Adhyaya 33: The Origin of Rudra, the Disruption of Dakṣa’s Sacrifice, and the Establishment of Paśupati
Rudrasaṃbhūtiḥ, Dakṣayajñavighnaḥ, Paśupatitvapratiṣṭhā ca
Mythic-Theology (Cosmogony and Ritual Etiology)
ৱৰাহে পৃথিৱীক ৰুদ্ৰৰ আদিম উদ্ভৱ আৰু তাৰ যজ্ঞীয় ফল বৰ্ণনা কৰে। তপস্যা-সমৃদ্ধ এক প্ৰচণ্ড সত্তা উদ্ভৱ হয়; ব্ৰহ্মাৰ ‘কান্দিব নালাগে’ (rud-) আদেশত সি ৰুদ্ৰ নামে পৰিচিত হয়। সৃষ্টিৰ আৰু যজ্ঞ-ব্যৱস্থাত ভাগ নাপাই ৰুদ্ৰ ক্ৰুদ্ধ হৈ ভয়ংকৰ গণ সৃষ্টি কৰে আৰু ধনু ধৰি পূষণ, ভাগ আৰু ক্ৰতু আদি যজ্ঞ-কৰ্তাক আঘাত কৰে। দেৱতাসকলে স্তোত্ৰ গাই মিলন ঘটায়, বেদ-জ্ঞান আৰু যজ্ঞৰ ‘গুপ্ত’ তত্ত্ব প্ৰাৰ্থনা কৰে, আৰু ৰুদ্ৰ পশুপতি ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। চতুৰ্দশীত উপবাসসহ পূজা আৰু উপবাস ভাঙি গমৰ আহাৰে দ্বিজসকলক ভোজন কৰোৱাৰ বিধান দিয়া হৈছে, যাৰ দ্বাৰা নিয়মিত আচাৰে লোক-ধৰণীৰ সাম্য পুনঃস্থাপিত হয়।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 33
Verse 1
श्रीवराह उवाच । अथापरां रुद्रसम्भूतिमाद्यां शृणुष्व राजन्निति सोऽभ्युवाच । महातपाः प्रीतितो धर्म्मदक्षः क्षमास्त्रधारी ऋषिरुग्रतेजाः ॥ ३३.१ ॥
শ্ৰীৱৰাহে ক’লে—হে ৰাজন! এতিয়া ৰুদ্ৰৰ আদিম উৎপত্তিৰ বৃত্তান্ত শুনা—এইদৰে তেওঁ ক’লে। (তাত) এজন মহাতপস্বী আছিল—প্ৰসন্নচিত্ত, ধৰ্মদক্ষ, ক্ষমা-ৰূপ অস্ত্ৰধাৰী, উগ্ৰ তেজস্বী ঋষি।
Verse 2
जातः प्रजानां पतिरुग्रतेजा ज्ञानं परं तत्त्वभावं विदित्वा । सृष्टिं सिसृक्षुः क्षुभितोऽतिकोपाद् वृद्धिकाले जगतः प्रकामम् ॥ ३३.२ ॥
সেই প্ৰজাসকলৰ অধিপতি, উগ্ৰ তেজস্বী; পৰম জ্ঞান—তত্ত্বৰ সত্য স্বভাৱ—বুজি সৃষ্টিকৰ্ম কৰিবলৈ ইচ্ছুক হৈ উদ্দীপ্ত হ’ল। জগতৰ বৃদ্ধি-কালত তীব্ৰ ক্ৰোধে প্ৰেৰিত হৈ সৃষ্টিৰ প্ৰবাহ পূৰ্ণমাত্রাত চলিল।
