Adhyaya 196: Description of the City of Dharmarāja (Yama)

Verse 1

अथ धर्मराजपुरवर्णनम् ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः सर्वं निरवशेषतः ॥

এতিয়া ধৰ্মৰাজ (যম)ৰ নগৰ-বৰ্ণনা। বৈশম্পায়নে ক’লে: সংযত আত্মা ঋষিসকলৰ বাক্য শুনি, বাক্যত নিপুণ জনে সকলো কথা একো নাছাড়ি ক’লে।

Verse 2

नाचिकेत उवाच ॥ श्रूयतां द्विजशार्दूलाः कथ्यमानं मया द्विजाः ॥ योजनानां सहस्रं तु विस्ताराद्द्विगुणायतम् ॥

নাচিকেত ক’লে: শুনা, হে দ্বিজশাৰ্দূলসকল, হে দ্বিজসকল; মই ইয়াৰ বৰ্ণনা কৰোঁ। ইয়াৰ প্ৰস্থ এক হাজাৰ যোজন, আৰু দৈৰ্ঘ্য তাৰ দ্বিগুণ।

Verse 3

द्विगुणं परिवेषेण तद्वै प्रेतपतेः पुरम् ॥ भवनैरावृतं दिव्यैर्याम्बूनदमयैः शुभैः ॥

দ্বিগুণ পৰিসৰে ঘেৰাও কৰা, সেয়াই প্ৰেতপতিৰ নগৰ; ই শুভ, দিব্য, জাম্বূনদ-সুৱৰ্ণময় ভৱনেৰে চাৰিওফালে আৱৃত।

Verse 4

हर्म्यप्रासादसंबाधमहाट्टालसमन्वितम् ॥ सौवर्णेनैव महता प्राकारॆणाभिवेष्टितम् ॥

হৰ্ম্য-প্ৰাসাদেৰে ঘনভাৱে পৰিপূৰ্ণ, মহা আট্টালিকাৰে সংযুক্ত, সেয়া বৃহৎ সুৱৰ্ণ প্ৰাকাৰেৰে চাৰিওফালে আবেষ্টিত।

Verse 5

कैलासशिखराकारैर्भवनैरुपशोभितम् ॥ तत्र वै विमला नद्यस्तोयपूर्णाः सुशोभनाः ॥

কৈলাস শিখৰৰ আকৃতি সদৃশ ভৱনেৰে সুশোভিত; তাত নিৰ্মল নদীসমূহ আছে, পানীৰে পৰিপূৰ্ণ, অতি মনোৰম।

Verse 6

दीर्घिकाश्च तथा कान्ता नलिन्यश्च सरांसि च ॥ तडागाश्चैव कूपाश्च वृक्षषण्डाः सुशोभनाः

তাত দীঘল দীঘল পুখুৰী, মনোমোহা নলিনী-কানন আৰু সৰোবৰ আছিল; লগতে জলাধাৰ, কূপ আৰু সুসজ্জিত বৃক্ষগুচ্ছো শোভা পাইছিল।

Verse 7

नरनारीसमाकीर्णा गजवाजिसमाकुलाः ॥ नानादेशसमुत्थानैर्नानाजातिभिरेव च

সেই নগৰ নৰ-নাৰীৰে ভৰি আছিল, গজ-অশ্বেৰে সমাকুল আছিল, আৰু নানা দেশৰ পৰা অহা লোক আৰু নানা জাতিৰ সমুদায়েৰে বসতিপূর্ণ আছিল।

Verse 8

सर्वजीवैस्तथाकीर्णं तस्य राज्ञः पुरोत्तमम् ॥ क्वचिद्युद्धं क्वचिद्द्वन्द्वं तेन बद्धो यमालये

সেই ৰজাৰ সেই উত্তম নগৰ সকলো প্ৰকাৰ জীৱেৰে এইদৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল। ক’তাও যুদ্ধ, ক’তাও দ্বন্দ্ব; সেই কাৰণেই তেওঁ যমালয়ত বন্ধনপ্ৰাপ্ত হৈছিল।

