Adhyaya 57: The Observance for Attaining Radiance: The Soma Kānti-Vrata
Kāntivrata-vidhiḥ (Somakānti-prāpti-vrata)
Ritual-Manual (Vrata-vidhi) with Purāṇic Etiology
ৱৰাহ–পৃথিৱীৰ উপদেশ-প্ৰসঙ্গত অগস্ত্য ঋষিয়ে ৰজাক কান্তিব্ৰতৰ বিধি বৰ্ণনা কৰে। এই ব্ৰত ‘কান্তি’ (উজ্জ্বলতা/স্বাস্থ্য/সৌন্দৰ্য) পুনৰ লাভৰ উপায়, যাৰ দৃষ্টান্ত দাক্ষৰ শাপৰ পিছত সোমে যক্ষ্মা ৰোগৰ পৰা মুক্ত হৈ কান্তি লাভ কৰা। কাৰ্ত্তিক শুক্ল-দ্বিতীয়াত ৰাতিৰ উপবাস (নক্ত) কৰি বালকেশৱৰ পূজা—চৰণত বলদেৱলৈ আৰু মূৰত কেশৱলৈ পৃথক নৈবেদ্য। নিৰ্দিষ্ট মন্ত্রেৰে সোমলৈ অৰ্ঘ্য দিয়া হয়। তাৰ পিছত ঋতুচতুষ্টয় (ফাল্গুনাদি, আষাঢ়াদি) অনুসৰি পায়স, শালী, যৱ আৰু তিল ব্যৱহাৰ কৰি নিয়মিত আহাৰ-হোমৰ চক্ৰ পালন কৰা হয়। এক বছৰৰ অন্তত ৰূপাৰ চন্দ্ৰমূর্তি আৰু ব্ৰাহ্মণক দান দি ব্ৰত সম্পন্ন হয়; দেহকল্যাণক ঋতুচক্ৰৰ শৃঙ্খলা আৰু ভূমিৰ নিয়মিততাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 57
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कान्तिव्रतम् अनुत्तमम् । यत्कृत्वा तु पुरा सोमः कान्तिमान् अभवत् पुनः ॥ ५७.१ ॥
অগস্ত্য ক’লে—এতিয়া মই অনুত্তম ‘কান্তি-ব্ৰত’ বৰ্ণনা কৰিম; যি পূৰ্বকালে কৰি সোম (চন্দ্ৰ) পুনৰায় কান্তিমান হৈছিল।
Verse 2
यक्ष्मणा दक्षशापेन पुराक्रान्तो निशाकरः । एतच्चीर्त्वा व्रतं सद्यः कान्तिमानभवत् किल ॥ ५७.२ ॥
দক্ষৰ শাপৰ ফলত যক্ষ্মা (ক্ষয়) ৰোগে পূৰ্বে আক্ৰান্ত নিশাকৰ (চন্দ্ৰ) এই ব্ৰত পালন কৰি—বলা হয়—তৎক্ষণাৎ কান্তিমান হৈছিল।
Verse 3
द्वितीयायां तु राजेन्द्र कार्त्तिकस्य सिते दिने । नक्तं कुर्वीत यत्नेन अर्चयन् बलकेशवम् ॥ ५७.३ ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ! কাৰ্ত্তিক মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ দ্বিতীয়া তিথিত, বলকেশৱৰ পূজা কৰি, যত্নসহ ‘নক্ত’ (ৰাতিৰ আহাৰ-নিয়ম) পালন কৰিব লাগে।
Verse 4
बलदेवाय पादौ तु केशवाय शिरोऽर्चयेत् । एवमभ्यर्च्य मेधावी वैष्णवं रूपमुत्तमम् ॥ ५७.४ ॥
বলদেৱৰ চৰণযুগল আৰু কেশৱৰ শিৰ পূজা কৰা উচিত। এইদৰে বিধিপূৰ্বক অর্চনা কৰি মেধাৱী ব্যক্তি পৰম বৈষ্ণৱ উত্তম ৰূপক বন্দনা কৰে।
Verse 5
परस्वरूपं सोमाख्यं द्विकलं तद्दिने हि यत् । तस्यार्घं दापयेद्धीमान् मन्त्रेण परमेष्ठिनः ॥ ५७.५ ॥
সেই দিন যি ‘পৰস্বৰূপ’ আৰু ‘সোম’ নামে খ্যাত, দ্বিকল (দুই অংশবিশিষ্ট)—তাৰ বাবে ধীমন্ত ব্যক্তি পৰমেষ্ঠিনৰ মন্ত্ৰে অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰাব।