Verse 3
तपस्यतोऽतः स्थिरकीर्तिः पुराणो रजस्तमोद्ध्वस्तगतिर्बभूव । वरो वरेण्यो वरदः प्रतापी कृष्णारुणः पुरुषः पिङ्गनेत्रः ॥ ३३.३ ॥
তপস্যাত ৰত সেই স্থিৰকীৰ্তি প্ৰাচীন পুৰুষৰ গতি ৰজ আৰু তম ধ্বংসকাৰী হ’ল। তেওঁ বৰস্বরূপ, বৰেণ্য, বৰদাতা আৰু প্ৰতাপশালী; কৃষ্ণাৰুণ বৰ্ণৰ, পিঙ্গল নয়নবিশিষ্ট পুৰুষ।
Verse 4
रुदन्नुक्तो ब्रह्मणा मा रुद त्वं रुद्रस्ततोऽसावभवत् पुराणः । नयस्र्व सृष्टिं विततस्वरूपां भवान् समर्थोऽसि महानुभाव ॥ ३३.४ ॥
ব্ৰহ্মাই “কান্দিবা নে” বুলি কোৱাত তেওঁ প্ৰাচীন ‘ৰুদ্ৰ’ নামে পৰিচিত হ’ল। হে মহানুভাৱ! বিস্তৃত স্বৰূপবিশিষ্ট সৃষ্টিক নে; তুমি তাত সমৰ্থ।
Verse 5
इत्युक्तमात्रः सलिले ममज्जमग्ने ससर्जात्मभवाय दक्षः । कस्थे तदा देववरे वितेनुः सृष्टिं तु ते मानसाः ब्रह्मजाताः ॥ ३३.५ ॥
এই কথা কোৱা মাত্ৰেই দক্ষ জলে নিমজ্জিত হৈ আত্মভৱ (ব্ৰহ্মা)-ৰ বাবে সৃষ্টিজনন কৰিলে। তাৰ পাছত দেবশ্ৰেষ্ঠৰ আজ্ঞাত সেই মানসপুত্ৰ, ব্ৰহ্মজাত সত্তাসকলে সৃষ্টিক্ৰম বিস্তাৰ কৰিলে।
Verse 6
तस्यां तटायां तु सुराधिपे तु पैतामहं यज्ञवरं प्रकामम् । मग्नः पुरा यत्सलिले स रुद्रः उत्सृज्य विश्वं तु सुरान् सिसृक्षुः ॥ ३३.६ ॥
সেই তটাকত, সুৰাধিপতিৰ সন্নিধানত, পিতামহ (ব্ৰহ্মা)-ৰ শ্ৰেষ্ঠ যজ্ঞ প্ৰচুৰভাৱে সম্পন্ন হৈছিল। সেই জলতেই প্ৰাচীনকালে ৰুদ্ৰ নিমজ্জিত হৈছিল; বিশ্ব প্ৰকাশ কৰি দেৱসকলক সৃষ্টিৰ ইচ্ছা কৰিছিল।
Verse 7
सुस्राव यज्ञं सुरसिद्धयक्षानुपागतान् क्रोधवशं जगाम । मन्युं प्रदीप्तं परिभाव्य केन सृष्टं जगन्मां व्यतिरिच्य मोहात् ॥ ३३.७ ॥
যজ্ঞ প্ৰবাহিত হ’ল; দেৱ, সিদ্ধ আৰু যক্ষসকল ওচৰলৈ আহিল। তথাপি সি ক্ৰোধবশ হ’ল। সেই জ্বলি উঠা মন্যুক ভাবি—মোহবশে, মোক বাদ দি, এই জগত কোনে সৃষ্টি কৰিলে?
