Adhyaya 38: The Hunter’s Austerity and the Gaining of Durvāsas’ Favor

Verse 1

श्रीवराह उवाच । स शुभं शोभनं मार्गमास्थाय व्याधसत्तमः । तपस्तेपे निराहारस्तं गुरुं मनसा स्मरन् ॥ ३८.१ ॥

শ্ৰীৱৰাহে ক’লে—সেই শুভ আৰু শোভন পথ অৱলম্বন কৰি শ্ৰেষ্ঠ ব্যাধে তপস্যা কৰিলে। নিৰাহাৰ হৈ সি মনতে গুৰুক স্মৰণ কৰি থাকিল।

Verse 2

भिक्षाकाले तु संप्राप्ते शीर्णपर्णान्यभक्षयत् । स कदाचित् क्षुधाविष्टो वृक्षमूलं समाश्रितः ॥ ३८.२ ॥

ভিক্ষাৰ সময় আহিলে সি কেৱল সৰি পৰা পাত খাইছিল। এবাৰ ক্ষুধাত কাতৰ হৈ সি গছৰ গুৰিত আশ্ৰয় ল’লে।

Verse 3

बुभुक्षितस्तरोः पर्णमैच्छद् भक्षितुमन्तिकात् । इत्येवं कुर्वतो व्योम्नि वागुवाचाशरीरिणी ॥ ३८.३ ॥

ক্ষুধাৰ্ত হৈ সি ওচৰৰ গছৰ এটা পাত খাবলৈ ইচ্ছা কৰিলে। সি তেনে কৰোঁতেই আকাশৰ পৰা এটা অশৰীৰী বাণী শুনা গ’ল।

Verse 4

मा भक्षयस्व सकटमुच्चैरेवं प्रभाषिते । ततोऽसौ तं विहायान्यद् वार्क्षं पतितमग्रहीत् ॥ ३८.४ ॥

“গাড়ীখন নাখাবা”—বুলি উচ্চস্বৰে কোৱা হ’ল। তেতিয়া সি সেইটো এৰি গছৰ পৰা সৰি পৰা আন এটা কাঠৰ টুকুৰা ধৰি ল’লে।

Verse 5

तमप्येवं निषिद्धं स्यादन्यं तथैवमेव च । एवं स सकटं मत्वा व्याधः किञ्चिन्न भक्षयत् ॥ ३८.५ ॥

ইয়াও এইদৰে নিষিদ্ধ হ’ব, আৰু আন যিকোনো কৰ্মো তেনেদৰেই। সেয়ে তাক ‘শকট’ বুলি ভাবি ব্যাধে একো নাখালে।

Verse 6

निराहारस्तपस्तेपे स्मरन् गुरुमतन्द्रितः । तस्याथ बहुना काले गते ऋषिवरोऽभ्यगात् ॥ ३८.६ ॥

নিৰাহাৰ হৈ, গুৰুক অক্লান্তভাৱে স্মৰণ কৰি সি তপস্যা কৰিলে। তাৰ পাছত বহু কাল গ’লত এক শ্ৰেষ্ঠ ঋষি তাৰ ওচৰলৈ আহিল।

Verse 7

दुर्वासाः शंसितात्मा वै किञ्चित्प्राणमपश्यत । व्याधं तपोत्थतेजोभिर्ज्वलमानं हविर्यथा ॥ ३८.७ ॥

শংসিত আত্মাসম্পন্ন দুর্বাসাই তেতিয়া প্ৰাণৰ সামান্য স্পন্দন দেখিলে; তপস্যাজাত তেজে ব্যাধক হৱিৰ দৰে জ্বলন্ত দেখিলে।

Verse 8

सोऽपि व्याधस्तं नत्वा शिरसा ।अथ महामुनिम् । उवाच स कृतार्थोऽस्मि भगवन् दर्शनात् तव ॥ ३८.८ ॥

ব্যাধেও শিৰ নত কৰি সেই মহামুনিক প্ৰণাম কৰি ক’লে—“ভগৱন, আপোনাৰ দৰ্শনে মই কৃতাৰ্থ হ’লোঁ।”

Verse 9

इदानीं श्राद्धकालं मे प्राप्तं त्वमवधारय । शीर्णपर्णानि भक्षयन् वै तैरेवाहं महामुने । भवन्तं प्रीणयामीति व्याधस्तं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३८.९ ॥

“এতিয়া মোৰ শ্ৰাদ্ধকাল উপস্থিত—আপুনি অনুগ্ৰহ কৰি অৱধাৰণ কৰক। হে মহামুনে, ঝৰা পাতহে ভক্ষণ কৰি, সেই পাতেই মই আপোনাক প্ৰীণিত কৰিম।” ব্যাধে এই কথা ক’লে।

