Adhyaya 194: The Return of Naciketas from Yama’s Abode: Inquiry into Death, Karma, and Dharmic Release

Verse 1

अथ नचिकेतसो आगमनवर्णनम् ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ गतश्च परमं स्थानं यत्र राजा दुरासदः ॥ अर्चितस्तु यथान्यायं दृष्ट्वैव तु विसर्जितः

এতিয়া নচিকেতাৰ আগমনৰ বৰ্ণনা। বৈশম্পায়নে ক’লে: সি সেই পৰম স্থানলৈ গ’ল য’ত দুঃসাধ্য ভয়ংকৰ ৰজা যম আছে; বিধি অনুসাৰে সন্মানিত হৈ, কেৱল দেখা পোৱাৰ মাত্ৰতেই পাছত বিদায় দিয়া হ’ল।

Verse 2

ततो हृष्टमना राजन्पुत्रं दृष्ट्वा तपोनिधिः ॥ परिष्वज्य च बाहुभ्यां मूर्द्धन्याघ्राय यत्नतः

তেতিয়া, হে ৰাজন, তপস্যাৰ নিধি, মনত হৰ্ষ লৈ, পুত্ৰক দেখি দুয়ো বাহুৰে আলিঙ্গন কৰিলে আৰু যত্নেৰে তাৰ মূৰ্ধ্নিত চুম্বন (শুঁঘি) কৰিলে।

Verse 3

दिवं च पृथिवीं चैव नादयामास हृष्टवत् ॥ स संहृष्टमनाः प्रीतस्तानुवाच तपोधनान्

হৰ্ষেৰে তেওঁ আকাশ আৰু পৃথিৱী দুয়োটাকে গুঞ্জাই তুলিলে; তাৰ পাছত হৃষ্টচিত্ত আৰু প্ৰীত হৈ, তপধনে সমৃদ্ধ সেই তপস্বীসকলক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 4

पश्यन्तु मम पुत्रस्य प्रभावं दिव्यतेजसः ॥ यमस्य भवनं गत्वा पुनः शीघ्रमिहागतः

“মোৰ পুত্ৰৰ দিৱ্য তেজে দীপ্ত প্ৰভাৱ সকলোৱে চাওক; যমৰ ভৱনলৈ গৈও সি পুনৰ শীঘ্ৰে ইয়ালৈ উভতি আহিল।”

Verse 5

पितृस्नेहानुभावेन गुरुशुश्रूषयापि च ॥ दैवेन हेतुनाचायं जीवन्दृष्टो मया सुतः

“পিতৃস্নেহৰ প্ৰভাৱত, আৰু গুৰুসেৱা-শুশ্ৰূষাৰ বলত, লগতে দেৱীয় কাৰণতত্ত্বৰ দ্বাৰাও, এই পুত্ৰক মই জীৱিত অৱস্থাত দেখিলোঁ।”

Verse 6

लोके मत्सदृशो नास्ति पुमान्भाग्यसमन्वितः ॥ एष मृत्युमुखं गत्वा मम पुत्र इहागतः

“জগতত মোৰ দৰে ভাগ্যৱান পুৰুষ নাই; মোৰ পুত্ৰে মৃত্যুৰ মুখলৈ গৈও ইয়ালৈ উভতি আহিল।”

Verse 7

कच्चित्त्वं न हतो वत्स नैव बद्धो यमालये ॥ कच्चित्ते स शिवः पन्था गच्छतस्तव पुत्रक

হে বৎস, তুমি নিশ্চয় আঘাতপ্ৰাপ্ত হোৱা নাই, আৰু যমালয়ত বান্ধা পৰাও নহ’লা? হে মোৰ পুত্ৰক, যাত্ৰাৰ সময়ত তোমাৰ বাবে নিশ্চয় শিৱ-মঙ্গল পথেই আছিল নে?

Verse 8

कच्चित्ते व्याधयो घोरा नान्वगच्छन्यमालये ॥ किमपूर्वं त्वया दृष्टं कच्चित्तुष्टो महातपाः

যমালয়ত ভয়ংকৰ ব্যাধিসমূহে তোমাক অনুসৰণ কৰা নাছিল নে? তুমি কি অপূৰ্ব বস্তু দেখিলা? মহাতপা নিশ্চয় সন্তুষ্ট হৈছিল নে?

Verse 9

कच्चिद्राजा त्वया दृष्टः प्रेतानामधिपो बली ॥ परुषेण न कच्चित्त्वां यमः पश्यति चक्षुषा

তুমি নিশ্চয় প্ৰেতসকলৰ অধিপতি বলৱান ৰজা যমক দেখিলা নে? যমে ক’ঠোৰ দৃষ্টিৰে তোমাক চোৱা নাছিল নে?