Verse 9

क्वचिद्गायन् हसांश्चैव क्वचिद्दुःखेन दुःखितः ॥ क्वचित्क्रीडन् यथाकर्म क्वचिद्भुञ्जन् क्वचित्स्वपन्

ক’তাও তেওঁ গাইছিল আৰু হাঁহিছিল; ক’তাও দুখৰ বশত দুখিত হৈছিল। ক’তাও নিজ কৰ্ম অনুসাৰে খেলিছিল; ক’তাও ভোজন কৰিছিল, ক’তাও নিদ্ৰা কৰিছিল।

Verse 10

स्वकर्मभिः प्रदृश्यन्ते स्थूलाः सूक्ष्माश्च जन्तवः ॥ मया दृष्टा द्विजश्रेष्ठास्तस्य राज्ञः पुरोत्तमे

জীৱসমূহ—স্থূল আৰু সূক্ষ্ম—নিজ নিজ কৰ্ম অনুসাৰে দৃষ্টিগোচৰ হয়। হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! মই সিহঁতক সেই ৰজাৰ উত্তম নগৰত দেখিছিলোঁ।

Verse 11

अङ्गानि चैव सीदन्ति मनो विह्वलतीव मे ॥ दिव्यभावाः स्पृशन्त्येते चिन्तयानस्य तत्फलम्

মোৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ নিশ্চয়েই শিথিল হৈ পৰে, আৰু মোৰ মন যেন বিভ্ৰান্ত হয়। সেই ফলৰ চিন্তা কৰোঁতে এই দিৱ্য অৱস্থাসমূহে মোক স্পৰ্শ কৰে।

Verse 12

तथापि कथयिष्यामि यथादृष्टं तथाश्रुतम् ॥ पुष्पोदका नाम तत्र नदीनाṃ प्रवरा नदी

তথাপি মই যি দেখিলোঁ আৰু যি শুনিলোঁ, সেয়াই তেনেদৰে বৰ্ণনা কৰিম। তাত নদীসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠা এক নদী ‘পুষ্পোদকা’ নামে পৰিচিত।

Verse 13

दृश्यते न च दृश्येत नानावृक्षसमाकुला ॥ सुवर्णकृतसोपाना दिव्यकाञ्चनवालुका

ই দেখা যায়—আৰু যেন দেখা নাযায়—ইমানেই আশ্চৰ্য; নানা বৃক্ষৰে ভৰপূৰ। তাত সোণে গঢ়া সোপান আছে আৰু দিৱ্য সুৱৰ্ণ-বালুকা আছে।

Verse 14

प्रसन्नेन च तोयेन शीतलेन सुगन्धिना ॥ पुष्प्यत्फलवनाकीर्णा नाना पक्षिसमाकुला

প্ৰসন্ন—শীতল আৰু সুগন্ধি—জলেৰে ভৰা; তাৰ তীৰ ফুল-ফলধাৰী বনৰে আৱৃত আছিল আৰু নানা প্ৰকাৰৰ পক্ষীৰে গুঞ্জৰিত আছিল।

Verse 15

भ्राजते सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी ॥ तस्यास्तीरे मया दृष्टाः पादपाश्च सहस्रशः

সেই সৰিতাসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠা, সকলো পাপ নাশকাৰিণী, উজ্জ্বল হৈ প্ৰকাশ পায়। তাৰ তীৰত মই সহস্ৰ সহস্ৰ গছ দেখিলোঁ।

Verse 16

अमराः क्रीडमानाश्च जलक्रीडां पुनःपुनः ॥ विशालजघना यस्यां गन्धर्वाः सामगा इव

তাত অমৰসকলে পুনঃপুনঃ জল-ক্ৰীড়াত আনন্দ কৰে; সেই নদীত বিস্তৃত-জঘনা নাৰীসকল থাকে, আৰু গন্ধৰ্বসকলে যেন সামন স্তোত্ৰৰ গায়ক, তেনেদৰে গায়।

