Adhyaya 47: The Rite of Śrāvaṇa Bright-Fortnight Dvādaśī (Dāmodara Worship) and the Exemplum of King Nṛga
Śrāvaṇa-śukla-dvādaśīvrata-vidhiḥ (Dāmodara-pūjā) tathā Nṛga-rāja-upākhyānam
Ritual-Manual and Didactic Narrative (Vrata-Māhātmya)
ৱৰাহ–পৃথিৱীৰ উপদেশমূলক পৰিবেশত এই অধ্যায়ত দুৰ্বাসা আৰু বামদেৱৰ প্ৰামাণ্য বচনৰ জৰিয়তে শ্ৰাৱণ শুক্ল দ্বাদশীৰ ব্ৰত-વિધি বৰ্ণিত হৈছে। দামোদৰ-পূজাত বিষ্ণুৰ অঙ্গসমূহত অঙ্গ-ন্যাসধৰ্মী নাম-নিয়োগ (দামোদৰ, হৃষীকেশ, সনাতন, শ্ৰীবৎসধাৰিণ, চক্ৰপাণি, হৰি, মুঞ্জকেশ, ভদ্ৰা আদি), কুম্ভ স্থাপন, বস্ত্ৰ অৰ্পণ আৰু বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণক দান কৰাৰ বিধান আছে। তাৰ পিছত নৃগ ৰজাৰ উপাখ্যান-মাহাত্ম্য: পূৰ্বজন্মত শূদ্ৰ জন্মধাৰী নৃগ ভয়ংকৰ অৰণ্যত ম্লেচ্ছ আক্রমণকাৰীৰ পৰা এক দেৱীসদৃশ প্ৰকাশে ৰক্ষা কৰে আৰু শত্রুসকলক নিধন কৰে—ই শ্ৰাৱণ-দ্বাদশী পালনৰ ৰক্ষাকাৰী ফল বুলি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। অধ্যায়ে নিয়মিত আচৰণ, দানৰ মাধ্যমে সামাজিক দায়িত্ব আৰু বৈৰী পৰিবেশত দুর্বলৰ সুৰক্ষাৰ নীতি প্ৰতিপাদন কৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 47
Verse 1
दुर्वासा उवाच । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी । अर्चयेत् परमं देवं गन्धपुष्पैर्जनार्नम् ॥ ४७.१ ॥
দুৰ্বাসাই ক’লে—শ্ৰাৱণ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ দ্বাদশীত সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু পুষ্পেৰে পৰম দেৱ ‘জনাৰ্ণ’ৰ অর্চনা কৰিব লাগে।
Verse 2
दामोदराय पादौ तु हृषीकेशाय वै कटिम् । सनातनेति जठरमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४७.२ ॥
পদদ্বয় ‘দামোদৰ’লৈ, কটি ‘হৃষীকেশ’লৈ অৰ্পণ কৰিব। ‘সনাতন’ মন্ত্ৰে জঠৰ, আৰু উৰঃ ‘শ্ৰীৱৎসধাৰী’লৈ বিন্যাস কৰিব।
Verse 3
चक्रपाणयेति भुजौ कण्ठं च हरये तथा । मुञ्जकेशाय च शिरो भद्रायेति शिखां तथा ॥ ४७.३ ॥
‘চক্ৰপাণি’ বুলি দুয়ো বাহুৰ, আৰু ‘হৰি’ বুলি কণ্ঠৰ বিন্যাস কৰিব। শিৰ ‘মুঞ্জকেশ’লৈ, আৰু শিখা ‘ভদ্ৰ’লৈ অৰ্পণ কৰিব।
Verse 4
एवं सम्पूज्य संस्थाप्य कुम्भं पूर्ववदेव तु । विन्यस्य वस्त्रयुग्मं तु तस्योपरि ततो न्यसेत् ॥ ४७.४ ॥
এইদৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি পূৰ্ববৎ কুম্ভ স্থাপন কৰিব। তাৰ ওপৰত বস্ত্ৰযুগ্ম ৰাখি, তাৰ ওপৰতে (নিয়ত বস্তু) স্থাপন কৰিব।
Verse 5
काञ्चनं देवदेवं तु दामोदरसनामकम् । तमभ्यर्च्य विधानॆन गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ४७.५ ॥
তাৰপিছত স্বৰ্ণময় ‘দেৱদেৱ’ দামোদৰ নামধাৰী ভগৱানক বিধান অনুসাৰে ক্ৰমে গন্ধ, পুষ্প আদি অৰ্পণ কৰি যথাবিধি অর্চনা কৰিব।
Verse 6
प्राग्वत् तं ब्राह्मणे दद्याद् वेदवेदाङ्गपारगे । एवं नियमयुक्तस्य प्रभावं तच्छृणुष्व मे ॥ ४७.६ ॥