Verse 8
हा हेति शोक्ते ज्वलनार्चिषस्तु तत्राभवन् क्षुद्रपिशाचसङ्घा । वेतालभूतानि च योगिसङ्घाः ॥ ३३.८ ॥
অগ্নিৰ জ্বলি উঠা জিভাবোৰে ‘হা! হে!’ বুলি চিঞৰ মাৰোঁতে, তাত ক্ষুদ্ৰ পিশাচৰ দল উদ্ভৱ হ’ল; লগতে বেতাল আৰু ভূত, আৰু যোগীসকলৰ সমাবেশো।
Verse 9
घनं यदा तैर् विततं वियच्च भूमिश्च सर्वाश्च दिशश्च लोकाः । तदा स सर्वज्ञतया चकार धनुश्चतुर्विंशतिहस्तमात्रम् ॥ ३३.९ ॥
যেতিয়া তেওঁলোকৰ দ্বাৰা আকাশ ঘনকৈ বিস্তৃত হ’ল আৰু পৃথিৱী, সকলো দিশা আৰু লোকসমূহ প্ৰকাশ পালে, তেতিয়া সি সৰ্বজ্ঞতাৰ বলে চৌব্বিশ হাত মাপৰ ধনু নিৰ্মাণ কৰিলে।
Verse 10
गुणं त्रिवृत्तं च चकार रोषादादत्त दिव्ये च धनुर्गुणं च । ततश्च पूष्णो दशनानविध्यद्भगस्य नेत्रे वृषणौ क्रतोश्च ॥ ३३.१० ॥
ক্ৰোধে সি ত্ৰিবৃত্ত ধনুৰ্জ্যা সাজিলে আৰু দিব্য ধনুৰ্গুণো ধাৰণ কৰিলে। তাৰ পাছত সি পূষণৰ দাঁত ভাঙিলে, ভগৰ চকু বিদ্ধ কৰিলে আৰু ক্ৰতুৰ বৃষণ আঘাত কৰিলে।
Verse 11
स विद्धबीजो व्यपयात्क्रतुश्च मार्गं वायुर्धारधन् यज्ञवाटात् । देवाश्च सर्वे पशुपतिमुपेयुर्जग्मुश्च सर्वे प्रणतिं भवस्य ॥ ३३.११ ॥
তাৰ বীজ (শক্তি) বিদ্ধ হোৱাত সি আঁতৰি গ’ল আৰু ক্ৰতু (যজ্ঞক্ৰিয়া)ও শেষ হ’ল। বায়ুৱে তাক বহন কৰি যজ্ঞৱাটৰ পৰা আঁতৰি গ’ল। তেতিয়া সকলো দেৱতা পশুপতিক শৰণ লৈ, সকলোৱে ভৱ (শিৱ)ক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 12
आगम्य तत्रैव पितामहस्तु भवम् प्रतीतः सम्परिष्वज्य देवान् । भक्त्योपेतान् वीक्षयद् देवदेवान् विज्ञानमन्तः कुरु वीरबाहो ॥ ३३.१२ ॥
তাত উপস্থিত হৈ পিতামহ ব্ৰহ্মাই ভব (শিৱ)ক চিনাকি কৰি দেৱসকলক আলিঙ্গন কৰিলে। ভক্তিযুক্তসকলৰ সৈতে দেৱদেৱক দেখি ক’লে— “হে বীৰবাহো, নিজৰ অন্তৰত সত্য বিবেক-জ্ঞান স্থাপন কৰা।”
Verse 13
रुद्र उवाच । सृष्टः पूर्वं भवताऽहं न चेमे कस्मान्न भागं परिकल्पयन्ति । यज्ञोद्भवं तेन रुषा मयेमे हृतज्ञानाः विकृताः देवदेव ॥ ३३.१३ ॥
ৰুদ্ৰই ক’লে— “মোক আপুনি প্ৰথমে সৃষ্টি কৰিছিল; তেন্তে এইসকলে মোৰ ভাগ কিয় নিৰ্ধাৰণ নকৰে? যজ্ঞৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সেই কাৰণতে মই ক্ৰুদ্ধ হ’লোঁ; হে দেৱদেৱ, এইসকল জ্ঞানহীন হৈ আচৰণত বিকৃত হৈছে।”
Verse 14
ब्रह्मा उवाच । देवाḥ शम्भुं स्तुतिभिर्ज्ञानहेतोः यजध्वमुच्चैरसुराश्च सर्वे । येन रुद्रो भगवांस्तोṣमेति सर्वज्ञता तोṣमात्रस्य च स्यात् ॥ ३३.१४ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে— “হে দেৱসকল, আৰু সকলো অসুৰো, জ্ঞানৰ হেতু শম্ভুক উচ্চ স্তোত্ৰেৰে আৰাধনা কৰা। ইয়াৰ দ্বাৰা ভগৱান ৰুদ্ৰ সন্তুষ্ট হয়; সেই সন্তোষমাত্ৰৰ পৰাই সৰ্বজ্ঞতা উদ্ভৱ হয়।”
