Adhyaya 48: The Kalki Dvādaśī Observance and the Episode of King Viśāla
Kalki-dvādaśī-vrata-vidhiḥ tathā Viśāla-rājopākhyānam
Ritual-Manual with Purāṇic Exemplum (Avatāra-Theology and Royal Ethics)
ৱৰাহ–পৃথিৱী সংলাপত ভাদ্ৰপদ শুক্ল দ্বাদশীত বিষ্ণুৰ ৰূপ কল্কিক কেন্দ্ৰ কৰি এক বিশেষ ব্ৰত-বিদি বৰ্ণিত হৈছে—অঙ্গন্যাসধৰ্মী নাম-নামে অঙ্গ আহ্বান, সোণৰ কল্কি মূৰ্তিৰ প্ৰতিষ্ঠা, আৰু বিদ্বান ব্ৰাহ্মণক দান। তাৰ পিছত কাশীৰ ৰজা বিশালৰ উপাখ্যান: ৰাজ্য হেৰুৱাই তেওঁ বদৰীৰ ওচৰৰ গন্ধমাদনত আশ্ৰয় লয়, তাত নৰ-নাৰায়ণক সাক্ষাৎ কৰে আৰু বৰ লাভ কৰে। তেওঁ বিভিন্ন দক্ষিণাসহ যজ্ঞ কৰিবলৈ সক্ষমতা বিচাৰে। নৰে বিষ্ণুৰ অৱতাৰ-ক্রম ব্যাখ্যা কৰি উপাসনাৰ পৃথক ৰূপসমূহক জ্ঞান, বংশ-ৰক্ষা, সুৰক্ষা, সমৃদ্ধি, সন্তান, সৌন্দৰ্য আৰু শত্রুনাশ আদি লক্ষ্যৰ সৈতে সংযোগ কৰে। শেষত কোৱা হয়, বিশালৰ দ্বাদশী-ব্ৰতে পুনৰ সার্বভৌমত্ব লাভ হয় আৰু অন্ততঃ মুক্তি প্ৰাপ্তি ঘটে; শৃঙ্খলিত আচারেই সমাজ-শৃঙ্খলা আৰু ভূ-স্থিতিৰ আধাৰ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 48
Verse 1
दुर्वासा उवाच । तद्वद् भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षे तु द्वादशीम् । सङ्कल्प्य विधिना देवं अर्च्छयेत् परमेश्वरम् ॥ ४८.१ ॥
দুৰ্বাসাই ক’লে—সেইদৰে ভাদ্ৰপদ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ দ্বাদশীত বিধি অনুসাৰে সংকল্প কৰি পৰমেশ্বৰ দেৱৰ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 2
नमोऽस्तु कल्किने पादौ हृषीकेशाय वै कटिम् । म्लेच्छविध्वंसनायेति जगन्मूर्त्ते तथोदरम् ॥ ४८.२ ॥
কল্কিৰ পদযুগললৈ নমস্কাৰ; হৃষীকেশৰ কটিলৈও নমস্কাৰ; ‘ম্লেচ্ছবিধ্বংসক’ বুলি, জগন্মূৰ্তিৰ উদৰলৈও তদ্ৰূপ নমস্কাৰ।
Verse 3
शितिकण्ठाय कण्ठं तु खड्गपाणेति वै भुजौ । चतुर्भुजायेति हस्तौ विश्वमूर्त्ते तथा शिरः ॥ ४८.३ ॥
কণ্ঠক ‘শিতিকণ্ঠ’ৰ বাবে, বাহুদ্বয়ক ‘খড়্গপাণি’ৰ বাবে, হস্তদ্বয়ক ‘চতুৰ্ভুজ’ৰ বাবে আৰু শিৰক ‘বিশ্বমূর্তি’ৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰিব।
Verse 4
एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटम् । विन्यसेत् कल्किनं देवं सौवर्णं तत्र कारयेत् ॥ ४८.४ ॥
এইদৰে আৰাধনা কৰি মেধাৱী সাধকে পূৰ্ববৎ তাৰ আগত ঘট স্থাপন কৰিব; তাতে দেৱ কল্কিক প্ৰতিষ্ঠা কৰি তাতে স্বৰ্ণময় মূর্তি নিৰ্মাণ কৰাব।
Verse 5
सितवस्त्रयुगच्छन्नं गन्धपुष्पोपशोभितम् । कृत्वा प्रभाते विप्राय प्रदेयं शास्त्रवित्तमे । एवं कृते भवेद्यस्तु तन्निबोध महामुने ॥ ४८.५ ॥
