Adhyaya 216: The Sacred Account of Gokarṇa, Śṛṅgeśvara, and Related Tīrthas
Gokarṇaśṛṅgeśvarādi-māhātmya
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual Topography
ৱৰাহ–পৃথিৱীৰ উপদেশমূলক পৰিপ্ৰেক্ষিতত এই অধ্যায়ে গোকৰ্ণ আৰু শৃংগেশ্বৰক কেন্দ্ৰ কৰি তীৰ্থভূমিৰ উৎপত্তি-বৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰে। অন্তৰ্কথাত ব্ৰহ্মাই ক’য় যে ত্ৰ্যম্বক হৰিণ-ৰূপ ধৰি পূৰ্বস্থান ত্যাগ কৰে আৰু দেবতাসকলে বিধি-অনুষ্ঠান অনুসৰি ত্ৰিভাগীয় ‘শৃংগ’ স্থিৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। ইন্দ্ৰ (বজ্ৰপাণি) শৃংগৰ শিখৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু বিষ্ণুৱে তাৰ মূলত দেবতীৰ্থ স্থাপন কৰে; তাতে গোকৰ্ণ আৰু শৃংগেশ্বৰ নাম প্ৰচলিত হয়। পাছত ৰাৱণৰ গোকৰ্ণেশ্বৰত তপস্যা, ত্ৰিলোক-বিজয়ৰ বৰ লাভ, আৰু পৰৱৰ্তীতে ইন্দ্ৰজিতৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত শৃংগ উখলাবলৈ কৰা প্ৰয়াস বৰ্ণিত। শেষত দক্ষিণ-গোকৰ্ণক স্বয়ং-প্ৰতিষ্ঠিত শিৱস্থান বুলি পৃথক কৰি ক্ষেত্ৰৰ ‘ব্যুষ্টি’ আৰু সংশ্লিষ্ট তীৰ্থসমূহৰ উদ্ভৱ উল্লেখ কৰি পবিত্ৰ ভূগোলক শৃঙ্খলিত স্থল-স্থিতিশীলতাৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 216
Verse 1
अथ गोकर्णशृङ्गेश्वरादिमाहात्म्यम् ॥ ब्रह्मोवाच ॥ तस्मात्स्थानादपक्रान्ते त्र्यम्बके मृगरूपिणि ॥ अन्योन्यं मन्त्रयित्वा तु मया सह सुरोत्तमाः ॥
এতিয়া গোকৰ্ণ আৰু শৃঙ্গেশ্বৰ আদি তীৰ্থসমূহৰ মাহাত্ম্য আৰম্ভ হয়। ব্ৰহ্মাই ক’লে: ত্ৰ্যম্বকে মৃগ-ৰূপ ধাৰণ কৰি সেই স্থানৰ পৰা প্ৰস্থান কৰোঁতে, মোৰ সৈতে দেবশ্ৰেষ্ঠসকলে পৰস্পৰে পৰামৰ্শ কৰিলে।
Verse 2
त्रिधाविभक्तं तच्छृङ्गं पृथक्पृथगवस्थितम् ॥ सम्यक्स्थापयितुं देवा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
সেই শৃঙ্গ (শিখৰ/শিং) তিন ভাগত বিভক্ত হৈ পৃথক পৃথক স্থানত অৱস্থিত আছিল। দেবসকলে বিধিদৃষ্ট কৰ্ম অনুসাৰে তাক যথাযথভাৱে স্থাপন কৰিবলৈ উদ্যোগ কৰিলে।
Verse 3
स्थापितं देवि नीत्वा वै शृङ्गाग्रं वज्रपाणिना ॥ मया तत्रैव तन्मध्यं स्थापितं विधिवत्प्रभोः ॥
হে দেবি, বজ্ৰপাণিয়ে সেই শৃঙ্গৰ অগ্ৰভাগ নিশ্চয়কৈ আনি স্থাপন কৰিলে; আৰু মই তাতেই তাৰ মধ্যভাগ প্ৰভুৰ উদ্দেশ্যে বিধি অনুসাৰে স্থাপন কৰিলোঁ।
Verse 4
देवैर्देवर्षिभिश्चैव सिद्धैर्ब्रह्मर्षिभिस्तथा ॥ गोकर्ण इति विख्यातिः कृता वैशेषिकी वरा ॥
দেবসকল, দেবর্ষিসকল, সিদ্ধসকল আৰু ব্ৰহ্মর্ষিসকলেও মিলি এক উৎকৃষ্ট আৰু বিশেষ খ্যাতি স্থাপন কৰিলে— ‘ইয়াই গোকৰ্ণ’।