Verse 15
इत्युक्तास्तेन ते देवाः स्तुतिं चक्रुर्महात्मनः ॥ ३३.१५ ॥
তেওঁৰ কথামতে সেই দেৱসকলে সেই মহাত্মাৰ স্তুতি ৰচনা কৰিলে।
Verse 16
देवा ऊचुः । नमो देवातिदेवाय त्रिनेत्राय महात्मने । रक्तपिङ्गलनेत्राय जटामुकुटधारिणे ॥ ३३.१६ ॥
দেৱসকলে ক’লে— “দেৱাতিদেৱ, ত্ৰিনেত্ৰ মহাত্মাক নমস্কাৰ। ৰক্ত-পিংগল নেত্ৰধাৰী আৰু জটামুকুটধাৰীজনক প্ৰণাম।”
Verse 17
भूतवेतालजुष्टाय महाभोगोपवीतिने । भीमाट्टहासवक्त्राय कपर्दिन् स्थाणवे नमः ॥ ३३.१७ ॥
স্থাণু (শিৱ)লৈ প্ৰণাম—যি ভূত আৰু বেতালৰ দ্বাৰা সেৱিত, মহাসৰ্পক উপবীতৰূপে ধাৰণ কৰে, যাৰ মুখত ভয়ংকৰ অট্টহাস, আৰু যি জটাধাৰী কপৰ্দী।
Verse 18
पूष्णो दन्तविनाशाय भगनेत्रहने नमः । भविष्यवृषचिह्नाय महाभूतपते नमः ॥ ३३.१८ ॥
পূষণৰ দাঁত বিনাশ কৰোঁতালৈ প্ৰণাম; ভগৰ নেত্ৰহনন কৰোঁতালৈ প্ৰণাম। যাৰ চিহ্ন বৃষ, সেই মহাভূতপতিলৈ প্ৰণাম।
Verse 19
भविष्यत्रिपुरान्ताय तथान्धकविनाशिने । कैलासवरवासाय करिकृत्तिनिवासिने ॥ ३३.१९ ॥
যি ভৱিষ্যতে ত্ৰিপুৰান্তক হ’ব আৰু অন্ধকবিনাশী হ’ব—তাঁলৈ প্ৰণাম। যাঁৰ শ্ৰেষ্ঠ নিবাস কৈলাস, আৰু যি গজচৰ্ম ধাৰণ কৰে—তাঁলৈ প্ৰণাম।
Verse 20
विकरालोर्ध्वकेशाय भैरवाय नमो नमः । अग्निज्वालाकरालाय शशिमौलिकृते नमः ॥ ३३.२० ॥
বিকৰাল ৰূপ আৰু ঊৰ্ধ্বকেশধাৰী ভৈৰৱলৈ পুনঃপুনঃ প্ৰণাম। অগ্নিজ্বালাৰে ভয়ংকৰ যাঁৰ ৰূপ, আৰু যাঁৰ মস্তকত চন্দ্ৰ শোভিত—তাঁলৈ প্ৰণাম।
Verse 21
भविष्यकृतकापालिव्रताय परमेष्ठिने । तथा दारुवनध्वंसकारिणे तिग्मशूलिने ॥ ३३.२१ ॥
ভৱিষ্যতে কপালিক-ব্ৰত গ্ৰহণ কৰা পৰমেশ্বৰলৈ প্ৰণাম। দাৰুবন ধ্বংসকাৰীলৈ, আৰু তীক্ষ্ণ শূলধাৰীলৈ প্ৰণাম।
Verse 22
क्रीतकङ्कणभोगेन्द्र नीलकण्ठ त्रिशूलिने । प्रचण्डदण्डहस्ताय वडवाग्निमुखाय च ॥ ३३.२२ ॥
ক্ৰীত কঙ্কণে ভূষিত, ভোগেন্দ্ৰ (নাগ) অলংকাৰধাৰী, নীলকণ্ঠ, ত্ৰিশূলধাৰী, প্ৰচণ্ড দণ্ডহস্ত আৰু বডবাগ্নিসদৃশ মুখবিশিষ্ট প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ।
Verse 23
वेदान्तवेद्याय नमो यज्ञमूर्ते नमो नमः । दक्षयज्ञविनाशाय जगद्भयकराय च ॥ ३३.२३ ॥
বেদান্তে জ্ঞেয় প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ; যজ্ঞমূৰ্তিলৈ পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। দক্ষযজ্ঞবিনাশকাৰী আৰু জগতত ভয়-ভক্তি জগোৱা প্ৰভুলৈও নমস্কাৰ।