দুটা শুভ্ৰ বস্ত্ৰে আৱৃত কৰি আৰু গন্ধ-পুষ্পে সুশোভিত কৰি, প্ৰভাতে শাস্ত্ৰবিদ্ বিপ্ৰক দান দিব লাগে। এইদৰে কৰিলে যি ফল হয়, হে মহামুনি, সেয়া শুনা।
Verse 6
पूर्वं राजा विशालोऽभूत् काश्यां पुर्यां महाबलः । गोत्रजैर्हृतराज्योऽसौ गन्धमादनमाविशत् ॥ ४८.६ ॥
পূৰ্বে কাশী নগৰীত ‘বিশাল’ নামৰ এজন মহাবলী ৰজা আছিল। নিজৰেই গোত্ৰজনৰ দ্বাৰা ৰাজ্যহৃত হৈ তেওঁ গন্ধমাদনত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 7
तस्य द्रोण्यां महाराज बदरीं प्राप्य शोभनाम् । हृतराज्यो विशेषेण गतश्रीको नरोत्तमः ॥ ४८.७ ॥
হে মহাৰাজ, তেওঁৰ সেই দ্ৰোণীত শোভন বদৰী প্ৰাপ্ত হৈ, সেই নৰোত্তম ৰাজ্যহৃত হ’ল আৰু বিশেষকৈ পূৰ্বশ্ৰীহীন হ’ল।
Verse 8
कदाचिदागतौ तत्र पुराणावृषिसत्तमौ । नरनारायणौ देवौ सर्वदेवनमस्कृतौ ॥ ४८.८ ॥
এবাৰ তাত প্ৰাচীন শ্ৰেষ্ঠ ঋষি নৰ আৰু নাৰায়ণ—দেৱস্বৰূপ, যাঁক সকলো দেৱতাই নমস্কাৰ কৰে—আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 9
तौ दृष्ट्वा तत्र राजानं पूर्वागतमरिंदमौ । ध्यायन्तं परमं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ॥ ४८.९ ॥
তাত আগতেই উপস্থিত থকা ৰজাক দেখি সেই দুজন শত্রুদমন ঋষিয়ে তেওঁক বিষ্ণু-নামক পৰম পদস্বৰূপ পৰব্ৰহ্ম ধ্যানৰত অৱস্থাত দেখিলে।
Verse 10
तौ प्रीतावूचतुस् तं तु राजानं क्षीणकल्मषम् । वरं वृणीष्व राजेन्द्र वरदौ स्वस्तवागतौ ॥ ४८.१० ॥
প্ৰীত হৈ সেই দুজন ঋষিয়ে কল্মষক্ষয় হোৱা ৰজাক ক’লে—“হে ৰাজেন্দ্ৰ, বৰ বাছি লওক; আমি বৰদাতা, কুশলে আহিছোঁ।”
Verse 11
राजोवाच । भवन्तौ कौ न जानामि कस्य गृह्णाम्यहं वरम् । आराधयामि यत् तस्माद् वरमिच्छामि शोभनम् ॥ ४८.११ ॥
ৰজাই ক’লে—“আপোনালোক দুজন কোন, মই নাজানো; মই কাৰ পৰা বৰ গ্ৰহণ কৰিম? যাক মই আৰাধনা কৰোঁ, তাৰ পৰাই মই মঙ্গলময় বৰ বিচাৰোঁ।”
Verse 12
एवमुक्तौ तु तौ राज्ञा कामाराधयसे प्रभो । कं वा वरं वृणुष्व त्वं कथयस्व कुतूहलात् ॥ ४८.१२ ॥
ৰজাই এনেদৰে কোৱাৰ পাছত তেওঁলোকে দুজন ক’লে—“হে প্ৰভু, আপোনাৰ ইচ্ছামতে আদৰ কৰক; যি বৰ আপোনাৰ মন পছন্দ, সেয়া বাছি লৈ কৌতূহলবশে কওক।”
Verse 13
एवमुक्तस्ततो राजा विष्णुमाराधयाम्यहम् । कथयित्वा स्थितस्तूष्णीं ततस्तावूचतुः पुनः ॥ ४८.१३ ॥
এইদৰে সম্বোধিত হৈ ৰজাই ক’লে—“মই বিষ্ণুৰ আৰাধনা কৰিম।” এই কথা কৈ তেওঁ নীৰৱ হৈ থাকিল; তাৰ পিছত সেই দুজন পুনৰ ক’লে।
Verse 14
राजन् तस्यैव देवस्य प्रसादादावयोर् वरः । दातव्यस् ते वरं ब्रूहि कस् ते मनसि वर्तते ॥ ४८.१४ ॥
হে ৰাজন, সেই দেৱতাৰ প্ৰসাদে আমি দুজন তোমাক বৰ দিব লাগিব। বৰ কোৱা—তোমাৰ মনত কি আছে?
