Adhyaya 3: Nārada’s Account of a Former Birth and a Hymn to Nārāyaṇa

Verse 1

प्रियव्रत उवाच । अन्यस्मिन् भगवन् जन्मन्यासीत् यत् तद् विचेष्टितम् । सर्वं कथय देवर्षे महत् कौतूहलं हि मे ॥ ३.१ ॥

প্ৰিয়ব্ৰতে ক’লে: হে ভগৱান! অন্য জন্মত যি আচৰণ/বৃত্তান্ত হৈছিল, সেয়া সকলো কওক। হে দেৱৰ্ষি! মোৰ ভিতৰত মহৎ কৌতূহল জাগিছে।

Verse 2

नारद उवाच । स्नातस्य मम राजेन्द्र तस्मिन् वेदसरस्यथ । सावित्र्याश्च वचः श्रुत्वा तस्मिन् जन्मसहस्रकम् । स्मरणं तत्क्षणाज्जातं शृणु जन्मान्तरं मम ॥ ३.२ ॥

নাৰদে ক’লে—হে ৰাজেন্দ্ৰ! সেই বেদ-সৰোবৰতে স্নান কৰি আৰু সাবিত্ৰীৰ বচন শুনি, সেই ক্ষণতেই মোৰ সহস্ৰ জন্মৰ স্মৰণ জাগিল। মোৰ পূৰ্বজন্ম শুনা।

Verse 3

अस्त्यवन्तीपुरं राजंस्तत्राहं प्राग् द्विजोत्तमः । नाम्ना सारस्वतः पूर्वं वेदवेदाङ्गपारगः ॥ ३.३ ॥

হে ৰাজন! ‘অৱন্তীপুৰ’ নামে এখন নগৰ আছে। তাত পূৰ্বকালত মই শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজ আছিলোঁ; আগতে মোৰ নাম ‘সাৰস্বত’ আছিল আৰু মই বেদ আৰু বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী আছিলোঁ।

Verse 4

बहुभृत्यपरिवारो बहुधान्यश्च पार्थिवः । अन्यस्मिन् कृतसंज्ञे तु युगे परमबुद्धिमान् ॥ ३.४ ॥

কৃত (সত্য) যুগ নামে অন্য এক যুগত সেই পাৰ্থিৱ বহু ভৃত্য-পরিবাৰে পৰিবেষ্টিত, বহুধান্য-সমৃদ্ধ আৰু পৰম বুদ্ধিমান আছিল।

Verse 5

ततो ध्यातं मयैकान्ते किमनेन करोम्यहम् । द्वन्द्वेन सर्वमेतद्धि न्यस्त्वा पुत्रेषु याम्यहम् । तपसे धृतसङ्कल्पः सरः सारस्वतं द्रुतम् ॥ ३.५ ॥

তাৰ পাছত মই একান্তত চিন্তা কৰিলোঁ—“ইয়াৰে মই কি কৰিম? এই সকলো দ্বন্দ্বৰ বন্ধনত আবদ্ধ। পুত্ৰসকলৰ হাতত সঁপি মই প্ৰস্থান কৰিম।” তপস্যাৰ বাবে দঢ় সংকল্প কৰি সি শীঘ্ৰে সাৰস্বত সৰোবৰলৈ গ’ল।

Verse 6

एवं चिन्त्य मया इष्टः कर्मकाण्डेन केशवः । श्राद्धैश्च पितरो देवा यज्ञैश्चान्ये तथा जनाः ॥ ३.६ ॥

এইদৰে চিন্তা কৰি মই কৰ্মকাণ্ডৰ বিধি অনুসাৰে কেশৱৰ আৰাধনা কৰিলোঁ। শ্ৰাদ্ধে পিতৃসকল আৰু দেৱতাসকল পূজিত হয়, আৰু যজ্ঞে অন্য লোকসকলেও তেনেদৰে তৃপ্ত হয়।

Verse 7

ततोऽहं निर्गतो राजंस्तपसे धृतमानसः । सारस्वतं नाम सरो यदेतत् पुष्करं स्मृतम् ॥ ३.७ ॥

তেতিয়া হে ৰাজন, তপস্যাৰ বাবে দৃঢ়চিত্ত হৈ মই ওলাই গ’লোঁ আৰু ‘সাৰস্বত’ নামৰ সেই সৰোবৰলৈ গ’লোঁ, যাক ‘পুষ্কৰ’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 8

तत्र गत्वा मया विष्णुः पुराणः पुरुषः शिवः । आराधितो मया भक्त्या जपं नारायणात्मकम् ॥ ३.८ ॥