Verse 10

दुर्वासा अपि तं शुद्धं शुद्धभावं जितेन्द्रियम् । जिज्ञासुस्तत्तपो वाक्यमिदमुच्चैरुवाच ह ॥ ३८.१० ॥

দুৰ্বাসাও তেওঁক শুদ্ধ, শুদ্ধভাবসম্পন্ন আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী দেখি, সেই তপস্যা জানিবলৈ ইচ্ছুক হৈ উচ্চস্বৰে এই বাক্য ক’লে।

Verse 11

यवगोधूमशालीनामन्नं चैव सुसंस्कृतम् । दीयतां मे क्षुधार्ताय त्वामुद्दिश्यागताय च ॥ ३८.११ ॥

যৱ, গোধূম আৰু শালি ধানৰ সুসিদ্ধ অন্ন মোক দিয়া হওক; মই ক্ষুধাৰ্ত, আৰু তোমাকেই উদ্দেশ্য কৰি ইয়ালৈ আহিছোঁ।

Verse 12

इत्युक्तेन त्वसौ व्याधश्चिन्तां परमिकीं गतः । क्व सम्भविष्यते मह्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ३८.१२ ॥

এনেদৰে কোৱা হ’লে সেই ব্যাধ অতি উদ্বেগত পৰিল; ‘মোৰ জীৱিকা ক’ত হ’ব?’ এই চিন্তাতেই সি নিমগ্ন হ’ল।

Verse 13

तस्य चिन्तयतः पात्रमाकाशात् पतितं शुभम् । सौवर्णं सिद्धिसंयुक्तं तज्जग्राह करेण सः ॥ ३८.१३ ॥

সি চিন্তা কৰি থাকোঁতেই আকাশৰ পৰা এটা শুভ পাত্ৰ পৰিল—সোণাৰ আৰু সিদ্ধিশক্তিসম্পন্ন; সি তাক হাতেৰে তুলি ল’লে।

Verse 14

तद् गृहीत्वा मुनिं प्राह दुर्वासाख्यं ससाध्वसः । अत्रैव स्थीयतां ब्रह्मन् यावद् भिक्षाटनं त्वहम् । करोमि तत्प्रसादोऽयं क्रियतां ब्रह्मवित्तम ॥ ३८.१४ ॥

পাত্ৰটো লৈ সশঙ্ক হৈ দুৰ্বাসা নামৰ মুনিক ক’লে—“হে ব্ৰাহ্মণ, মই ভিক্ষা আনিবলৈ যোৱালৈকে আপুনি ইয়াতেই থাকক। এইটো আপোনাৰ প্ৰসাদ; অনুগ্ৰহ কৰি ই সম্পন্ন কৰক, হে ব্ৰহ্মবিদসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ।”

Verse 15

एवमुक्त्वा ततो भिक्षामटनं व्याधसत्तमः । नातिदूरेण नगरं धनयोषासमन्वितम् ॥ ३८.१५ ॥

এইদৰে কৈ সেই শ্ৰেষ্ঠ ব্যাধ ভিক্ষাৰ সন্ধানত ভ্ৰমণ কৰিবলৈ ওলাই গ’ল। বেছি দূৰ নহয়, ধন-সম্পদ আৰু নাৰীৰে সমৃদ্ধ এটা নগৰ আছিল।

Verse 16

तस्य तत्र प्रयातस्य अग्रतः सर्वशोभनाः । वृक्षेभ्यो निर्ययुश्चान्या हेमपात्राग्रपाणयः । विविधान्नानि तस्याशु दत्त्वा पात्रं प्रपूरितम् ॥ ३८.१६ ॥

সেই ঠাইলৈ আগবাঢ়োঁতে তাৰ আগত অতি শোভন ৰূপসমূহ প্ৰকাশ পালে। আন কিছুমান গছৰ পৰা ওলাই হাতে সোণৰ পাত্ৰ লৈ আহি, সিহঁতে তৎক্ষণাৎ নানা বিধ অন্ন দি তাৰ পাত্ৰ পূৰ্ণ কৰি দিলে।

Verse 17

स च भूतार्थमात्मानं मत्वा पुनरथाश्रमम् । आजगाम ततोऽपश्यत्तं ऋषिं जपतां वरम् ॥ ३८.१७ ॥

আৰু সি নিজকে সকলো ভূতৰ সত্য উদ্দেশ্যৰ সৈতে যুক্ত বুলি বুজি পুনৰ আশ্ৰমলৈ উভতি আহিল। তেতিয়া সি জপ কৰোঁতাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সেই ঋষিক দেখিলে।

