञ्चमं लवणैः पूर्णं षष्ठं गोक्षीरसंयुतम् ॥ ५८.१६ ॥
তৃতীয়টো তিলৰ তেলযুক্ত হ’ব, চতুৰ্থটো গুড়সহ হ’ব। পঞ্চমটো লৱণৰে পূৰ্ণ হ’ব, আৰু ষষ্ঠটো গোক্ষীৰ (গাইৰ দুধ)সহ হ’ব।
Verse 17
एतानि दत्त्वा पात्राणि सप्तजन्मान्तरं भवेत् । सुभगो दर्शनीयश्च नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ ५८.१७ ॥
এই পাত্ৰসমূহ দান কৰিলে, একেৰাহে সাত জন্মলৈকে—নাৰী হওক বা পুৰুষ—সৌভাগ্যবান আৰু দৰ্শনীয় (সুন্দৰ) হয়।
Frequently Asked Questions
The text instructs disciplined observance (vrata) grounded in purity and truthfulness, and it advances a hermeneutic claim that worship of Hari with Śrī and Rudra with Umā/Gaurī should not be treated as mutually exclusive; it labels separationist readings as non-authoritative within its stated “śāstric” framework.
The observance begins on Phālguna śukla tṛtīyā with nakta practice. A later completion/ritual gift is specified on Māgha śukla tṛtīyā. Intermediate month markers include Āṣāḍha (for pāraṇa/breaking the regimen), and dietary notes extending through Kārttika and subsequent months.
Although Pṛthivī is not directly invoked in the verses provided, the chapter encodes a model of regulated consumption—grain choices and restrictions sequenced by months—alongside calendrical alignment. In an ecological-ethical reading, such restraint can be mapped as a Purāṇic strategy for stabilizing human behavior within seasonal cycles, indirectly supporting terrestrial balance.
The speaking authority is Agastya (agastya uvāca), addressing a royal recipient (mahārāja/narādhipa/rājendra). Deities referenced include Hari/Viṣṇu with Śrī (Lakṣmī) and Rudra/Śiva with Umā/Gaurī/Girijā, framed as an interpretive unity. A qualified brāhmaṇa recipient is described in terms of Vedic learning and conduct rather than a named lineage.