Verse 15
राजोवाच । यथा यज्ञेश्वरं देवं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः । यष्टुं समर्थता मे स्यात् तथा मे ददतां वरम् ॥ ४८.१५ ॥
ৰজাই ক’লে—“মোক এনে বৰ দিয়ক, যাতে বিভিন্ন দক্ষিণাসহ যজ্ঞৰ দ্বাৰা মই যজ্ঞেশ্বৰ দেৱক যজন কৰিবলৈ সক্ষম হওঁ।”
Verse 16
नर उवाच । स्वयं नारायणो देवो लोकमार्गप्रदर्शकः । मया सह तपः कुर्याद् बदर्यां लोकभावनः ॥ ४८.१६ ॥
নৰ ক’লে—“লোকমাৰ্গ প্ৰদৰ্শক, লোককল্যাণকাৰী স্বয়ং নাৰায়ণ দেৱে বদৰীত মোৰ সৈতে তপস্যা কৰক।”
Verse 17
अयं मत्स्योऽभवत् पूर्वं पुनः कूर्मस्वरूपवान् । वराहश्चाभवद् देवो नरसिंहस्ततोऽभवत् ॥ ४८.१७ ॥
এই দেৱে পূৰ্বে মৎস্য ৰূপ ল’লে, পুনৰ কূৰ্মৰূপ ধাৰণ কৰিলে। দেৱে বৰাহ ৰূপো ল’লে, তাৰ পিছত নৰসিংহ ৰূপ ল’লে।
Verse 18
वामनस्तु ततो जातो जामदग्न्यो महाबलः । पुनर्दाशरथिर्भूत्वा वासुदेवः पुनर्बभौ ॥ ४८.१८ ॥
তাৰ পিছত বামন অৱতাৰ জন্ম ল’লে; তাৰ পিছত মহাবলী জামদগ্ন্য (পৰশুৰাম) প্ৰকট হ’ল। পুনৰ দাশৰথি ৰাম হৈ সেই বাসুদেৱ পুনৰ প্ৰকাশ পালে।
Verse 19
बुद्धो भूत्वा जनं ह्येष मोहयामास पार्थिव । सपत्नान् दस्यवो म्लेच्छान् पुनर्हत्वा महीमिमाम् । प्रकृतिस्थां चकारायं स एष भगवान् हरिः ॥ ४८.१९ ॥
হে ৰাজন, বুদ্ধ হৈ তেওঁ জনসাধাৰণক মোহিত কৰিলে। পাছত প্ৰতিদ্বন্দ্বী দস্যু আৰু ম্লেচ্ছক বধ কৰি এই পৃথিৱীক পুনৰ স্বাভাৱিক আৰু সুস্থিত ক্ৰমত স্থাপন কৰিলে। তেওঁৱেই ভগৱান হৰি।
Verse 20
पूज्यते मत्स्यरूपेण सर्वज्ञत्वमभीप्सुभिः । स्ववंशोद्धरणार्थाय कूर्मरूपी तु पूज्यते ॥ ४८.२० ॥
সৰ্বজ্ঞতা কামনা কৰা লোকসকলে তেওঁক মৎস্যৰূপে পূজা কৰে। আৰু নিজৰ বংশৰ ৰক্ষা-উদ্ধাৰৰ বাবে তেওঁক কূৰ্মৰূপে পূজা কৰে।
Verse 21
भवोदधिनिमग्नेन वाराहः पूज्यते हरिः । नारसिंहेन रूपेण तद्वत् पापभयाद् नरैः ॥ ४८.२१ ॥
যি সংসাৰ-সাগৰত নিমজ্জিত, সি হৰিক বৰাহৰূপে পূজা কৰে। তেনেদৰে পাপভয়ত কাতৰ মানুহে নৰসিংহৰূপে পূজা কৰে।
Verse 22
वामनं मोहनाशाय वित्तार्थे जगदग्निजम् । क्रूरशत्रुविनाशाय यजेद् दाशरथिं बुधः ॥ ४८.२२ ॥
মোহ নাশৰ বাবে বামনক পূজা কৰা উচিত; ধনলাভৰ বাবে জগদগ্নিজ (জামদগ্ন্য)ক। আৰু ক্ৰূৰ শত্রু বিনাশৰ বাবে বুদ্ধিমান লোকে দাশৰথি ৰামক পূজা কৰক।
Verse 23
बालकृष्णौ यजेद् धीमान् पुत्रकामो न संशयः । रूपकामो यजेद् बुद्धं कल्किनं शत्रुघातने ॥ ४८.२३ ॥