Verse 10

कच्चिद्दौवारिकास्तत्र न रौद्रास्त्वां यमालये ॥ कच्चिद्राज्ञा विसृष्टं तु न बाधन्तेतरे जनाः

যমালয়ত তাত থকা দ্বাৰপালসকল তোমাৰ প্ৰতি ৰৌদ্ৰ নাছিল নে? আৰু ৰজাৰ আদেশে মুক্ত হোৱাৰ পাছত, অন্য সত্তাসকলে তোমাক কষ্ট দিয়া নাছিল নে?

Verse 11

कच्चित्पन्थास्त्वया लब्धो निर्गमो वा यमालये ॥ अयं मम सुतः प्राप्तः प्रसन्ना मम देवताः

তুমি নিশ্চয় যমালয়ৰ পৰা ওলাই অহাৰ পথ, বা নিৰ্গম, লাভ কৰিলা নে? মোৰ এই পুত্ৰ ঘূৰি আহিল; মোৰ ওপৰত দেৱতাসকল প্ৰসন্ন।

Verse 12

ऋषयश्च महाभागा द्विजाश्च सुमहाव्रताः ॥ यन्मे वत्स पुनः प्राप्तो यमलोकाद्दुरासदात् ॥

মহাভাগ্যৱান ঋষিসকল আৰু দ্বিজসকল, অতি মহান ব্ৰতধাৰী—(এইদৰে ভাবি) ‘মোৰ বৎস পুনৰ যমলোকৰ পৰা, যি দুষ্প্ৰাপ্য, ঘূৰি আহিল।’

Verse 13

एवमाभाषमाणं तु श्रुत्वा सर्वे वनौकसः ॥ त्यक्त्वा व्रतानि सर्वाणि नियमांश्च तथैव च ॥

তেওঁ এইদৰে কোৱা শুনি, সকলো বনবাসীয়ে—সকলো ব্ৰত আৰু তেনেদৰে সকলো নিয়ম-অনুশাসনো (সেই মুহূর্তত) ত্যাগ কৰিলে।

Verse 14

जपन्तश्चैव जाप्यानि पूजयन्तश्च देवताः ॥ ऊर्ध्वबाहवः केचित्तिष्ठन्तोऽन्ये सुदारुणम् ॥

কিছুমানে জপ কৰিবলগীয়া মন্ত্র জপিছিল, কিছুমানে দেৱতাসকলক পূজা কৰিছিল; কিছুমানে বাহু ওপৰলৈ তুলি থিয় হৈ আছিল, আন কিছুমানে অতি কঠোৰ আসনত স্থিৰ আছিল।

Verse 15

एकपादेन तिष्ठन्तः पश्यन्तोऽन्ये दिवाकरम् ॥ एवमेव परित्यज्य नियमान्पूर्वसञ्चितान् ॥

কিছুমানে এক পায়ে থিয় হৈ আছিল, আন কিছুমানে সূৰ্যদেৱক চাই আছিল। এইদৰে তেওঁলোকে পূৰ্বে সঞ্চিত নিয়ম-অনুশাসনসমূহো পৰিত্যাগ কৰি,

Verse 16

वैश्वानरा महाभागास्तपसा संशितव्रताः ॥ आगतास्त्वरितं द्रष्टुं नाचिकेतं सुतं तदा ॥

সেই মহাভাগ্যৱান তপস্বীসকল, তপস্যাৰে শাণিত ব্ৰতধাৰী, তেতিয়া নাচিকেত নামৰ পুত্ৰক দৰ্শন কৰিবলৈ ত্বৰিতে আহিল।

Verse 17

दिग्वाससश्च ऋषयो दन्तोलूखलिनस्तथा ॥ अश्मकूटाश्च मौनाश्च शीर्णपर्णाम्बुभोजनाः ॥

দিগ্বাসী (আকাশ-বস্ত্ৰধাৰী) ঋষিসকল, আৰু যিসকলে দাঁতকেই উখলিৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰিছিল; শিলাৰে কুটনি কৰা; মৌনব্ৰত পালন কৰা; আৰু শুকান পাত আৰু পানীত জীৱন ধাৰণ কৰা—

Verse 18

धूमदाश्च तथा चान्ये तप्यमानाश्च पावके ॥ परिवर्य तथा दृष्ट्वा तस्य पुत्रं तपोनिधिम् ॥

আৰু আন কিছুমান ‘ধোঁৱা-ভোজী’, আৰু আন কিছুমান অগ্নিত তপস্যা কৰা—চাৰিওফালে গোট খাই, তেওঁলোকে তেওঁৰ পুত্ৰক দেখিলে, যি তপশক্তিৰ ভঁৰাল আছিল।