Verse 17

भुजङ्गावनताङ्ग्यश्च किन्नर्यश्च सुगायनाः ॥ दिव्यभूषणसम्भोगैः क्रीडन्त्यत्र समागताः

ইয়াত সৰ্পৰ দৰে সুশোভিতভাৱে বেঁকা অঙ্গযুক্ত নাৰীসকল আৰু সুগায়িকা কিন্নৰীসকল একত্ৰ হৈ, দিব্য অলংকাৰৰ ভোগে আনন্দিত হৈ ক্ৰীড়া কৰে।

Verse 18

एवं नारीसहस्राणि तत्र दिव्यानि नित्यशः ॥ क्रीडन्ति सलिले तत्र प्रासादेषु शुभेषु च

এইদৰে তাত সহস্ৰ সহস্ৰ দিব্য নাৰী নিত্যই জলত ক্ৰীড়া কৰে আৰু শুভ প্ৰাসাদসমূহতো আনন্দে ৰমণ কৰে।

Verse 19

प्रमदाश्च जले तत्र कामरूपाः सुमेखलाः ॥ रमयन्त्यो नरास्तत्र यथाकामं यथासुखम्

আৰু তাত জলত মনোহৰ প্ৰমদাসকল আছে—ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰিব পৰা, সুন্দৰ মেখলাৰে ভূষিত—যিসকলে তাত থকা নৰসকলক যথাকাম যথাসুখ আনন্দ দিয়ে।

Verse 20

तां नदीं क्षोभयन्त्यस्ताः क्रीडन्ति सहिताः प्रियैः ॥ गायन्ति सलिले काश्चिन्मधुरं मधुविह्वलाः

সিহঁতে প্ৰিয় সঙ্গীসকলৰ সৈতে একেলগে ক্ৰীড়া কৰি সেই নদীক উথল-পাথল কৰে; আৰু কিছুমানে মধুৰতাত মত্ত হৈ জলত মিঠা সুৰে গায়।

Verse 21

जलतूर्यनिनादेन भूषणानां स्वनेन च ॥ भाति सा निम्नगा दिव्या दिव्यरत्नैरलंकृता

জল-তূৰ্যৰ নিনাদ আৰু ভূষণৰ ঝংকাৰৰ সৈতে সেই দিৱ্য নদী দিৱ্য ৰত্নেৰে অলংকৃত হৈ দীপ্তিময় হৈ উঠে।

Verse 22

वैवस्वती नाम महानदी सा शुभा नदीनां प्रवरा अतिरम्या ॥ प्रयाति मध्ये नगरस्य नित्यं मातेव पुत्रं परिपालयन्ती

সেই মহানদীৰ নাম ‘বৈৱস্বতী’—শুভ, নদীসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ, অতিশয় মনোমোহা। সি নগৰৰ মাজেদি সদায় বয়, মায়ে যেন পুত্ৰক ৰক্ষা কৰে তেনেদৰে পালন কৰে।

Verse 23

तोयानुरूपा च मनोहरा च दिव्येन तोयेन सदैव पूर्णा ॥ यस्यास्तु हंसाः पुलिनेषु मत्ताः कुन्देन्दुवर्णाः प्रचरन्ति नित्यम्

সি নিজৰ জলেৰে সঙ্গত আৰু মনোমোহা, দিৱ্য জলে সদায় পৰিপূৰ্ণ। তাৰ তীৰত আনন্দে মত্ত হংসসমূহ—কুন্দফুল আৰু চন্দ্ৰমাৰ দৰে শুভ্ৰ—নিত্যে বিচৰণ কৰে।

Verse 24

रथाङ्गसाह्वैः प्रवरैश्च पद्मैः प्रतप्तजाम्बूनद कर्णिकाभिः ॥ या दृश्यते चैव मनोज्ञरूपा सुवर्णसोपानयुता सुकान्ता

সি মনোৰম ৰূপে দৃষ্টিগোচৰ হয়—‘ৰথাঙ্গ’ নামে উৎকৃষ্ট পদ্মেৰে আৰু তপ্ত জাম্বূনদ-সুৱৰ্ণৰ কৰ্ণিকাৰে সুশোভিত। সি সুকান্তা, আৰু সুৱৰ্ণ সোপানযুক্ত।

