Adhyaya 50: The Procedure for the Dharaṇī Vow (Kārtika Dvādaśī Observance)
Dharaṇīvrata-vidhāna (Kārtika-dvādaśī)
Ritual-Manual
ৱৰাহ–পৃথিৱী উপদেশ-ধাৰাৰ ভিতৰত এই অধ্যায়ত এক অন্তৰ্নিহিত সংলাপৰ মাধ্যমে বিধি বৰ্ণিত হৈছে। দুর্বাসাই অগস্ত্যৰ পুষ্কৰ পৰা ভদ্ৰাশ্বৰ নিৱাসলৈ উভতি অহাৰ কথা কয়; ৰজাই সোধে—আগতে আশ্বযুজ দ্বাদশী পালন কৰাৰ পিছত কাৰ্তিক মাহত কোন পুণ্যদায়ক আচাৰ কৰিব লাগে। অগস্ত্য কাৰ্তিক দ্বাদশীৰ উপবাস-বিধি ক’লে—আগতে সংকল্প আৰু স্নান, তাৰ পিছত নাৰায়ণৰ অঙ্গ-পূজা বিশেষ উপাধিসহ (সহস্ৰশিৰস, বিশ্বৰূপ, দামোদৰ আদি)। চাৰিটা অলংকৃত কলস সমুদ্ৰৰ প্ৰতীক কৰি স্থাপন, যোগনিদ্ৰাত স্বৰ্ণ হৰিৰ প্ৰতিষ্ঠা, ৰাত্ৰি জাগৰণ আৰু বৈষ্ণৱ যজ্ঞৰ বিধান আছে। দান-প্ৰদানত গুৰুভক্তি/গুরু-আজ্ঞা শুদ্ধভাৱে মানিবলৈ জোৰ দিয়া হৈছে, আৰু প্ৰজাপতি, যুবনাশ্ব, কৃতবীৰ্য, শকুন্তলা আদি আদৰ্শ লাভকাৰী হিচাপে উল্লেখিত। এই ব্ৰতক বৰাহে পৃথিৱী উদ্ধাৰ কৰাৰ কাহিনীৰ সৈতে সংযোগ কৰি ভূমিৰ স্থিৰতাক মুখ্য ফল বুলি কোৱা হৈছে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 50
Verse 1
दुर्वासा उवाच । गत्वा तु पुष्करं तीर्थमगस्त्यो मुनिपुङ्गवः । कार्तिक्यामाजगामाशु पुनर्भद्राश्वमन्दिरम् ॥ ५०.१ ॥
দুৰ্বাসাই ক’লে— মুনিপুঙ্গৱ অগস্ত্য পুষ্কৰ তীৰ্থলৈ গৈ, কাৰ্তিক মাহত সোনকালে পুনৰ ভদ্ৰাশ্বৰ মন্দিৰলৈ আহিল।
Verse 2
तमागतं मुनिं प्रेक्ष्य राजा परमधार्मिकः । अर्घपाद्यादिभिः पूज्य कृतासनपरिग्रहम् । उवाच हर्षितो राजा तमृषिं संहितव्रतम् ॥ ५०.२ ॥
আগত মুনিক দেখি পৰম ধৰ্মনিষ্ঠ ৰজাই অৰ্ঘ্য, পাদ্য আদি অৰ্পণ কৰি পূজা কৰিলে; আসন সাজি যথোচিত আতিথ্যসহ গ্ৰহণ কৰিলে। তাৰ পিছত আনন্দিত ৰজাই সুসংযত-ব্ৰতধাৰী সেই ঋষিক ক’লে।
Verse 3
राजोवाच । भगवन् कथितं पूर्वं त्वया ऋषिवरोत्तम । द्वादश्याश्वयुजे मासि विधानं तत् कृतं मया । इदानीं कार्तिके मासि यत् स्यात् पुण्यं वदस्व मे ॥ ५०.३ ॥
ৰাজাই ক’লে—হে ভগৱন, হে ঋষিবৰোত্তম! আপুনি পূৰ্বে আশ্বযুজ মাহৰ দ্বাদশীৰ বিধান কৈছিল; মই সেই অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰিছোঁ। এতিয়া কাৰ্তিক মাহত যি পুণ্য লাভ হয়, সেয়া মোক কওক।
Verse 4
अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् महाबाहो कार्तिके मासि द्वादशीम् । उपोष्य विधिना येन यच्चास्याः प्राप्यते फलम् ॥ ५०.४ ॥
অগস্ত্য ক’লে—হে ৰাজন, মহাবাহো! কাৰ্তিক মাহৰ দ্বাদশীৰ বিষয়ে শুনা; বিধি অনুসাৰে উপবাস কৰিলে আৰু এই ব্ৰতৰ পৰা যি ফল লাভ হয়, সেয়া মই ক’ম।
Verse 5
प्राग्विधानॆन संकल्प्य तद्वत् स्नानं तु कारयेत् । विभुमेवर्चयेद् देवं नारायणमकल्मषम् ॥ ५०.५ ॥
পূৰ্ববিধান অনুসাৰে সংকল্প কৰি, তেনেদৰে স্নান কৰিব; আৰু কেৱল সৰ্বব্যাপী, নিষ্কলুষ দেৱ নাৰায়ণকেই পূজা কৰিব।
Verse 6