Verse 5
विष्णुना देवतीर्थेन तन्मूलं स्थापितं ततः ॥ तस्य शृङ्गेश्वर इति नाम तत्राभवन्महत् ॥
তাৰ পাছত বিষ্ণুৱে দেবতীৰ্থৰ সহিত তাৰ মূল (আধাৰ) স্থাপন কৰিলে। তাত তাৰ বাবে ‘শৃঙ্গেশ্বৰ’ নাম মহৎ ৰূপে প্ৰচলিত হ’ল।
Verse 6
गोकर्ण आत्मलिङ्ग तत्र तत्रैव भगवान्स्तस्मिन्शृङ्गे त्रिधा स्थिते ॥ सान्निध्यं कल्पयामास भागेनैकेन चोन्मना ॥
গোকৰ্ণত আত্মলিঙ্গৰূপে, যেতিয়া সেই শৃংগ ত্ৰিধা অৱস্থিত হৈছিল, তেতিয়া ভগৱানে উন্মনা চিত্তে নিজৰ এক অংশেৰে তাত তাতেই স্ব-সান্নিধ্য স্থাপন কৰিলে।
Verse 7
शतं तेन तु भागानामात्मनो निहितं मृगे ॥ तस्माद्द्विकं तु भागानां शृङ्गाणां त्रितये न्यधात् ॥
সেই কৰ্মৰ দ্বাৰা ভগৱানে নিজৰ আত্মাৰ শত অংশ মৃগৰ ভিতৰত স্থাপন কৰিলে। তাৰ পৰা পুনৰ শৃংগসমূহৰ ত্ৰিতয়ত দুটা অংশ নিযুক্ত কৰিলে।
Verse 8
मार्गेण तच्छरीरेण निर्ययौ भगवान्विभुः ॥ शैशिरस्य गिरेः पादं प्रपेदे स्वयमात्मनः ॥
সৰ্বব্যাপী ভগৱান সেই একে শৰীৰে পথ ধৰি আগবাঢ়িল। আৰু স্বয়ং নিজৰ দ্বাৰাই শৈশিৰ পৰ্বতৰ পাদদেশত উপস্থিত হ’ল।
Verse 9
शतसङ्ख्या स्मृता व्युष्टिस्तस्मिञ्छैलेश्वरे विभोः ॥ त्रिधा विभक्ते शृङ्गेऽस्मिन्नेकाग्रगतिनिप्रभोः ॥
সৰ্বব্যাপী বিভুৰ সেই শৈলেশ্বৰত ‘ব্যুষ্টি’ (প্ৰভাত-অন্তৰাল) শতসংখ্যা বুলি স্মৃত। এই ত্ৰিধা বিভক্ত শৃংগত একাগ্ৰ গতি-সম্পন্ন দীপ্ত প্ৰভাৱ স্বৰূপে (ভগৱান) অৱস্থিত।
Verse 10
देवदानवगन्धर्वाः सिद्धयक्षमहोरगाः ॥ श्लेष्मातकवनं कृत्स्नं सर्वतः परिमण्डलम् ॥
দেৱ, দানৱ, গন্ধৰ্ব, সিদ্ধ, যক্ষ আৰু মহোৰগ—সকলেই উপস্থিত আছিল। আৰু সম্পূৰ্ণ শ্লেষ্মাতক বন সকলো দিশে পৰিমণ্ডলৰূপে বেষ্টিত হৈ আছিল।
Verse 11
तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य प्रदक्षिण्यं च चक्रतुः ॥ फलान्निर्दिश्य तीर्थानां तथा क्षेत्रफलṃ महत्
তীৰ্থযাত্ৰাক অগ্ৰস্থান দি দুয়োজনে প্ৰদক্ষিণা কৰিলে; আৰু তীৰ্থসমূহৰ ফল নিৰ্দেশ কৰি, তদুপৰি ক্ষেত্ৰসমূহৰ পৰা উৎপন্ন মহৎ পুণ্যফলৰ কথাও ক’লে।
Verse 12
यथास्थानानि ते तस्मान्निवृत्ताश्च सुरादयः ॥ एवं तस्मान्निवृत्तेषु दैवतेषु तदा ततः
সেই স্থানৰ পৰা দেৱতা আদি সকলোৱে নিজ নিজ ধামলৈ উভতি গ’ল। এইদৰে দেৱতাসকল উভতি যোৱাৰ পাছত, তেতিয়া তাৰ পিছত পৰৱৰ্তী ঘটনা ঘটিল।
Verse 13
पौलस्त्यो रावणो नाम भ्रातृभिः सह राक्षसैः ॥ आगम्योग्रेण तपसा देवमाराधयद्विभुम्