Verse 24
विश्वेश्वराय देवाय शिवशम्भुभवाय च । कपर्दिने करालाय महादेवाय ते नमः ॥ ३३.२४ ॥
বিশ্বেশ্বৰ দেৱ, শিৱ-শম্ভু-ভৱ, জটাধাৰী, কৰাল (ভয়ংকৰ) আৰু মহাদেৱ—আপোনালৈ নমস্কাৰ।
Verse 25
एवं देवैः स्तुतः शम्भुरुग्रधन्वा सनातनः । उवाच देवदेवोऽहं यत्करोमि तदुच्यताम् ॥ ३३.२५ ॥
এইদৰে দেৱসকলে স্তৱ কৰা শম্ভু—সনাতন, উগ্ৰ ধনুধাৰী—ক’লে: “মই দেৱদেৱ; মই যি কৰোঁ, সেয়া ঘোষণা কৰা হওক।”
Verse 26
देवा ऊचुः । वेदशास्त्राणि विज्ञानं देहि नो भव माचिरम् । यज्ञं सरहस्यं नो यदि तुष्टोऽसि नः प्रभो ॥ ३३.२६ ॥
দেৱসকলে ক’লে: “হে প্ৰভু, বিলম্ব নকৰি আমাক বেদ-শাস্ত্ৰৰ বিবেকজ্ঞান দান কৰক। আৰু আপুনি যদি প্ৰসন্ন, তেন্তে ৰহস্যাৰ্থসহ যজ্ঞৰ উপদেশো দিয়ক।”
Verse 27
महादेव उवाच । भवन्तः पशवः सर्वे भवन्तु सहिताः इति । अहं पतिर् वो भवतां ततो मोक्षम् अवाप्स्यथ । तथेति देवास् तं प्राहुस् ततः पशुपतिर् भवत ॥ ३३.२७ ॥
মহাদেৱে ক’লে— “তোমালোক সকলোৱে পশু (বন্ধজীৱ) হৈ একেলগে থাকিবা। মই তোমালোকৰ পতি (স্বামী) হ’ম; তেতিয়া তোমালোক মোক্ষ লাভ কৰিবা।” দেৱসকলে ক’লে— “তথাস্তु”; তেতিয়াৰ পৰা তেওঁ পশুপতি নামে খ্যাত হ’ল।
Verse 28
ब्रह्मा पशुपतिं प्राह प्रसन्नेनान्तरात्मना । चतुर्दशी ते देवेश तिथिरस्तु न संशयः ॥ ३३.२८ ॥
ব্ৰহ্মাই অন্তৰাত্মাত প্ৰসন্ন হৈ পশুপতিক ক’লে— “হে দেৱেশ! চতুৰ্দশী তোমাৰ তিথি হওক; কোনো সন্দেহ নাই।”
Verse 29
तस्यां तिथौ भवन्तं ये यजन्ते श्रद्धयान्विताः । उपोष्य पश्चाद्भुञ्जीयाद्गोधूमान्नेन वै द्विजान् ॥ तस्य त्वं तुष्टिमापन्नो नय स्थानमनुत्तमम् ॥ ३३.२९ ॥
সেই তিথিত যিসকলে শ্ৰদ্ধাসহ তোমাক পূজা কৰে, তেওঁলোকে প্ৰথমে উপবাস কৰিব; পাছত গোধূম (গম) অন্নে দ্বিজসকলক ভোজন কৰাব। তাতে সন্তুষ্ট হৈ তুমি তেওঁক অনুত্তম ধামলৈ নিয়া।
Verse 30
एवमुक्तस्तदा रुद्रो ब्रह्मणाऽव्यक्तजन्मना । दन्तान् नेत्रे फले प्रादाद्भगपूष्णोः क्रतोरपि । परिज्ञानं च सकलं स प्रादाच्च सुरेष्वपि ॥ ३३.३० ॥
অব্যক্তজন্মা ব্ৰহ্মাই এইদৰে কোৱাত ৰুদ্ৰে তেতিয়া ভগ, পূষণ আৰু ক্ৰতুক দন্ত, নেত্ৰ আৰু ক্ৰিয়াফল (যজ্ঞফল) দান কৰিলে; লগতে দেৱসকলৰ মাজতো সম্পূৰ্ণ পৰিজ্ঞান (সম্যক বোধ) প্ৰদান কৰিলে।
Verse 31
एवं रुद्रस्य सम्भूतिः सम्भूता ब्रह्मणः पुरा । अनेनैव प्रयोगेन देवानां पतिरुच्यते ॥ ३३.३१ ॥