পূৰ্ববৎ সেই দান বেদ আৰু বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী ব্রাহ্মণক দিব। এইদৰে নিয়মযুক্ত ব্যক্তিৰ প্ৰভাৱ মোৰ পৰা শুনা।
Verse 7
एष ते विधिरुद्दिष्टः श्रावणे मासि वै विभो । एतस्याश्च प्रभावं यत् शृणु पापप्रणाशनम् ॥ ४७.७ ॥
হে বিভো! শ্ৰাৱণ মাহত এই বিধি তোমাৰ বাবে নিৰ্দেশিত কৰা হৈছে। এতিয়া ইয়াৰ পাপনাশক প্ৰভাৱ শুনা।
Verse 8
पुरा कृतयुगे राजा नृगो नाम महाबलः । बभ्राम स वनं घोरं मृगयासक्तमानसः ॥ ४७.८ ॥
পূৰ্বে কৃতযুগত নৃগ নামৰ এক মহাবলী ৰজা আছিল। মৃগয়া-আসক্ত মন লৈ তেওঁ এক ভয়ংকৰ বনাঞ্চলত ঘূৰি ফুৰিছিল।
Verse 9
स कदाचित् तुरङ्गेण हृतो दूरं महद्वनम् । व्याघ्रसिंहगजाकीर्णं दस्युसर्पनिषेवितम् ॥ ४७.९ ॥
এবাৰ ঘোঁৰাৰ বেগে সি বহু দূৰলৈ লৈ যোৱা হ’ল আৰু এটা মহাবনত উপনীত হ’ল—য’ত বাঘ, সিংহ আৰু হাতীৰ ভিৰ, আৰু দস্যু আৰু সাপৰ আনাগোনা আছিল।
Verse 10
एकाकी तत्र राजा तु अश्वं मुच्य तरोरधः । स्वयं कुशमथास्तीर्य सुप्तो दुःखसमन्वितः ॥ ४७.१० ॥
তাত ৰজা একাকী আছিল; গছৰ তলত ঘোঁৰাটো মুকলি কৰি, নিজে কুশ বিছাই, দুখে ভাৰাক্ৰান্ত হৈ শুই পৰিল।
Verse 11
तावत् तत्रैव लुब्धानां सहस्राणि चतुर्दश । आगतानि मृगान् हन्तुं रात्रौ राज्ञः समन्ततः ॥ ४७.११ ॥
সেই মুহূর্ততে তাতেই ৰাতিৰ সময়ত মৃগ বধ কৰিবলৈ চৌদ হাজাৰ শিকারি আহি ৰজাক চাৰিওফালে ঘেৰিলে।
Verse 12
तत्रापश्यन्त ते सुप्तं हेमरत्नविभूषितम् । नृगं राजानमत्युग्रं श्रिया परमया युतम् ॥ ४७.१२ ॥
তাত তেওঁলোকে শুই থকা নৃগ ৰজাক দেখিলে—সোণ আৰু ৰত্নে ভূষিত, অতি প্ৰচণ্ড আৰু পৰম শ্ৰীৰে যুক্ত।
Verse 13
ते गत्वा त्वरितं व्याधाः स्वभर्त्रे संन्यवेदयन् । सोऽपि रत्नसुवर्णार्थं राजानं हन्तुमुद्यतः ॥ ४७.१३ ॥
শিকারিসকলে তৎক্ষণাৎ গৈ নিজৰ সৰ্দাৰক জনালে; সিও ৰত্ন আৰু সোণৰ লোভত ৰজাক হত্যা কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 14
तुरगस्य च हेतोस्तु निस्त्रिंशा वनचारिणः । राजानं सुप्तमासाद्य निगृहीतुं प्रचक्रमुः ॥ ४७.१४ ॥
ঘোঁৰাৰ কাৰণতে তৰোৱাল হাতে বনবাসীসকলে নিদ্ৰিত ৰজাৰ ওচৰলৈ আহি তেওঁক ধৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 15
तावद् राज्ञः शरीरात् तु श्वेताभरणभूषिता । नारी काचित् समुत्तस्थौ स्त्रक्चन्दनविभूषिता । उत्थाय चक्रमादाय ते म्लेच्छा विनिपातिताः ॥ ४७.१५ ॥
তেতিয়া ৰজাৰ দেহৰ পৰা শ্বেত অলংকাৰৰে ভূষিতা, মালা আৰু চন্দনে বিভূষিতা এক নাৰী উদ্ভৱ হ’ল। উঠি চক্র ধৰি তাই সেই ম্লেচ্ছসকলক নিপাত কৰিলে।
Verse 16
दस्यून् निहत्य सा देवी तस्य राज्ञस्तनुं पुनः । प्रविशन्त्याशु राजा अपि प्रतिबुद्धोऽथ दृष्टवान् । म्लेच्छांस्तु निहतान् दृष्ट्वा सा स्वमूर्त्तिलयं गता ॥ ४७.१६ ॥
দস্যুসকলক বধ কৰি সেই দেবী পুনৰ শীঘ্ৰে ৰজাৰ দেহত প্ৰৱেশ কৰিলে। ৰজাও তৎক্ষণাৎ জাগি উঠি দেখিলে; নিহত ম্লেচ্ছসকল দেখি দেবী নিজ স্বৰূপত লীন হ’ল।
Verse 17
अश्वमारुह्य स पुनर्वामदेवाश्रमं ययौ । तत्रापृच्छदृषिं भक्त्या का स्त्री के ते निपातिताः । एतत्कार्यमृषे मह्यं कथयस्व प्रसीद मे ॥ ४७.१७ ॥