Verse 19

तं नाचिकेतसं दृष्ट्वा यमलोकादिहागतम् ॥ भीतास्तत्र स्थिताः हृष्टाः केचित्कौतूहलान्विताः ॥

যমলোকৰ পৰা ইয়ালৈ অহা নাচিকেতসক দেখি, কিছুমান তাত ভয়তে থিয় হৈ ৰ’ল; কিছুমান আনন্দিত হ’ল; আৰু কিছুমান কৌতূহলে ভৰি উঠিল।

Verse 20

केचिद्विमनसश्चैव केचित्संशयवादिनः ॥ तमूचुः सहिताः सर्वे ऋषिपुत्रं तपोधनम् ॥

কিছুমান বিমনা হ’ল, আৰু কিছুমান সন্দেহৰ কথা ক’লে; তাৰ পাছত সকলোৱে একেলগে তেওঁক ক’লে—ঋষিপুত্ৰ, তপধনে সমৃদ্ধ।

Verse 21

ऋषय ऊचुः ॥ भो भो सत्यव्रताचार गुरुशुश्रूषणे रत ॥ नाचिकेतः सुत प्राज्ञ स्वधर्मपरिपालक ॥

ঋষিসকলে ক’লে: “হে হে! সত্যব্ৰত-আচাৰে স্থিত, গুৰুশুশ্ৰূষাত ৰত; হে নাচিকেত, প্ৰাজ্ঞ পুত্ৰ, স্বধৰ্মৰ পালনকৰ্তা—”

Verse 22

ब्रूहि सत्यं त्वया दृष्टं श्रुतं च सविशेषकम् ॥ ऋषीणां श्रोतुकामानां पितुश्चैव विशेषतः ॥

হে তাত, তুমি যি দেখিছা আৰু যি শুনিছা, সেই সকলোকে বিশেষ বিৱৰণসহ সত্যকৈ কোৱা; শুনিবলৈ ইচ্ছুক ঋষিসকলৰ হিতৰ বাবে, আৰু বিশেষকৈ মোৰ পিতাৰ বাবেও।

Verse 23

अपि गुह्यं च वक्तव्यं पृष्टे सति विशेषतः ॥ सर्वस्यापि भयं तीव्रं यद्द्वारा प्रतिदृश्यते ॥

বিশেষকৈ পুছা হ’লে গোপন কথাও ক’বলগীয়া; কিয়নো সেই (উপদেশ) দ্বাৰাই সকলোৰে দেখা তীব্ৰ ভয় প্ৰকাশ পায় (আৰু বুজিব পৰা যায়)।

Verse 24

मृतं नैव परं तात दृश्यते कालमायया ॥ स्वकर्म भुज्यते तात प्रयत्नेन च मानवैः ॥

হে তাত, কাল-মায়াৰ ভ্ৰমৰ বাবে মৃত্যুৰ ওপাৰে যি আছে, সেয়া সত্যকৈ দেখা নাযায়। তথাপি হে তাত, মানুহে নিজৰ কৰ্মৰ ফল ভোগ কৰে—নিজৰ প্ৰচেষ্টা আৰু সৃষ্ট পৰিস্থিতিৰ দ্বাৰা।

Verse 25

इह चैव कृतं यत्तु तत्परत्रोपभुज्यते ॥ करोति यदि तत्कर्म शुभं वा यदि वा अशुभम् ॥

ইয়াত যি কৰা হয়, সেয়াই পৰত্ৰ (অন্য অৱস্থা/লোক)ত ভোগ কৰা হয়। কোনোবাই কৰ্ম কৰিলে—শুভ হওক বা অশুভ—তাৰ ফল সেইদৰে ভোগ কৰিব লাগে।

Verse 26

तथात्र दृश्यते काले कालस्यैव तु मायया ॥ म्रियते च यथा जन्तुर्यथा गर्भे च तिष्ठति ॥

এইদৰে ইয়াত কালে, কালৰেই মায়াৰে দেখা যায়—জন্তু কেনেকৈ মৰে আৰু কেনেকৈ গৰ্ভত অৱস্থিত থাকে (গৰ্ভাৱস্থাত)।

Verse 27

तस्य पारं न गच्छन्ति बहवः पारचिन्तकाः ॥ तत्र स्थिते जगत्सर्वं लोभमोहतमोवृतम् ॥

‘পাৰ তীৰ’ বিষয়ে চিন্তা কৰা বহু লোকেও তাৰ অন্তলৈ নাপায়। যেতিয়া সেই অৱস্থা/তত্ত্ব স্থিত থাকে, তেতিয়া সমগ্ৰ জগত লোভ, মোহ আৰু তমসা (অন্ধকাৰ) দ্বাৰা আচ্ছন্ন থাকে।