नमः सहस्रशिरसे शिरः सम्पूजयेद्धरेः । पुरुषायेति च भुजौ कण्ठं वै विश्वरूपिणे । ज्ञानास्त्रायेति चास्त्राणि श्रीवत्साय तथा उरः ॥ ५०.६ ॥
‘নমঃ সহস্ৰশিৰসে’ মন্ত্রে হৰিৰ শিৰ যথাযথ পূজা কৰিব; ‘পুরুষায়’ মন্ত্রে বাহুদ্বয়; ‘বিশ্বৰূপিণে’ মন্ত্রে কণ্ঠ; ‘জ্ঞানাস্ত্ৰায়’ মন্ত্রে অস্ত্ৰসমূহ; আৰু ‘শ্ৰীৱৎসায়’ মন্ত্রে বক্ষস্থল পূজা কৰিব।
Verse 7
जगद्ग्रसिष्णवे पूज्य उदरं दिव्यमूर्तये । कटिं सहस्रपादाय पादौ देवस्य पूजयेत् ॥ ५०.७ ॥
‘জগদ্গ্ৰসিষ্ণবে’ নামে উদৰ পূজা কৰিব; ‘দিব্যমূর্তয়ে’ নামে কটি; আৰু ‘সহস্ৰপাদায়’ নামে দেৱৰ চৰণদ্বয় পূজা কৰিব।
Verse 8
अनुलोमेन देवेशं पूजयित्वा विचक्षणः । नमो दामोदरायेति सर्वाङ्गं पूजयेद्धरेः ॥ ५०.८ ॥
যথাক্ৰমে দেৱেশক পূজা কৰি, বিচক্ষণ সাধকে “নমো দামোদৰায়” মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰি হৰিৰ সৰ্বাঙ্গ পূজা কৰিব।
Verse 9
एवं सम्पूज्य विधिना तस्याग्रे चतुरो घटान् । स्थापयेद्रत्नगर्भांस्तु सितचन्दनचर्चितान् ॥ ५०.९ ॥
এইদৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, তাৰ আগত চাৰিটা ঘট স্থাপন কৰিব—ৰত্নেৰে পূৰ্ণ আৰু শ্বেত চন্দনে লেপিত।
Verse 10
स्रग्दामबद्धग्रीवांस्तु सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थापितान् ताम्रपात्रैस्तु तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ॥ ५०.१० ॥
যিসকলৰ গলাত মালা-হাৰ বাঁধা আৰু শ্বেত বস্ত্ৰেৰে আৱৃত—সিহঁতক তিলভৰা তাম্ৰপাত্ৰ আৰু স্বৰ্ণসহ স্থাপন কৰিব।
Verse 11
चत्वारः सागराश्चैव कल्पिता राजसत्तम । तन्मध्ये प्राग्विधानॆन सौवर्णं स्थापयेद्धरिम् । योगीश्वरं योगनिद्रां चरन्तं पीतवाससम् ॥ ५०.११ ॥
হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ! (এই বিন্যাসত) চাৰিটা সাগৰ কল্পিত। সিহঁতৰ মাজত, পূৰ্ববিধান অনুসাৰে, স্বৰ্ণনির্মিত হৰিক স্থাপন কৰিব—যোগীশ্বৰ, যোগনিদ্ৰাত অৱস্থিত, পীতবস্ত্ৰধাৰী।
Verse 12
तमप्येवं तु सम्पूज्य जागरं तत्र कारयेत् । कुर्याच्च वैष्णवं यज्ञं यजेद् योगीश्वरं हरिम् ॥ ५०.१२ ॥
তেওঁকো এইদৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, তাত জাগৰণ কৰাব; আৰু বৈষ্ণৱ যজ্ঞ সম্পাদন কৰি, যোগীশ্বৰ হৰিক আৰাধনা কৰিব।
Verse 13
षोडशारे तथा चक्रे राजभिर्बहुभिः कृते । एवं कृत्वा प्रभाते तु ब्राह्मणाय च दापयेत् ॥ ५०.१३ ॥
বহু ৰজাই নিৰ্মাণ কৰা ষোল-আৰা চক্ৰ; এইদৰে সাজু কৰি প্ৰভাতে ব্ৰাহ্মণক দান কৰাব লাগে।
Verse 14
चत्वारः सागराः देयाश्चतुर्णां पञ्चमस्य ह । योगीश्वरं तु सम्पूर्णं दापयेत् प्रयतः शुचिः ॥ ५०.१४ ॥
চাৰিটা ‘সাগৰ’ দান কৰিব লাগে; আৰু সেই চাৰিটাৰ পঞ্চম ৰূপে, শুচি আৰু সংযত ব্যক্তিয়ে সম্পূৰ্ণ ‘যোগীশ্বৰ’ৰ দান কৰাব লাগে।
Verse 15
वेदाध्ये तु समं दत्तं द्विगुणं तद्विदे तथा । आचार्ये पञ्चरात्राणां सहस्रगुणितं भवेत् ॥ ५०.१५ ॥