পুত্ৰকামনা থকা বিবেকী ব্যক্তি নিঃসন্দেহে বালকৃষ্ণৰ পূজা কৰিব। ৰূপকামনা থকা ব্যক্তি বুদ্ধৰ, আৰু শত্ৰুনাশৰ বাবে কল্কিৰ আৰাধনা কৰিব।
Verse 24
एवमुक्त्वा नरस्तस्य इमामेवाब्रवीन् मुनिः । द्वादशीं कृतवान् सोऽपि चक्रवर्ती बभूव ह । तस्यैव नाम्ना बदरी विशालाख्या अभवन् मुने ॥ ४८.२४ ॥
এনেদৰে কৈ মুনিয়ে তাক এই কথাই জনালে। সিও দ্বাদশী-ব্ৰত স্থাপন কৰি চক্ৰৱৰ্তী হ’ল। হে মুনি, তাৰ নামৰেই বদৰী ‘বিশালা’ বুলি খ্যাত হ’ল।
Verse 25
इह जन्मनि राजा असौ राज्यं कृत्वा इयाद् वनम् । यज्ञैश्च विविधैरिष्ट्वा परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ४८.२५ ॥
এই জন্মতেই সেই ৰজাই ৰাজ্য শাসন কৰি বনলৈ গ’ল। আৰু বিভিন্ন যজ্ঞ সম্পাদন কৰি সি পৰম নিৰ্বাণ লাভ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined ritual action (vrata, arcana, dāna, and yajña) as a mechanism for restoring social and political order while aligning human aims with a broader cosmic/terrestrial balance; the avatāra taxonomy is used to map specific intentions (knowledge, protection, prosperity, lineage, conflict resolution) to regulated forms of worship rather than impulsive action.
The observance is specified for Bhādrapada māsa during the śukla pakṣa on Dvādaśī tithi, with worship performed by rule (vidhinā) and the dāna (gift of the prepared item/image) given in the morning (prabhāte).
Although not a direct ecological manual, the chapter links dharma-centered rites and the avatāra principle to the re-establishment of the world in a stable condition (prakṛti-sthāpanā), implying that orderly governance, redistribution through dakṣiṇā/dāna, and restrained conduct contribute to Pṛthivī’s sustaining equilibrium—an Earth-centered ethic consistent with the Varāha–Pṛthivī framework.
The narrative references King Viśāla of Kāśī and the ascetic divine pair Nara and Nārāyaṇa at Badarī; it also enumerates culturally central avatāra figures of Viṣṇu (Matsya, Kūrma, Varāha, Narasiṃha, Vāmana, Jāmadagnya/Paraśurāma, Dāśarathi/Rāma, Vāsudeva/Kṛṣṇa, Buddha, and Kalki) as a doctrinal lineage of world-order interventions.