Verse 6
नमोऽस्त्वमृतरूपाय सर्वौषधिनृपाय च । यज्ञलोकाधिपतये सोमाय परमात्मने ॥ ५७.६ ॥
অমৃতস্বৰূপ, সকলো ঔষধিৰ নৃপ, যজ্ঞলোকৰ অধিপতি—পৰমাত্মা সোমলৈ নমস্কাৰ।
Verse 7
अनेनैव च मार्गेण दत्त्वार्घ्यं परमेष्ठिनः । रात्रौ सविप्रो भुञ्जीत यवान्नं सघृतं नरः ॥ ५७.७ ॥
এই একে পদ্ধতিত পৰমেষ্ঠিনক অৰ্ঘ্য দি, ৰাতি মানুহে ব্ৰাহ্মণসহ ঘৃতযুক্ত যৱান্ন ভোজন কৰিব।
Verse 8
फाल्गुनादिचतुष्के तु पायसं भोजयेच्छुचिः । शालिहोमं तु कुर्वीत कार्त्तिके तु यवैस्तथा ॥ ५७.८ ॥
ফাল্গুণৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা চাৰি মাহত শুচি ব্যক্তিয়ে পায়স (ক্ষীৰান্ন) ভোজন কৰাব। শালি চাউলৰে হোম কৰিব, আৰু কাৰ্ত্তিকত তদ্ৰূপ যৱৰে (হোম কৰিব)।
Verse 9
आषाढादिचतुष्के तु तिलहोमं तु कारयेत् । तद्वत् तिलान्नं भुञ्जीत एष एव विधिक्रमः ॥ ५७.९ ॥
আষাঢ়ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা চাৰি মাহত তিল-হোম কৰাব লাগে; তেনেদৰে তিলৰে প্ৰস্তুত অন্নো ভোজন কৰিব—এইয়েই বিধি-ক্রম।
Verse 10
ततः संवत्सरे पूर्णे शशिनं कृतराजतं । सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितपुष्पानुलेपनम् । एवमेव द्विजं पूज्य ततस्तं प्रतिपादयेत् ॥ ५७.१० ॥
তাৰ পিছত এক বছৰ পূৰ্ণ হ’লে ৰূপেৰে নিৰ্মিত চন্দ্ৰ-প্ৰতিমা সাজি, দুটা শুভ্ৰ বস্ত্ৰে আচ্ছাদিত কৰি শুভ্ৰ পুষ্পে অনুলেপন কৰিব। এইদৰে দ্বিজক পূজা কৰি পাছত সেই প্ৰতিমা তেওঁক অৰ্পণ কৰিব।
Verse 11
कान्तिमानपि लोकेऽस्मिन् सर्वज्ञः प्रियदर्शनः । त्वत्प्रसादात् सोमरूपिन् नारायण नमोऽस्तु ते ॥ ५७.११ ॥
তোমাৰ প্ৰসাদে এই লোকত মানুহ কান্তিমান, সৰ্বজ্ঞ আৰু প্ৰিয়দৰ্শন হয়। হে সোমৰূপী নাৰায়ণ, তোমাক নমস্কাৰ।
Verse 12
अनेन किल मन्त्रेण दत्त्वा विप्राय वाग्यतः । दत्तमात्रे ततस्तस्मिन् कान्तिमान् जायते नरः ॥ ५७.१२ ॥
এই মন্ত্ৰেৰে বাক্-সংযম ৰাখি বিপ্ৰক দান দিলে, দান দিয়া মাত্ৰেই সেই নৰ তৎক্ষণাৎ কান্তিমান হয়।
Verse 13
आत्रेयेणापि सोमेन कृतमेतत् पुरा नृप । तस्य व्रतान्ते सन्तुष्टः स्वयमेव जनार्दनः । यक्ष्माणमपनीयाशु अमृताख्यां कलां ददौ ॥ ५७.१३ ॥
হে নৃপ, পূৰ্বে অত্রিবংশীয় সোমেও এই ব্ৰত পালন কৰিছিল। তেওঁৰ ব্ৰতান্তে সন্তুষ্ট হৈ স্বয়ং জনাৰ্দনে শীঘ্ৰে যক্ষ্মা দূৰ কৰি ‘অমৃত’ নামে এক কলা দান কৰিছিল।
Verse 14
तां कलां सोमराजोऽसौ तपसा लब्धवानिति । सोमत्वं चागमत सोऽस्य ओषधीनां पतिर् बभौ ॥ ५७.१४ ॥