ঘোঁৰাত উঠি সি পুনৰ বামদেৱৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল। তাত ভক্তিভাৱে ঋষিক সুধিলে—“সেই নাৰী কোন, আৰু যিসকল নিপাতিত হ’ল সিহঁত কোন? হে মহর্ষি, কৃপা কৰি এই কথা মোক কওক।”
Verse 18
वामदेव उवाच । त्वमासीच्छूद्रजातीय अन्यजन्मनि पार्थिव । तत्र त्वया ब्राह्मणस्य प्रेषणं कुर्वता श्रुता । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ ४७.१८ ॥
বামদেৱ ক’লে—“হে ৰাজন, অন্য জন্মত তুমি শূদ্ৰজাতীয় আছিলা। তাত তুমি এজন ব্ৰাহ্মণক দূত হিচাপে প্ৰেৰণ কৰোঁতে শ্রাৱণ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ দ্বাদশীৰ কথা শুনিছিলা।”
Verse 19
सविधानात् त्वया राजन् भक्त्या वै समुपोषिता । उपोषितायां तस्यां तु राज्यं लब्धं त्वयानघ ॥ ४७.१९ ॥
হে ৰাজন, বিধি অনুসাৰে তুমি ভক্তিৰে সেই ব্ৰত-উপবাস যথাযথ পালন কৰিছিলা; সেয়া সম্পূৰ্ণ হোৱাত, হে নিৰ্দোষ, তুমি ৰাজ্য লাভ কৰিছিলা।
Verse 20
सर्वापत्सु च सा देवी भवन्तं परिरक्षति । यया विनिहताः क्रूरा म्लेच्छाः पापसमन्विताः । भवांश्च रक्षितो राजन् श्रावणद्वादशी तु सा ॥ ४७.२० ॥
সকলো আপদত সেই দেৱীয়ে তোমাক পৰিৰক্ষা কৰে; তেওঁৰ দ্বাৰাই পাপযুক্ত ক্ৰূৰ ম্লেচ্ছসকল বিনষ্ট হৈছে। হে ৰাজন, তুমিও ৰক্ষিত হ’লা; সেয়াই শ্ৰাৱণ দ্বাদশী।
Verse 21
एकैव पाति चापत्सु राज्यं एकैव यच्छति । किं पुनर्द्वादशैतास्तु येनेन्द्रं न ददुः पदम् ॥ ४७.२१ ॥
আপদত একেই (শক্তি) ৰাজ্য ৰক্ষা কৰে, একেই (শক্তি) ফল দান কৰে; তেন্তে সেই বাৰজন কিমান অধিক মহৎ—যাঁহাৰ দ্বাৰা ইন্দ্ৰকো পদ দিয়া নহ’ল।
Frequently Asked Questions
The text links disciplined observance (niyama and upavāsa) with social duty (dāna to a learned brāhmaṇa) and frames ritual practice as a stabilizing force during crisis (apad-rakṣā), illustrated through a narrative where protective power intervenes against violence in a forest setting.
The observance is specified for Śrāvaṇa māsa during the śukla-pakṣa on dvādaśī (the 12th lunar day of the bright fortnight).
While not a direct ecological treatise, the chapter situates moral order within a hazardous forest ecology (ghora-vana with predators and bandits), implying that disciplined conduct and protective governance reduce harm in vulnerable landscapes—an indirect model of maintaining terrestrial safety and stability within the Varāha–Pṛthivī didactic horizon.
Durvāsas (sage authority), Vāmadeva (ṛṣi with an āśrama), and King Nṛga (royal figure used for exemplum). Social categories appear via references to a prior śūdra birth and to mleccha/dasyu attackers as cultural outsiders in the narrative.