Verse 18

तं दृष्ट्वा स्थाप्य तां भिक्षां शुचौ देशे प्रसन्नधीः । प्रणम्य तमृषिं वाक्यमुवाच व्याधसत्तमः ॥ ३८.१८ ॥

তেওঁক দেখি সি সেই ভিক্ষা-অন্ন শুচি ঠাইত থৈ দিলে। প্ৰসন্নবুদ্ধিৰ শ্ৰেষ্ঠ ব্যাধে ঋষিক প্ৰণাম কৰি এই বাক্য ক’লে।

Verse 19

भगवन् क्षालनं पद्भ्यां क्रियतामृषिपुङ्गव । यदि त्वहमनुग्राह्यस्तदेवं कर्त्तुमर्हसि ॥ ३८.१९ ॥

ভগৱন! হে ঋষিপুঙ্গৱ! অনুগ্ৰহ কৰি মোৰ পদযুগল ধুই দিয়ক। যদি মই আপোনাৰ কৃপাৰ পাত্ৰ হওঁ, তেন্তে এইদৰে কৰাটো আপোনাৰ উচিত।

Verse 20

एवमुक्तः स जिज्ञासुस्तपोवीर्यं शुभं मुनिः । नदीं गन्तुं न शक्नोमि जलपात्रं न चास्ति मे ॥ ३८.२० ॥

এইদৰে কোৱা হ’লে শুভ তপোবলেৰে সমন্বিত সেই জিজ্ঞাসু মুনিয়ে ক’লে—“মই নদীলৈ যাব নোৱাৰোঁ, আৰু মোৰ ওচৰত জলপাত্ৰও নাই।”

Verse 21

कथं प्रक्षालयाम्याशु व्याध पादौ महामते । इत्येतन्मुनिना व्याधः श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत् । किं करोमि कथं चास्य भोजनं वै भविष्यति ॥ ३८.२१ ॥

“হে ব্যাধ, হে মহামতি! মই তোৰ পাৱঁ সোনকালে কেনেকৈ ধুই দিম?”—মুনিৰ এই কথা শুনি ব্যাধ চিন্তাত ডুব গ’ল—“মই কি কৰিম, আৰু তেওঁৰ আহাৰ কেনেকৈ হ’ব?”

Verse 22

एवं सञ्चिन्त्य मनसा गुरुं स्मृत्वा विचक्षणः । जगाम शरणं तां तु सरितं देविकां सुधीः ॥ ३८.२२ ॥

এইদৰে মনতে চিন্তা কৰি আৰু গুৰুক স্মৰণ কৰি, সেই বিচক্ষণ আৰু প্ৰজ্ঞাৱান ব্যক্তি দেৱিকা নামৰ সেই নদীৰ শৰণলৈ গ’ল।

Verse 23

व्याध उवाच । व्याधोऽस्मि पापकर्मास्मि ब्रह्महास्मि सरिद्वरे । तथापि संस्मृता देवि पाहि मां शरणं गतम् ॥ ३८.२३ ॥

ব্যাধে ক’লে—“মই ব্যাধ, পাপকর্মী, আৰু এই শ্ৰেষ্ঠ নদীতীৰ্থত মই ব্ৰাহ্মণহত্যাৰ দোষী। তথাপি, হে দেৱী! তোমাক স্মৰণ কৰিলেই মোক ৰক্ষা কৰা; মই শৰণাগত।”

Verse 24

देवतां नैव जानामि न मन्त्रं न तथार्चनम् । गुरुपादौ परं ध्यात्वा पश्यामि सततं शुभे ॥ ३८.२४ ॥

“মই দেৱতাক নাজানোঁ, ন মন্ত্ৰ, ন তেনে পূজাবিধি। তথাপি, হে শুভে! গুৰুপাদযুগলক পৰম ধ্যান কৰি মই সদায় (লক্ষ্যক) দর্শন কৰোঁ।”

Verse 25

एवं विधस्य मे देवि दयां कुरु सरिद्वरे । ऋषेः क्षालार्थसलिलं समीपं कुरु माचिरम् ॥ ३८.२५ ॥

হে দেৱী, নদীসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠা! মোৰ দৰে জনৰ ওপৰত দয়া কৰা। ঋষিৰ শৌচ-স্নানৰ বাবে জল বিলম্ব নকৰাকৈ ওচৰলৈ আন।

Verse 26

एवमुक्त्वा । अथ व्याधेन देविका पापनाशिनी । आजगाम यतस्तस्थौ दुर्वासाः संशितव्रतः ॥ ३८.२६ ॥