এইদৰে পুৰাকালত ব্ৰহ্মাৰ পৰা ৰুদ্ৰৰ সম্ভূতি ঘটিল; আৰু এই একে প্ৰয়োগ (উক্তি-ৰীতি) দ্বাৰাই তেওঁ ‘দেৱসকলৰ পতি’ বুলি উচ্য হয়।
Verse 32
यश्चैनं शृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकमवाप्नुयात् ॥ ३३.३२ ॥
যি মানুহে পুৱা উঠি নিত্য এই পাঠ শ্ৰৱণ কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ ৰুদ্ৰলোক লাভ কৰে।
Verse 33
॥ इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥
এইদৰে শ্ৰীৱৰাহপুৰাণৰ ভগৱচ্ছাস্ত্ৰত তেত্ৰিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 34
এইদৰে শ্ৰীৱৰাহপুৰাণৰ ভগৱচ্ছাস্ত্ৰত তেত্ৰিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The narrative frames exclusion and disorder in ritual society as leading to destabilizing anger and proliferation of harmful forces, while reintegration through stuti, knowledge-sharing, and regulated observance restores order. Ethically, the text emphasizes inclusion within communal-sacrificial structures, restraint of wrath through reconciliation, and the reestablishment of governance (paśupati) as a stabilizing principle for the world.
A specific lunar marker is given: caturdaśī-tithi. The text prescribes worship of Bhava/Rudra on that tithi with upavāsa (fasting), followed by feeding dvijas with godhūmānna (wheat-based food), presented as a ritually timed act of restoration and satisfaction.
Although not framed in modern ecological terms, the chapter links cosmic stability to correct ritual distribution and governance: disruption of yajña produces uncontrolled, fear-inducing beings and atmospheric obscuration, while reconciliation and rule-bound observance reassert order across ‘bhūmi’ and the directions. In an environmental-stewardship reading, the text models how social-ritual equilibrium is portrayed as necessary for maintaining the world’s functional balance.
The chapter references Brahmā (pitāmaha), Rudra/Mahādeva (Śambhu, Bhava, Paśupati), and the devas collectively, along with Pūṣan, Bhaga, and Kratu as sacrificial functionaries impacted in the conflict. Dakṣa is implied through the Dakṣa-yajña framework. No human dynastic lineages are named in this excerpt.