পৌলস্ত্য বংশীয় ৰাৱণ নামৰ জনে ভ্ৰাতৃসকল আৰু ৰাক্ষসসকলৰ সৈতে আহিল; আৰু উগ্ৰ তপস্যাৰ দ্বাৰা সৰ্বশক্তিমান দেৱতাক আৰাধনা কৰি সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 14
शुश्रूषया च परया गोकर्णेश्वरमव्ययम् ॥ यदा तु तस्य तुष्टो वै वरदः शंकरः स्वयम्
আৰু পৰম শুশ্ৰূষা তথা ভক্তিসেৱাৰে তেওঁ অব্যয় গোকৰ্ণেশ্বৰক সেৱা কৰিলে; আৰু যেতিয়া স্বয়ং বৰদাতা শংকৰ তেওঁৰ ওপৰত সন্তুষ্ট হ’ল,
Verse 15
तदा त्रैलोक्यविजयं वरं वव्रे स राक्षसः ॥ प्रसादात्तस्य तत्सर्वं वाञ्छितं मनसा हि यत्
তেতিয়া সেই ৰাক্ষসে বৰ হিচাপে ত্ৰিলোক-বিজয় প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। সেই দেৱতাৰ প্ৰসাদত, মনত যি যি কামনা কৰিছিল, সেয়া সকলো লাভ হ’ল।
Verse 16
अवाप्य च दशग्रीवस्तदिष्टं परमेश्वरात् ॥ त्रैलोक्यविजयायाशु तत्क्षणादेव निर्ययौ
পৰমেশ্বৰ পৰা নিজৰ ইষ্ট বৰ লাভ কৰি দশগ্ৰীৱ তৎক্ষণাৎ ত্ৰিলোক-বিজয়ৰ উদ্দেশ্যে সেই মুহূর্ততেই ওলাই গ’ল।
Verse 17
त्रैलोक्यं स विनिर्जित्य शक्रं च त्रिदशाधिपम् ॥ तदुत्पाट्यानयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह
ত্ৰিলোক জয় কৰি সি ত্ৰিদশাধিপতি শক্ৰকো দখল কৰিলে; তেওঁক মূলসহ উখলাই পুত্ৰ ইন্দ্ৰজিতসহ আনিলে।
Verse 18
शृङ्गाग्रं यत्पुरा नीत्वा स्थापितं वज्रपाणिना ॥ तदुत्पाट्यानयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह
যি শৃঙ্গশিখৰ আগতে বজ্ৰপাণীয়ে বহন কৰি স্থাপন কৰিছিল, তাক সি উখলাই পুত্ৰ ইন্দ্ৰজিতসহ আনিলে।
Verse 19
न शशाक यदा रक्षस्तदुत्पाटयितुं बलात् ॥ वज्रकल्पं समुत्सृज्य तदा लङ्कां विनिर्ययौ
যেতিয়া সেই ৰাক্ষস বলপূৰ্বক তাক উখলাই তুলিব নোৱাৰিলে, তেতিয়া বজ্ৰসদৃশ এক বস্তু নিক্ষেপ কৰি সি লংকাৰ পিনে ওলাই গ’ল।
Verse 20
स तु दक्षिणगोकर्णो विज्ञेयस्ते महामते ॥ स्वयं प्रतिष्ठितस्तत्र स्वयं भूतपतिः शिवः
হে মহামতে, এই স্থানক দক্ষিণ-গোকৰ্ণ বুলি জানিবা; তাত ভूतপতি শিৱ স্বয়ং-প্ৰতিষ্ঠিত, স্বয়ং-প্ৰকাশ ৰূপে অৱস্থিত।
Verse 21
एतत्ते कथितं सर्वं मया विस्तरतो मुने ॥ यथावदुत्तरस्तस्य गोकर्णस्य महात्मनः ॥
হে মুনে, এই সকলো কথা মই তোমাক বিস্তাৰকৈ যথাযথভাৱে ক’লোঁ—সেই মহাত্মা গোকৰ্ণৰ পৰৱৰ্তী বৃত্তান্তো সঠিকৰূপে বৰ্ণনা কৰিলোঁ।
Verse 22
दक्षिणस्य च विप्रर्षे तथा शृङ्गेश्वरस्य च ॥ शैलेश्वरस्य च विभो स्थित्युत्पत्तिर्यथाक्रमम् ॥
হে বিপ্ৰর্ষি-শ্ৰেষ্ঠ, হে বিভো! দক্ষিণ, শৃঙ্গেশ্বৰ আৰু শৈলেশ্বৰ নামৰ পবিত্ৰ স্থানসমূহৰ স্থাপন আৰু উৎপত্তিৰ ক্ৰম মই যথাক্ৰমে বৰ্ণনা কৰিলোঁ।
Verse 23