Verse 25

यस्यास्तु तोयं विमलं सुगन्धि स्वादु प्रसन्नं त्वमृतोपमं च ॥ वृक्षास्तु यस्या वनखण्डजाताः सदा शुभैः पुष्पफलैरुपेताः

যাৰ জল নিৰ্মল, সুগন্ধি, মিঠা আৰু প্ৰসন্ন—অমৃতসম। আৰু যাৰ বনখণ্ডত জন্মা বৃক্ষসমূহ সদায় শুভ ফুল-ফলৰে সমৃদ্ধ থাকে।

Verse 26

नार्यः सुरूपा मदविह्वलाश्च क्रीडन्ति ता यत्र मनोज्ञरूपाः ॥ यस्यां जनः क्रीडनताडनाद्यैर्विवर्णतां याति न वै कदाचित् ॥

তাত সুন্দৰ ৰূপৱতী, মদে উল্লসিতা নাৰীসকল মনোহৰ দেহধাৰী হৈ ক্ৰীড়া কৰে। সেই স্থানে লোকসকল ক্ৰীড়া, ঠেলা-ধাক্কা আদি খেলাতো কেতিয়াও বৰ্ণহীনতা বা মুখমলিনতা নাপায়।

Verse 27

या देवतानामपि पूजनीया तापनिधीनां च तथा मुनीनाम् ॥ या दृश्यते तोयभरेण कान्ताकृतिः कवीनामिव निर्मलार्था ॥

সেই (দিব্য শোভা) দেবতাসকলৰ দ্বাৰাও পূজনীয়, তপস্যাৰ নিধিস্বৰূপসকল আৰু মুনিসকলৰ দ্বাৰাও। তাই জলভৰাৰ পূৰ্ণতাৰে দৰ্শিত হয়, কান্ত ৰূপধাৰী—যেন কবিসকলৰ বাণী, অৰ্থত নিৰ্মল আৰু স্পষ্ট।

Verse 28

वादित्रगीतस्वनतालयुक्ता गायन्ति नार्यः सहिताः सदा हि ॥ कन्याकुलानां मृदुभाषितानि मनोहराणां च वनेषु तेषु ॥

বাদ্য আৰু গীতৰ স্বৰ-তালযুক্ত হৈ নাৰীসকল একেলগে সদায় গীত গায়। আৰু সেই বনসমূহত কন্যাসমূহৰ দলে দলে মৃদু, মনোহৰ বাক্যধ্বনি বিৰাজ কৰে।

Verse 29

कुर्वन्ति संहर्षमिव स्वनेन मनोज्ञरूपा दिवि देवतानाम् ॥ मृदङ्गनादश्च सुतन्त्रियुक्तगीतध्वनिश्चैव सुवंशयुक्तः ॥

সেই মনোহৰ ৰূপৱতীসকলে নিজৰ ধ্বনিয়ে যেন স্বৰ্গত দেবতাসকলৰ বাবে উল্লাস জগায়। তাত মৃদঙ্গৰ গম্ভীৰ নাদ, তন্ত্ৰীযন্ত্রসহ গীতধ্বনি, আৰু সুৱংশ (বাঁহী)ৰ সৈতে মিলি উঠা মধুৰ তান আছে।

Verse 30

प्रासादकुञ्जेषु विहार्यमाणा न तृप्तिमेवं बहु ताः प्रयान्ति ॥ गन्धः सुगन्धोऽगुरुचन्दनानां वातः शुभो वाति सुशीतमन्दः ॥

প্ৰাসাদৰ কুঞ্জসমূহত বিহাৰ কৰি তেওঁলোকে বহু ভোগ কৰিলেও তৃপ্তি নাপায়। অগৰু আৰু চন্দনৰ সুগন্ধ বিস্তৃত থাকে, আৰু শুভ, শীতল, মৃদু বতাহ বয়।