সেই ঠাইলৈ গৈ মই ভক্তিভাৱে বিষ্ণুক—প্ৰাচীন, পৰম পুৰুষ, শিৱমঙ্গলস্বৰূপ—আৰাধনা কৰিলোঁ আৰু নাৰায়ণাত্মক জপ কৰিলোঁ।

Verse 9

ब्रह्मपारमयं राजन् जपता परमं स्तवम् । ततो मे भगवान् तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह ॥ ३.९ ॥

হে ৰাজন, ব্ৰহ্মৰ পৰম পাৰ-সমন্বিত সেই পৰম স্তৱ জপ কৰোঁতে, তেতিয়া ভগৱান মোৰ ওপৰত তুষ্ট হৈ প্ৰত্যক্ষভাবে প্ৰকাশিত হ’ল।

Verse 10

प्रियव्रत उवाच । कीदृशं ब्रह्मपारं तु श्रोतुमिच्छामि सत्तम । कथयस्व प्रसादेन देवर्षे सुप्रसन्नधीः ॥ ३.१० ॥

প্ৰিয়ব্ৰত ক’লে—হে সত্তম, ব্ৰহ্মৰ পৰম পাৰৰ স্বৰূপ মই শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ। হে দেবর্ষি, কৃপা কৰি, সম্পূৰ্ণ শান্ত বুদ্ধিৰে কওক।

Verse 11

नारद उवाच । परं पराणाममृतं पुराणं पारं परं विष्णुमनन्तवीर्यम् । नमामि नित्यं पुरुषं पुराणं परायणं पारगतं पराणाम् ॥ ३.११ ॥

নাৰদ ক’লে—মই নিত্য সেই বিষ্ণুক প্ৰণাম কৰোঁ, যিজন পৰাত্পৰ, অমৃতস্বৰূপ, পুৰাতন, অনন্তবীৰ্য; যিজন পৰম পাৰ, আদিপুৰুষ, পৰম আশ্ৰয় আৰু সকলো পৰত্বৰো পাৰগামী।

Verse 12

पुरातनं त्वप्रतिमं पुराणं परापरं पारगमुग्रतेजसम् । गम्भीरगम्भीरधियां प्रधानं नतोऽस्मि देवं हरिमीशितारम् ॥ ३.१२ ॥

মই ঈশ্বৰ হৰিক প্ৰণাম কৰোঁ—তেওঁ প্ৰাচীন, অতুলনীয়, স্বয়ং পুৰাণস্বৰূপ; পৰ-অপৰৰ অতীত, পাৰ কৰোৱা, উগ্ৰ তেজস্বী আৰু গভীৰ বুদ্ধিসকলৰ মাজত প্ৰধান।

Verse 13

परात्परं चापरमं प्रधानं परास्पदं शुद्धपदं विशालम् । परात्परेशं पुरुषं पुराणं नारायणं स्तौमि विशुद्धभावः ॥ ३.१३ ॥

বিশুদ্ধ ভাবৰে মই নাৰায়ণক স্তৱ কৰোঁ—তেওঁ পৰাত্পৰো আৰু পৰমো; তেওঁ প্ৰধান তত্ত্ব, পৰম আশ্ৰয়, শুদ্ধ আৰু বিশাল পদ; পৰাত্পৰেশ, আদিপুৰুষ, পুৰাণ পুৰুষ।

Verse 14

पुरा पुरं शून्यमिदं ससर्ज्ज तदा स्थितत्वात् पुरुषः प्रधानः । जने प्रसिद्धः शरणं ममास्तु नारायणो वीतमलः पुराणः ॥ ३.१४ ॥

পূৰ্বকালত তেওঁ এই জগত-নগৰীক যেন শূন্যৰ দৰে সৃষ্টি কৰিলে; তাৰ পাছত নিজৰ স্থিৰতাৰে প্ৰধান তত্ত্বৰূপ পুৰুষ তাৰ আধাৰ হ’ল। জনপ্ৰসিদ্ধ, মলৰহিত, প্ৰাচীন নাৰায়ণ মোৰ শৰণ হওক।

Verse 15

पारं परं विष्णुमपाररूपं पुरातनं नीतिमतां प्रधानम् । धृतक्षमं शान्तिधरं क्षितीशं शुभं सदा स्तौमि महानुभावम् ॥ ३.१५ ॥