এনেদৰে কৈ, পাপনাশিনী দেৱিকা তেতিয়া ব্যাধৰ সৈতে সেই ঠাইলৈ আহিল, য’ত দৃঢ়ব্ৰতী দুর্বাসা থিয় হৈ আছিল।

Verse 27

तस्य पादौ स्वयं देवी क्षालयन्ती सरिद्वरा । जगाम ह्रादिनी भूत्वा व्याधाश्रमसमीपतः ॥ ३८.२७ ॥

তেওঁৰ পাদদ্বয় স্বয়ং দেৱী—নদীসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠা—নিজ হাতে ধুই, পাছত ‘হ্ৰাদিনী’ নদী হৈ ব্যাধৰ আশ্ৰমৰ ওচৰলৈ গ’ল।

Verse 28

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दुर्वासा विस्मयं ययौ । प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च तदन्तं श्रद्धयान्वितम् । बुभुजे परमप्रीतस्तथाचम्य विचक्षणः ॥ ३८.२८ ॥

সেই মহৎ আশ্চৰ্য দেখি দুর্বাসা বিস্মিত হ’ল। তেওঁ হাত-পা ধুই, শ্ৰদ্ধাসহ সেই আহাৰ শেষলৈকে গ্ৰহণ কৰিলে; তাৰ পাছত আচমন কৰি সেই বিচক্ষণ ঋষি পৰম প্ৰসন্ন হ’ল।

Verse 29

तमस्थिशेषं व्याधं तु क्षुधादुर्बलतां गतम् । उवाच वेदाध्ययनं सर्वे वेदाः ससंग्रहाः । ब्रह्मविद्या पुराणानि प्रत्यक्षाणि भवन्तु ते ॥ ३८.२९ ॥

তাৰ পাছত ক্ষুধাত দুর্বল হৈ অস্থিমাত্ৰ হোৱা সেই ব্যাধক তেওঁ ক’লে—“তোমাৰ বেদাধ্যয়ন সিদ্ধ হওক; সঙ্গ্ৰহসহিত সকলো বেদ তোমাৰ ওচৰত প্ৰত্যক্ষ হওক; আৰু ব্রহ্মবিদ্যা আৰু পুরাণসমূহো তোমাৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ প্ৰকাশিত হওক।”

Verse 30

एवं प्रादाद् वरं तस्य दुर्वासा नाम चाकरॊत् । भवान् सत्यतपा नाम ऋषिराद्यो भविष्यति ॥ ३८.३० ॥

এইদৰে তেওঁ তাক বৰ দান কৰিলে আৰু ‘দুৰ্বাসা’ নামো দিলে। আৰু ক’লে—“তুমি ‘সত্যতপা’ নামে প্ৰসিদ্ধ হৈ ঋষিসকলৰ মাজত অগ্ৰগণ্য হ’বা।”

Verse 31

एवं दत्तवरो व्याधस्तमाह मुनिसत्तमम् । व्याधो भूत्वा कथं ब्रह्मन् वेदानध्यापयाम्यहम् ॥ ३८.३१ ॥

বৰ পোৱাৰ পাছত সেই ব্যাধে মুনিশ্ৰেষ্ঠক ক’লে—“হে ব্ৰাহ্মণ, ব্যাধ হৈ মই বেদ কেনেকৈ অধ্যাপন কৰিম?”

Verse 32

ऋषिरुवाच । प्राक्षरीरं गतं तेऽद्य निराहारस्य सत्तम । तपोमयं शरीरं ते पृथग्भूतं न संशयः ॥ ३८.३२ ॥

ঋষিয়ে ক’লে—“হে নিৰাহাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, আজি তুমি প্ৰাক্‌শৰীৰ (সূক্ষ্ম) অৱস্থালৈ গৈছা। সন্দেহ নাই; তোমাৰ তপোময় দেহ পৃথক হৈছে।”

Verse 33

प्राग्विज्ञानं गतं नाशमिदानीं शुद्धमक्षरम् । विद्धि तं शुद्धकायोऽसि तथाऽन्यत् ते शरीरकम् । तेन वेदाः समं शास्त्रैः प्रतिभास्यन्ति ते मुने ॥ ३८.३३ ॥

তোমাৰ পূৰ্বৰ (সীমিত) জ্ঞান নাশ পাইছে; এতিয়া শুদ্ধ অক্ষৰ-তত্ত্বক অবিনাশী বুলি জান। বুজা—তুমি শুদ্ধকায় হৈছা আৰু তোমাৰ আন এটা (পৰিশুদ্ধ) দেহ লাভ হৈছে। সেইদ্বাৰা, হে মুনি, শাস্ত্ৰসহ বেদসমূহ তোমাৰ আগত প্ৰকাশ পাব।