বেদ অধ্যয়নত নিয়োজিত ব্যক্তিক দান দিলে সমফল হয়; বেদতত্ত্বজ্ঞক দিলে দ্বিগুণ ফল; আৰু পাঞ্চৰাত্ৰ আচার্যক দিলে সহস্ৰগুণ ফল হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 16
यस्त्विमं सरहस्यं तु समन्त्रं चोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्तं कोटिकोटिगुणोत्तरम् ॥ ५०.१६ ॥
যি ব্যক্তি এই উপদেশক ৰহস্যসহ আৰু মন্ত্ৰসহ বিধিপূৰ্বক স্থাপন/প্ৰদান কৰে, তাৰ বাবে এই বিধান-দান কোটি কোটি গুণ উৎকৃষ্ট ফলদায়ক হয়।
Verse 17
गुरवे सति यस्त्वन्यमाश्रयेत् पूजयेत् कुधीः । स दुर्गतिमवाप्नोति दत्तमस्य च निष्फलम् । प्रयत्नेन गुरौ पूर्वं पश्चादन्यस्य दापयेत् ॥ ५०.१७ ॥
গুৰু উপস্থিত থাকোঁতে যি মূঢ়ে অন্যৰ আশ্ৰয় লৈ তাক পূজা কৰে, সি দুৰ্গতি লাভ কৰে আৰু তাক দিয়া দান নিষ্ফল হয়। সেয়ে যত্নে প্ৰথমে গুৰুক, তাৰ পিছত অন্যক অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 18
अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव जनार्दनः । मार्गस्थो वाप्यमार्गस्थो गुरुरेव परा गतिः ॥ ५०.१८ ॥
গুৰু অবিদ্য হʼলেও বিদ্যাৱান হʼলেও, গুৰুৱেই জনাৰ্দন। তেওঁ পথত থাকক বা পথচ্যুত হওক, গুৰুৱেই পৰম গতি/আশ্ৰয়।
Verse 19
प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः ॥ ५०.१९ ॥
যি গুৰুক গ্ৰহণ কৰি পাছত মোহবশত বিৰোধী আচৰণ কৰে, সেই পুৰুষাধম কোটি জন্ম নৰকত দগ্ধ হয়।
Verse 20
एवं दत्त्वा विधानॆन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ॥ ५०.२० ॥
এইদৰে বিধি অনুসাৰে দান দি আৰু দ্বাদশীত বিষ্ণুক অৰ্চনা কৰি, সামৰ্থ্য অনুসাৰে দক্ষিণাসহ বিপ্ৰসকলক ভোজন কৰাব লাগে।
Verse 21
धरणीव्रतमेतद्धि पुरा कृत्वा प्रजापतिः । प्रजापत्यं तथा लेभे मुक्तिं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२१ ॥
কাৰণ প্ৰাচীন কালত প্ৰজাপতিয়ে এই ধৰণী-ব্ৰত পালন কৰি প্ৰজাপত্য পদ লাভ কৰিছিল; লগতে মুক্তি আৰু শাশ্বত ব্ৰহ্মও প্ৰাপ্ত হৈছিল।
Verse 22
युवनाश्वोऽपि राजर्षिरनेन विधिना पुरा । मन्धातारं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२२ ॥
পূৰ্বকালত ৰাজর্ষি যুবনাশ্বেও এই একে বিধিৰে মন্ধাতা নামৰ পুত্ৰ লাভ কৰিছিল আৰু পৰম, শাশ্বত ব্ৰহ্মও প্ৰাপ্ত হৈছিল।
Verse 23
तथा च हैहयो राजा कृतवीर्यो नराधिपः । कार्त्तवीर्यं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२३ ॥
এইদৰে হৈহয় ৰজা কৃতবীৰ্য, নৰাধিপতি, কাৰ্ত্তবীৰ্য নামৰ পুত্ৰ লাভ কৰিলে আৰু পৰম, শাশ্বত ব্ৰহ্মকো প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 24
शकुन्तला अप्येवमेव तपश्चीर्त्वा महामुने । लेभे शाकुन्तलं पुत्रं दौष्यन्तिं चक्रवर्तिनम् ॥ ५०.२४ ॥
হে মহামুনি! শকুন্তলায়ো এইদৰে তপস্যা কৰি শাকুন্তল নামৰ পুত্ৰ—দৌষ্যন্তি চক্ৰৱৰ্তী—লাভ কৰিলে।
Verse 25
तथा पौराणराजानो वेदोक्ताश्चक्रवर्तिनः । अनेन विधिना प्राप्ताश्चक्रवर्तित्वमुत्तमम् ॥ ५०.२५ ॥