Verse 31

क्वचित् सुगन्धः प्रचचार भूयः प्रासादरोधं प्रविरूढमार्गः ॥ क्वचिज्जनाः क्रीडनकावसक्ताः क्वचिच्च नारीनरगीतशब्दाः ॥

কিছুমান ঠাইত সুগন্ধি বাৰে বাৰে বিয়পি পৰে, প্ৰাসাদৰ দেৱালীৰ কাষে গজি উঠা পথবোৰ ধৰি আগবাঢ়ে। কিছুমান ঠাইত লোক খেল-ধেমালিত আসক্ত, আৰু কিছুমান ঠাইত নাৰী-নৰৰ গীতৰ শব্দ ধ্বনিত হয়।

Verse 32

तथाऽपरे क्रीडनकाः सकान्ताः सुवर्णवेदीकृतसानुशोभाः ॥ विमानभूताः प्रचरन्ति तोये प्रमत्तनारीनरसं्कुलाश्च ॥

তদ্ৰূপে আন কিছুমান—ক্ৰীড়াৰসে ৰমণীয় আৰু প্ৰিয়াসহ—সুৱৰ্ণ মঞ্চ সদৃশ সোপান-চূড়াৰে শোভিত, জলে ওপৰত এনেদৰে বিচৰণ কৰে যেন আকাশীয় বিমানেই হৈ উঠিছে; আৰু তাত উল্লাসিত নাৰী-নৰৰ ভিৰ থাকে।

Verse 33

शक्यो विभागो न हि रम्यताया ह्यसौ दिनैर्वा बहुभिः प्रवक्तुम् ॥ नैषा कथा कर्मसमाधियुक्ता शक्त्या प्रवक्तुं दिवसैरनल्पैः ॥

নিশ্চয়েই সেই ৰমণীয়তাৰ সম্পূৰ্ণ পৰিসীমা বহু দিন লাগিলেও বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি। এই কাহিনী কৰ্ম-নিয়ম আৰু একাগ্ৰ সমাধিৰ সৈতে যুক্ত; বহু সময় আৰু প্ৰচেষ্টাতো ইয়াক যথাযথকৈ কোৱা অসম্ভৱ।

Verse 34

क्वचिन्नृत्यन् क्वचित्तिष्ठन् क्वचिद्बन्धनसंस्थितः ॥ एवं शतसहस्राणि तस्य राज्ञः पुरोत्तमे ॥

কিছুমান ঠাইত নৃত্য কৰে, কিছুমান ঠাইত থিয় হৈ থাকে, কিছুমান ঠাইত বদ্ধতা/নিয়ন্ত্ৰণত অৱস্থিত—এইদৰে সেই ৰজাৰ উত্তম নগৰত শতে-সহস্ৰে দৃশ্য দেখা যায়।

Verse 35

तत्रापरे वृक्षषण्डा नित्यपुष्पफलान्विताः ॥ ते च कामप्रदा नित्यं तथा द्विजसमायुताः ॥

তাত আৰু আছে গছৰ গুচ্ছ, যিবোৰ সদায় ফুল আৰু ফলৰে সমৃদ্ধ। সিহঁতে নিত্যই কাম্য বস্তু প্ৰদান কৰে, আৰু তাত দ্বিজ (দ্বিবাৰ-জন্মা পণ্ডিত) সকলেও নিয়মিত সমাগম কৰে।

Verse 36

जलं च दत्तं बहुभिर्नरैश्च तस्याः स्वरूपप्रतिमा च निष्ठा ॥ प्रासादपङ्क्तिर्ज्वलनप्रकाशा तस्यास्तु तीरे बहुभक्तिरम्याः ॥

বহু লোকৰ দ্বাৰা জল দান কৰা হৈছে; আৰু তেখেতৰ ৰূপৰ প্ৰতিমা-ৰূপে অচল প্ৰতিষ্ঠাও আছে। তেখেতৰ তীৰত অগ্নিৰ দীপ্তিৰ দৰে জ্বলজ্বল কৰা প্ৰাসাদ-শ্ৰেণী আছে, বহু ভক্তিৰে মনোৰম।