Adhyaya 212: An Awakening Description within the Allegory of the Wheel of Saṃsāra
Saṃsāracakropākhyāne Prabodhanīya-varṇanam
Ethical-Discourse (Tapas, Dharma, and Soteriological Orientation)
ৱৰাহ–পৃথিৱীৰ উপদেশমূলক পৰিবেশত এই অধ্যায়টো আগৰ “সংসাৰচক্ৰ” ৰূপক ধৰ্ম-কথাৰ পৰৱৰ্তী অংশ। নাৰদে ৰজাই দিৱ্যভাৱে গাঁথা ধৰ্ম-সংহিতা সুন্দৰকৈ বৰ্ণনা কৰাৰ বাবে প্ৰশংসা কৰে, ধৰ্মপথত তেওঁৰ নিষ্ঠাত সন্তুষ্ট হৈ সূৰ্যসম তেজেৰে আকাশপথে প্ৰস্থান কৰে। তাৰ পিছত তপস্বীসকলৰ সভাই কাহিনী শুনি বিস্মিত হৈ পুনৰ দৃঢ়তা প্ৰকাশ কৰে আৰু তেওঁলোকৰ নানাবিধ তপ-আচাৰ তালিকাভুক্ত হয়—ৱানপ্ৰস্থ বিধি, ভিক্ষা/চয়ন, মৌন-ব্ৰত, জলবাস, পঞ্চাগ্নি তপ, পাতা-ফল আহাৰ, বায়ু আৰু জল-আশ্ৰিত জীৱন। তপস্যাক জন্ম-মৃত্যু চিন্তনৰ উপায় বুলি কোৱা হয় আৰু এই “পৰমাখ্যান” শুনা বা পাঠ কৰিলে ইচ্ছিত সিদ্ধি লাভ হয় আৰু ভগৱানৰ প্ৰতি ভক্তি বৃদ্ধি পায়।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 212
Verse 1
अथ संसारचक्रोपाख्याने प्रबोधनीयवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ साधु साधु महाराज सर्वधर्मविदां वर ॥ त्वया तु कथिता दिव्या कथेयं धर्मसंहिता ॥
এতিয়া ‘সংসাৰ-চক্ৰ’ নামৰ উপাখ্যানত প্ৰবোধিনী (ব্ৰত/দিন)ৰ বৰ্ণনা। নাৰদে ক’লে: “সাধু, সাধু, হে মহাৰাজ! সকলো ধৰ্ম-বিদৰ মাজত তুমি শ্ৰেষ্ঠ। তোমাৰ দ্বাৰাই এই দিব্য কথা—ধৰ্ম-সংহিতা স্বৰূপ—কথিত হ’ল।”
Verse 2
अतोऽहमपि सुप्रीतस्तव धर्मपथे स्थितः ॥ तव वाक्यान्निस्सृतानि प्रोक्तानि च श्रुतानि च ॥
সেয়ে মইও অতি প্ৰসন্ন, তোমাৰ ধৰ্মপথত স্থিত। তোমাৰ বাক্যৰ পৰা উপদেশ নিৰ্গত হৈছে—যি কোৱা হৈছে আৰু শ্ৰৱণো কৰা হৈছে।
Verse 3
त्वयाहं चैव राजेन्द्र पूजितश्च विशेषतः ॥ गच्छामि त्वरितो लोकान्यत्र मे रमते मनः ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ, তুমি মোক নিশ্চয়েই—বিশেষ আদৰে—পূজিত কৰিছা। এতিয়া মই শীঘ্ৰে সেই লোকসমূহলৈ গমন কৰোঁ, য’ত মোৰ মন আনন্দ পায়।
Verse 4
स्वस्ति तेऽस्तु महाराज त्वकम्पो भव सुव्रत ॥ एवमुक्त्वा ततो यातो नारदो मुनिसत्तमः ॥
মহাৰাজ, তোমাৰ মঙ্গল হওক; হে সুব্ৰত, তুমি অচঞ্চল হোৱা। এইদৰে কৈ মুনিসত্তম নাৰদ তেতিয়া প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 5
तेजसा द्योतयन्सर्वं गगनं भास्करो यथा ॥ विचचार दिवं रम्यां कामचारो महामुनिः ॥
সূৰ্যৰ দৰে নিজৰ তেজেৰে সমগ্ৰ আকাশ উজ্জ্বল কৰি, ইচ্ছামতে গমন কৰিব পৰা সেই মহামুনি মনোৰম স্বৰ্গলোকত বিচৰণ কৰি থাকিল।
Verse 6
गते तस्मिंस्तु सुचिरं स राजा धर्मवत्सलः ॥ मां दृष्ट्वा सुमना विप्रा वाक्यैश्चित्रैरवन्दयन् ॥
তেওঁ গুচি যোৱাৰ পাছত বহু সময় ধৰি ধৰ্মপ্ৰিয় সেই ৰজাই মোক দেখি আনন্দিত হ’ল; আৰু ব্ৰাহ্মণসকলে বিচিত্ৰ আৰু সুমধুৰ বাক্যৰে বন্দনা কৰিলে।
Verse 7
कृत्वा पूजां च मे युक्तां प्रियमुक्त्वा च सुव्रत ॥ विसर्जयामास विभुः सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥
মোৰ উপযুক্ত পূজা সম্পন্ন কৰি আৰু প্ৰিয় বাক্য ক’লে, হে সুব্ৰত, সেই শক্তিমান প্ৰভুৱে অন্তৰত সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্ট হৈ মোক বিদায় দিলে।
Verse 8
एतद्वः कथितं विप्रास्तस्य राज्ञः पुरोत्तमे ॥ यथा दृष्टं श्रुतं चैव यथा चेहागतो ह्यहम् ॥
হে বিপ্ৰসকল! সেই উত্তম ৰজাৰ সন্মুখত মই এই বৃত্তান্ত তোমালোকক ক’লোঁ—যেনেকৈ দেখা আৰু শুনা হৈছিল, আৰু যেনেকৈ মই নিশ্চয় ইয়ালৈ আহিছিলোঁ।
Verse 9
वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हृष्टपुष्टास्तपोधनाः ॥ केचिद्वैखानसास्तत्र केचिदासन्निरासनाः ॥
বৈশম্পায়নে ক’লে: তেওঁৰ বাক্য শুনি তপস্যাধনে সমৃদ্ধ তপস্বীসকল আনন্দিত আৰু অধিক বলবান হ’ল। তাত কিছুমান বৈখানস আছিল, আৰু কিছুমান নিৰাসন—আসনবিহীন।
Verse 10
शालानीश्च तथा केचित्कापोतीवृत्तिमास्थिताः ॥ तथा चान्ये जगुर्वृत्तिं सर्वभूतदयां शुभाम् ॥
কিছুমান ‘শালানী’ আছিল, আৰু কিছুমানে কপোত-সদৃশ জীৱনবৃত্তি অৱলম্বন কৰিছিল। আন কিছুমানে সকলো প্ৰাণীৰ প্ৰতি শুভ দয়াৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত জীৱিকা প্ৰচাৰ কৰিছিল।
Verse 11
शिलोञ्छाश्च तथैवान्ये काष्ठान्ताश्च महौजसः ॥ अपाकपाचिनः केचित्पाकिनश्च क्वचित्पुनः ॥
কিছুমান শিলোঞ্ছ আছিল, আৰু আন কিছুমান কাষ্ঠান্ত—মহাতেজস্বী। কিছুমানে অপাক আহাৰত জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল, আৰু কেতিয়াবা আন কিছুমানে পাক কৰি খাইছিল।
Verse 12
नानाविधिधराः केचिज्जितात्मानस्तु केचन ॥ स्थानमौनव्रताः केचित्तथान्ये जलशायिनः ॥
কিছুমানে নানাবিধ বিধি-নিয়ম পালন কৰিছিল; কিছুমানে আত্মজয়ী আছিল। কিছুমানে স্থান (দাঁড়াই থকা) আৰু মৌন-ব্ৰত গ্ৰহণ কৰিছিল; আৰু আন কিছুমানে জলশায়ী—জলত শয়ন কৰি তপস্যা কৰিছিল।
Verse 13
तथोर्ध्वशायिकाश्चान्ये तथान्ये मृगचारिणः ॥ पञ्चाग्नयस्तथा केचित् केचित्पर्णफलाशिनः
তদুপৰি কিছুমানে দেহ উৰ্ধ্বে ধৰি থিয় হৈ শোৱাৰ নিয়ম পালন কৰিলে; আন কিছুমানে হৰিণৰ দৰে বন-বনান্তৰে বিচৰণ কৰিলে। কিছুমানে পঞ্চাগ্নি তপস্যা গ্ৰহণ কৰিলে, আৰু কিছুমানে পাত-পলাশ আৰু ফল-মূল খাই জীৱন ধাৰণ কৰিলে।
Verse 14
अब्भक्षाः वायुभक्षाश्च तथान्ये शाकभक्षिणः ॥ अतोऽन्येऽप्यतितीव्रं वै तपश्चैव प्रपेदिरे
কিছুমানে কেৱল পানী গ্ৰহণ কৰি জীৱন ধাৰণ কৰিলে, কিছুমানে বায়ুকেই আহাৰ ৰূপে মানিলে, আৰু আন কিছুমানে কেৱল শাক-পাচলি আৰু ঔষধি-শাক খালে। এইদৰে আন কিছুমানেও অতি তীব্ৰ তপস্যা গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 15
तपसोऽन्यन्न चास्तीति चिन्तयित्वा पुनः पुनः ॥ जन्मनो मरणाच्चैव केचिद्धीराः महर्षयः
‘তপস্যাৰ ওপৰত আন একো নাই’ বুলি পুনঃ পুনঃ চিন্তা কৰি, কিছুমান ধীৰ মহর্ষিয়ে জন্ম আৰু মৃত্যুৰ বিষয়েও ধ্যান-মনন কৰিলে।
Verse 16
त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च शाश्वतीं धियमास्थिताः ॥ श्रुत्वा चैव कथामेतामृषयो दिव्यवर्चसः
ধৰ্ম আৰু অধৰ্ম—দুয়োটাকেই ত্যাগ কৰি তেওঁলোকে শাশ্বত বোধত স্থিত হ’ল। আৰু এই কাহিনী শুনি, দিব্য তেজস্বী ঋষিসকলে (প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰিলে)।