Verse 28

धर्मराजस्य किं रूपं कालो वा कीदृशो मुने ॥ किंरूपा व्याधयश्चैव विपाको वापि कीदृशः ॥

হে মুনি, ধৰ্মৰাজৰ ৰূপ কেনেকুৱা, আৰু কাল কেনেকুৱা? লগতে ব্যাধিসমূহৰ স্বভাৱ কি, আৰু কৰ্মফল পক্ব হোৱাৰ (বিপাক) লক্ষণ কেনেকুৱা?

Verse 29

किं च कुर्वन्प्रमुच्येत किं वा कर्म समाचरेत् ॥ आस्पदं सर्वलोकस्य तत्कर्म दुरतिक्रमम् ॥

আৰু কি কৰ্ম কৰিলে মুক্তি লাভ হয়, বা কোন কৰ্ম আচৰণ কৰা উচিত? সেই কৰ্মেই সকলো লোকৰ আধাৰ, আৰু তাক অতিক্ৰম কৰা সহজ নহয়।

Verse 30

क्रोधबन्धनजं क्लेशं कर्षणं छेदनं तथा ॥ येन गच्छन्ति विप्रेन्द्र लोके कर्मविदो जनाः ॥

ক্ৰোধৰ বন্ধনৰ পৰা জন্মা ক্লেশ—টানি নিয়া আৰু ছেদনো—যাৰ দ্বাৰা, হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ, কৰ্মবিদ লোকসকল সেই লোকত নিজৰ গতি লাভ কৰে।

Verse 31

जितात्मानः कथं यान्ति कथं गच्छति पापकृत् ॥ यथाश्रुतं यथादृष्टं यथा चैवावधारितम् ॥

আত্মসংযমীসকল কেনেকৈ প্ৰস্থান কৰে, আৰু পাপকর্মী কেনেকৈ গতি লাভ কৰে? (ইয়াক) যিদৰে শুনা গৈছে, যিদৰে দেখা গৈছে, আৰু যিদৰে নিশ্চিত কৰা হৈছে, তেনেদৰেই বৰ্ণনা কৰা।

Verse 32

वैशम्पायन उवाच॥ ऋषिभिस्त्वेवमुक्तस्तु नाचिकेतो महामनाः ॥ यदुवाच महाराज शृणु तज्जनमेजय

বৈশম্পায়ন উৱাচ: ঋষিসকলে এইদৰে কোৱাত মহামনা নাচিকেতাই ক’লে। হে মহাৰাজ জনমেজয়, তেওঁ যি ক’লে সেয়া শুনা।

Verse 33

प्रणयात्सौहृदात्स्नेहादस्माभिरभिपृच्छितम् ॥ वद सर्वं महाभाग याथातथ्येन विस्तरम्

স্নেহ, সৌহৃদ্য আৰু প্ৰেমৰ বশে আমি তোমাক সুধিছোঁ। হে মহাভাগ, যি দৰে সত্য তি দৰে সকলো কথা বিস্তাৰে কোৱা।

Verse 34

कच्चिन्न तुष्टो भगवान्स्त्वां दृष्ट्वा स्वयमागतम् ॥ कच्चिच्छीघ्रं विसृष्टोऽसि धर्मराजेन पुत्रक

তুমি নিজে আহি উপস্থিত হোৱাত ভগৱান তোমাক দেখি সন্তুষ্ট হৈছিল নে? আৰু হে পুত্ৰক, ধৰ্মৰাজে তোমাক শীঘ্ৰে বিদায় দিলে নে?

Verse 35

उपविष्टास्तथा चान्ये स्थिताश्चान्ये सुयन्त्रिताः ॥ ते सर्वे तं तु पृच्छन्ति ऋषयो वेदपारगाः

কিছুমানে বহিল, আন কিছুমানে থিয় হৈ থাকিল—সকলোয়ে সুসংযত আৰু স্থিৰ। বেদপাৰগ ঋষিসকলে সকলোৱে তাক প্ৰশ্ন কৰিলে।

Verse 36

चिन्तयेत न चिन्ताऽत्र मृगयन्ति च यद्धितम् ॥ करोति चित्रगुप्तः किं किं च जल्पत्यसौ पुनः

ইয়াত সি চিন্তা নকৰক; তেওঁলোকে হিতকৰ কথাই বিচাৰে। চিত্ৰগুপ্তে কি কৰে, আৰু সি বাৰে বাৰে কি কয়?