শুনা যায় যে সেই সোমৰাজে তপস্যাৰ দ্বাৰা সেই কলা লাভ কৰিছিল; সোমত্ব প্ৰাপ্ত হৈ তেওঁ ঔষধিসকলৰ অধিপতি হ’ল।
Verse 15
द्वितीयामश्विनौ सोमभुजौ कीर्त्येते तद्दिने नृप । तौ शेषविष्णू विख्यातौ मुख्यपक्षौ न संशयः ॥ ५७.१५ ॥
হে নৃপ, দ্বিতীয়া তিথিত অশ্বিনীদ্বয়ক সোমভুজ বুলি কীৰ্তিত কৰা হয়; তেওঁলোক শেষ আৰু বিষ্ণু নামে বিখ্যাত—মুখ্য পক্ষ, সন্দেহ নাই।
Verse 16
न विष्णोर्व्यतिरिक्तं स्याद् दैवतं नृपसत्तम । नामभेदेन सर्वत्र संस्थितः परमेश्वरः ॥ ५७.१६ ॥
হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, বিষ্ণুৰ বাহিৰে আন কোনো দেৱতা নাই; নামভেদৰ দ্বাৰা সেই পৰমেশ্বৰ সৰ্বত্ৰ স্থিত।
Frequently Asked Questions
The text frames well-being and social order through disciplined observance aligned with calendrical and seasonal rhythms: regulated fasting, worship, offerings, and charitable gifting are presented as a structured means to restore “kānti,” linking personal health and social duty to cyclical terrestrial time.
The vrata begins on Kārttika śukla-dvitīyā (the bright fortnight’s second lunar day in Kārttika), includes a nightly observance (nakta), and runs for a full saṃvatsara (year). It specifies seasonal quartets: phālgunādi-catuṣka with payasa feeding and śāli-homa, Kārttika with yava offerings, and āṣāḍhādi-catuṣka with tila-homa and tila-based food.
While not explicitly ecological in modern terms, the chapter encodes an ethic of terrestrial balance by emphasizing seasonal regularity (grain/seed offerings tied to time), Soma’s identity as oṣadhīnāṃ pati (lord of medicinal plants), and the idea that health and vitality are sustained through harmonizing human practice with annual and lunar cycles.
The narrative references Agastya (as transmitter of the vrata), Soma (as exemplar), Dakṣa (as the source of the curse), Janārdana/Nārāyaṇa/Viṣṇu (as the divine agent removing yakṣmā), and the Aśvinau (named in connection with dvitīyā). A royal addressee (“rājendra,” “nṛpa”) is also invoked as the audience for the instruction.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.