व्यु ष्टिः क्षेत्रस्य महती तीर्थानां च समुद्भवः ॥ प्रोक्तं सर्वं मया वत्स किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
হে বৎস, এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ মহৎ প্ৰকাশ আৰু ইয়াৰ তীৰ্থসমূহৰ উদ্ভৱ—এই সকলো কথা মই ক’লোঁ। এতিয়া তুমি আৰু কি শুনিব বিচাৰা?
Verse 24
ततः सुरासुरगुरुर्देवं भूतमहेश्वरम् ॥ तपसोऽग्रेण संसेव्य वव्रिरे विविधान्वरान् ॥
তাৰ পাছত দেৱ-অসুৰৰ গুৰুয়ে, তপস্যাৰ শ্ৰেষ্ঠ বলৰে ভূত-মহেশ্বৰ দেৱক সেৱা কৰি, নানা প্ৰকাৰ বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 25
तद्यावद्रावणः स्थाप्य मुहूर्त्तमुदधेस् तटे ॥ संध्यामुपासते तत्र लग्नस्तावदसौ भुवि ॥
যিমান সময় ৰাৱণে সাগৰৰ তীৰত তাক ক্ষণকাল স্থাপন কৰি তাত সন্ধ্যা-উপাসনা কৰিছিল, সিমান সময়লৈকে সেয়া পৃথিৱীত স্থিৰ হৈ আছিল।
Frequently Asked Questions
The chapter primarily models how terrestrial spaces become ‘ordered’ through ritually defined landmarks (sthāpana) and regulated movement (tīrthayātrā, pradakṣiṇā). Power gained through tapas (as in Rāvaṇa’s boon) is narrated alongside attempts to disrupt fixed sacred structures, implying that stability—social and terrestrial—depends on respecting established boundaries and sites.
No explicit tithi or lunar calendrical markers are provided. A temporal marker appears as ‘muhūrta’ (a short time unit) and as sandhyā-upāsanā (twilight worship), indicating practice tied to daily liminal times rather than a festival calendar.
Environmental balance is treated indirectly through sacred topography: the tri-partite śṛṅga is ritually stabilized by divine agents, and later attempts to uproot it dramatize disruption versus containment. The text’s mapping of groves (śleṣmātaka-vana), seashore zones (udadhi-taṭa), and named kṣetras frames the Earth (Pṛthivī) as a landscape whose integrity is maintained by recognized, protected sites and prescribed circumambulation/pilgrimage patterns.
The narrative references Rāvaṇa (Paulastya lineage implied by the epithet ‘Paulastya’), his son Indrajit, Indra (Vajrapāṇi), Brahmā as narrator within the embedded account, Viṣṇu as installer of a devatīrtha, and Śiva/Īśvara (Tryambaka, Bhūtapati) as the central deity of the kṣetra.