মই সদায় সেই মহানুভাৱ বিষ্ণুক স্তৱ কৰোঁ—তেওঁ পৰম পাৰ, অপাৰ ৰূপধাৰী, প্ৰাচীন, নীতিমন্তসকলৰ মাজত প্ৰধান; ধৈৰ্য-ক্ষমাশীল, শান্তিধৰ, পৃথিৱীৰ অধীশ্বৰ আৰু সদা শুভ।

Verse 16

सहस्रमूर्धानमनन्तपादम् अनेकबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रनिद्रं नारायणं स्तौम्यमृतं परेशम् ॥ ३.१६ ॥

মই পৰমেশ্বৰ নাৰায়ণক স্তৱ কৰোঁ—সহস্ৰমূৰ্ধা, অনন্তপাদ, বহু বাহুযুক্ত, চন্দ্ৰ-সূৰ্যনয়ন; ক্ষৰ-অক্ষৰ উভয় স্বৰূপ, ক্ষীৰসাগৰত শয়নকাৰী, অমৰ আৰু পৰম।

Verse 17

त्रिवेदगम्यं त्रिनवैकमूर्तिं त्रिशुक्लसंस्थं त्रिहुताशभेदम् । त्रितत्त्वलक्ष्यं त्रियुगं त्रिनेत्रं नमामि नारायणमप्रमेयम् ॥ ३.१७ ॥

মই সেই অপ্ৰমেয় নাৰায়ণক নমস্কাৰ কৰোঁ—যি ত্ৰিবেদে গম্য, ত্ৰিবিধভাবে এক মূৰ্তি, ত্ৰিশুক্ল-শুদ্ধিত প্ৰতিষ্ঠিত, ত্ৰিহুতাশন (তিন পবিত্ৰ অগ্নি) ভেদৰূপ, ত্ৰিতত্ত্বে লক্ষিত, ত্ৰিযুগ-সম্বন্ধীয় আৰু ত্ৰিনয়নধাৰী।

Verse 18

कृते शितं रक्ततनुं तथा च त्रेतायुगॆ पूततनुं पुराणम् । तथा हरिं द्वापरतः कलौ च कृष्णीकृतात्मानमथो नमामि ॥ ३.१८ ॥

মই হৰিক নমস্কাৰ কৰোঁ—যি কৃতযুগত শ্বেত আৰু ৰক্তবৰ্ণ দেহধাৰী বুলি বৰ্ণিত; ত্ৰেতাযুগত শুদ্ধ দেহবিশিষ্ট পুৰাতন ৰূপ; দ্বাপৰতো তেনেদৰে; আৰু কলিযুগত যাঁৰ স্বভাৱ ‘কৃষ্ণ’ (শ্যাম) হৈ প্ৰকাশ পায়।

Verse 19

ससर्ज यो वक्त्रत एव विप्रान् भुजान्तरे क्षत्रमथोरुयुग्मे । विशः पदाग्रेषु तथैव शूद्रान् नमामि तं विश्वतनुं पुराणम् ॥ ३.१९ ॥

মই সেই পুৰাতন বিশ্বতনুক নমস্কাৰ কৰোঁ—যি মুখৰ পৰা বিপ্ৰসকলক, বাহুদ্বয়ৰ মাজৰ পৰা ক্ষত্ৰিয়সকলক, ঊৰুযুগ্মৰ পৰা বৈশ্যসকলক আৰু পদাগ্ৰৰ পৰা শূদ্ৰসকলক সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 20

परात्परं पारगतं प्रमेयं युधाम्पतिं कार्यत एव कृष्णम्। गदासिचर्मण्यभृतोत्थपाणिं नमामि नारायणमप्रमेयम्॥ ३.२० ॥

মই সেই অপ্ৰমেয় নাৰায়ণক নমস্কাৰ কৰোঁ—যি পরাত্পর, সীমা অতিক্ৰম কৰি পাৰগামী; প্ৰমেয় হৈও স্বৰূপে অপৰিমেয়; যুদ্ধৰ অধিপতি; কাৰ্যপ্ৰবৃত্তিত কৃষ্ণৰূপ; আৰু উত্তোলিত হাতে গদা, খড়্গ আৰু ঢাল ধাৰণ কৰে।

Verse 21

इति स्तुतो देववरः प्रसन्नो जगाद मां नीरदतुल्यघोषः । वरं वृणीष्वेत्यसकृत् ततोऽहं तस्यैव देहे लयमिष्टवान्श्च ॥ ३.२१ ॥