Verse 17
जगृहुर्नियमांस्तांस्तान्भयहेतोरणिन्दिताः ॥ नाचिकेतोऽपि धर्मात्मा पुत्रो दृष्ट्वा तपोधनम्
নিন্দাৰহিত ঋষিসকলে ভয়ক কাৰণ কৰি সেই সেই নিয়ম-ব্ৰতসমূহ গ্ৰহণ কৰিলে। ধৰ্মাত্মা পুত্ৰ নাচিকেতেও তপ-ধন (তপস্যাৰ শক্তি/পুণ্য) দেখি ধৰ্মৰ প্ৰতি মনোনিবেশ কৰিলে।
Verse 18
प्रीत्या परमया युक्तो धर्ममेवान्वचिन्तयत् ॥ वेदार्थममितं विष्णुं शुद्धं चिन्मयमीश्वरम्
পৰম প্ৰীতিত যুক্ত হৈ তেওঁ কেৱল ধৰ্মৰেই চিন্তা কৰিলে—বেদাৰ্থ-স্বরূপ, অমিত বিষ্ণু; শুদ্ধ, চৈতন্যময়, ঈশ্বৰ।
Verse 19
शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि सर्वकामानवाप्नुयात्
যি ইয়াক শুনে—অথবা শুনুৱাই পাঠ কৰায়—সেই জনে সকলো কাম্য উদ্দেশ্য লাভ কৰিব পাৰে।
Verse 20
साधु साध्विति चैवोक्त्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥ यायावरास्तथा चान्ये वानप्रस्थास्तथापरे
‘সাধু, সাধু’ বুলি কৈ, বিস্ময়ত ফুলি উঠা চকুৰে—কিছুমান আছিল যাযাবৰ তপস্বী, আৰু আন কিছুমান আছিল বনবাসী (বানপ্ৰস্থ)।
Verse 21
चिन्तयामास धर्मात्मा तपः परममास्थितः ॥ इदं तु परमाख्यानं भगवद्भक्तिकारकम्
ধৰ্মাত্মা জনে পৰম তপস্যাত স্থিত হৈ চিন্তা কৰিলে: ‘ইয়েই নিশ্চয় পৰম আখ্যান—যি ভগৱানৰ প্ৰতি ভক্তি জাগ্ৰত কৰে।’
Frequently Asked Questions
The passage emphasizes dharma articulated as a teachable compendium (dharma-saṃhitā) and presents tapas and niyama as disciplined responses to the existential problem of janma and maraṇa. It further frames hearing/reciting the narrative as spiritually efficacious, orienting the audience toward bhagavad-bhakti as a transformative disposition.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa) or seasonal timings are stated in the provided verses. The only temporal cues are narrative (“after a long time,” suchiraṃ) and the motif of celestial movement (divaṃ/gaganaṃ) without ritual dating.
Direct ecological instructions are not explicit here; however, the catalog of low-impact ascetic livelihoods (gleaning, leaf/fruit diets, minimal cooking, restraint practices) can be read as a model of reduced consumption. Within a Varāha–Pṛthivī framework, this supports an indirect ethic of terrestrial restraint and preservation through moderated resource use.
The narrative references Nārada (devarṣi), Vaiśaṃpāyana as a narrator voice, and Naciketas (known from broader Sanskrit tradition) as a dharmic figure reflecting on dharma after encountering ascetics. Ascetic communities are named by typology (e.g., vaikhānasa, vānaprastha, yāyāvara) rather than by dynastic lineage.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.