তদ্ৰূপে পুৰাণপ্ৰসিদ্ধ ৰজাসকল, যিসকলক বেদত চক্ৰৱৰ্তী বুলি কোৱা হৈছে, এই বিধিৰ দ্বাৰা উত্তম চক্ৰৱৰ্তিত্ব লাভ কৰিলে।
Verse 26
धरण्याऽपि पाताले मग्नया चरितं पुरा । व्रतमेतत् ततो नाम्ना धरणीव्रतमुत्तमम् ॥ ५०.२६ ॥
পাতালত নিমগ্ন ধৰণী দেৱীৰ প্ৰাচীন চৰিত্ৰৰ সৈতে এই ব্ৰত সম্পৰ্কিত; সেয়ে নাম অনুসাৰে ই উত্তম ‘ধৰণী-ব্ৰত’ বুলি পৰিচিত।
Verse 27
समाप्तेऽस्मिन् धरा देवी हरिणा क्रोधरूपिणा । उद्धृता अद्यापि तुष्टेन स्थापिताऽ नौरिवाम्भसि ॥ ५०.२७ ॥
এই ঘটনা সমাপ্ত হোৱাত ক্ৰোধৰূপ ধাৰণ কৰা হৰিয়ে ধৰা দেৱীক উদ্ধাৰ কৰিলে; আৰু সন্তুষ্ট হৈ আজিও তেওঁক জলে নাওৰ দৰে স্থাপন কৰি ৰাখিছে।
Verse 28
धरणीव्रतमेतद्धि कीर्तितं ते मया मुने । य इदं शृणुयाद् भक्त्या यश्च कुर्यान्नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ५०.२८ ॥
হে মুনি, ধৰণী-ব্ৰত নামে এই ব্ৰত মই তোমাক বৰ্ণনা কৰি ক’লোঁ। যিয়ে ভক্তিভাৱে ইয়াক শ্ৰৱণ কৰে আৰু যিয়ে উত্তম নৰ হিচাপে ইয়াক আচৰণ কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ বিষ্ণুৰ সাযুজ্য লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
The text frames ritual practice as ethically effective only when performed with disciplined procedure (vidhi), proper transmission (guru-allegiance), and socially reparative giving (dāna and feeding of brāhmaṇas). It further grounds the vow’s meaning in the Varāha motif of restoring Pṛthivī, presenting religious observance as a model for maintaining terrestrial order and stability.
The practice is specified for Kārtika-māsa on Dvādaśī (the twelfth lunar day). The narrative also references an earlier observance in Āśvayuja-māsa on Dvādaśī, establishing a calendrical continuity of monthly/seasonal vrata performance.
By naming the rite Dharaṇīvrata and explicitly recalling Pṛthivī’s earlier submergence in Pātāla and her retrieval by Hari in boar form (Varāha), the chapter encodes Earth as a vulnerable but restorable system. The vow functions as a liturgical remembrance of re-stabilizing land (dharaṇī) and sustaining cosmic-terrestrial equilibrium through disciplined human action.
Exemplary figures include Prajāpati (as an archetypal progenitor performing the vow), King Yuvanāśva (linked to the birth of Māndhātṛ), the Haihaya king Kṛtavīrya (linked to Kārtavīrya), and Śakuntalā (linked to the birth of Duṣyanta’s line via Bharata traditions). These function as legitimizing precedents for royal and social outcomes attributed to the vrata.