এইদৰে স্তৱিত হৈ দেৱশ্ৰেষ্ঠ প্ৰসন্ন হ’ল; মেঘগর্জন-সদৃশ গম্ভীৰ স্বৰে তেওঁ মোক বাৰে বাৰে ক’লে—“বৰ বাছ।” তেতিয়া মইও তেওঁৰেই দেহত লয় (আত্মলীনতা) হ’বলৈ ইচ্ছা কৰিলোঁ।

Verse 22

इति श्रुत्वा वचो मह्यं देवदेवः सनातनः । उवाच प्रकृतिं विप्र संसारस्वाक्षयामिमाम् ॥ ३.२२ ॥

মোৰ বাক্য এইদৰে শুনি দেৱদেৱ সনাতনে ক’লে—হে বিপ্ৰ, সংসাৰৰ অক্ষয় মূলপ্ৰকৃতি মই তোমাক বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 23

ब्रह्मणो युगसहस्रं तत्ते तस्मात् समुद्भवः । भविता ते तथा नाम दास्यते संप्रयोजनम् ॥ ३.२३ ॥

ব্ৰহ্মাৰ কালমান এক সহস্ৰ যুগ; তাৰ পৰাই তোমাৰ উদ্ভৱ। তদ্ৰূপ তোমাৰ নামো হ’ব আৰু তাৰ যথোচিত প্ৰয়োগ (প্ৰয়োজন) নিৰ্ধাৰিত হ’ব।

Verse 24

नारं पानीयमित्युक्तं तं पितॄणां सदा भवान् । ददाति तेन ते नाम नारदेति भविष्यति ॥ ३.२४ ॥

‘নাৰ’ শব্দৰ অৰ্থ ‘পানীয় জল’ বুলি কোৱা হৈছে। তুমি পিতৃসকলক সদায় জল-তৰ্পণ দিয়া বাবে তোমাৰ নাম ‘নাৰদ’ হ’ব।

Verse 25

एवमुक्त्वा गतो देवः सद्योऽदर्शनमुच्चकैः । अहं कलेवरं त्यक्त्वा कालेन तपसा तदा ॥ ३.२५ ॥

এনেদৰে কৈ দেৱতা তৎক্ষণাৎ ঊৰ্ধ্বলৈ গৈ অদৃশ্য হ’ল। তেতিয়া মইও সেই সময় দেহ ত্যাগ কৰি, কালৰ প্ৰবাহ আৰু তপস্যাৰ দ্বাৰা আগবাঢ়িলোঁ।

Verse 26

ब्रह्मणोऽङ्गे लयं प्राप्तस्तदुत्पत्तिं च पार्थिव । दिवसे तु पुनः सृष्टो दशभिस्तनयैः सह ॥ ३.२६ ॥

হে পাৰ্থিৱ, ব্ৰহ্মাৰ অঙ্গত লয় প্ৰাপ্ত হৈ আৰু পাছত পুনৰুৎপত্তি লাভ কৰি, (ব্ৰহ্মাৰ) দিনত তেওঁ দহ পুত্ৰসহ পুনৰ সৃষ্ট হ’ল।

Verse 27

दिनादिर्यो हि देवस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । स सृष्ट्यादिः समस्तानां देवादीनां न संशयः ॥ ३.२७ ॥

অব্যক্তৰ পৰা জন্ম লোৱা দেৱ ব্ৰহ্মাৰ ‘দিন’ৰ যি আদ্য, সেয়াই দেৱাদি সকলো সত্তাৰ সৃষ্টিৰো আদ্য—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 28

सर्वस्य जगतः सृष्टिरेषैव प्रभुधर्मतः । एतन्मे प्राकृतं जन्म यन्मां पृच्छसि पार्थिव ॥ ३.२८ ॥

প্ৰভুশক্তিৰ স্বভাৱধৰ্মৰ পৰাই এই সমগ্ৰ জগতৰ সৃষ্টি। হে পাৰ্থিৱ! তুমি যি ‘প্ৰাকৃত’ (ভৌতিক) জন্ম বিষয়ে মোক সুধিছা, সেয়াই এই।

Verse 29

तस्मान्नारायणं ध्यात्वा प्राप्तोऽस्मि परतो नृप । तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र भव विष्णुपरायणः ॥ ३.२९ ॥

সেয়েহে, হে নৃপ! নাৰায়ণক ধ্যান কৰি মই পৰম পদ লাভ কৰিছোঁ। সুতৰাং, হে ৰাজেন্দ্ৰ! তুমিও বিষ্ণু-পরায়ণ, সম্পূৰ্ণ ভক্ত হওঁক।