Adhyaya 190: Determinative Exposition on Śrāddha and the Pitṛyajña (Ancestral Offering)
Śrāddha–Pitṛyajña-niścaya-prakaraṇa
Ritual-Manual (Śrāddha / Pitṛyajña) with Ethical-Discourse
পৃথিৱীৰ সৈতে সংলাপত বৰাহে শ্ৰাদ্ধ আৰু পিতৃযজ্ঞৰ আচার-যুক্তি আৰু সামাজিক-নৈতিক সীমা ব্যাখ্যা কৰে। পৃথিৱীয়ে সোধে—কৰ্ম অনুসাৰে জীৱসকল কেনেকৈ বিভিন্ন লোকত গমন কৰে, কোন “পিতৃ”সকলে অৰ্পণ গ্ৰহণ কৰে, মাহেকীয়া পিণ্ড-সংকল্প কেনেকৈ কৰিব লাগে, আৰু ভোজন/অংশগ্ৰহণৰ যোগ্যতা কাৰ। বৰাহে তিনিজন মুখ্য পিতৃ-গ্ৰাহক (পিতা, পিতামহ, প্ৰপিতামহ) নিৰ্দিষ্ট কৰি পিতৃপক্ষ আৰু শুভ তিথি/পৰ্বণৰ সময়-নিয়ম জোৰ দিয়ে। যোগ্য ব্ৰাহ্মণক আহ্বান কৰি দান-ভোজন দিব লাগে, আৰু অপাংক্তেয় আদি সমাজ-বিঘ্নকাৰী শ্ৰেণীক বর্জন কৰিব লাগে বুলি কোৱা হয়। দর্ভা, তিলোদক, পিণ্ড, দিশা-ব্যৱস্থা, শুদ্ধিকৰণ আৰু আতিথ্যসহ সম্পূৰ্ণ পদ্ধতি বৰ্ণিত; সঠিক শ্ৰাদ্ধে গৃহস্থ-ব্যৱস্থা ৰক্ষা কৰে আৰু জীৱক প্ৰেত/নৰক অৱস্থাৰ পৰা মুক্তি দিয়ে। সোম, ব্ৰহ্মা আৰু পিতৃ-দেৱতাৰ দিৱ্য উৎপত্তিৰ কাহিনীৰে শ্ৰাদ্ধক মানৱ–পিতৃ–ব্ৰহ্মাণ্ডীয় পাৰস্পৰিকতা স্থিতিশীল কৰা ধৰ্ম-কৰ্ম বুলি প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 190
Verse 1
अथ श्राद्धपितृयज्ञनिश्चयप्रकरणम् ॥ धरण्युवाच ॥ देवमानुषतिर्यक्षु प्रेतेषु नरकेषु च ॥ आयान्ति जन्तवः केचिद्भूत्वा गच्छन्ति चापरे
এতিয়া শ্ৰাদ্ধ আৰু পিতৃ-যজ্ঞৰ নিশ্চয়-প্ৰকৰণ আৰম্ভ। ধৰণীয়ে ক’লে: “দেৱ, মানুহ, তিৰ্যক (পশু-পক্ষী) যোনি, প্ৰেত আৰু নৰকসমূহতো—কিছুমান জীৱ আহে, আৰু আন কিছুমান, সেই ৰূপ ধৰি, গুচি যায়।”
Verse 2
स्वप्नोपममिमं लोकं ह्यात्मकर्म शुभाशुभम् ॥ वर्तते तिष्ठते देव तव मायाबलैर्जगत्
এই লোক নিশ্চয় স্বপ্নৰ দৰে; নিজৰ শুভ-অশুভ কৰ্মই ইয়াত কাৰ্য কৰে। হে দেৱ, তোমাৰ মায়াশক্তিৰ বলতেই জগত চলি থাকে আৰু স্থিৰ থাকে।
Verse 3
क एते पितरो देव श्राद्धं भोक्ष्यन्ति योगतः ॥ आत्मकर्मवशाल्लोके गतिः पञ्चसु वर्तते ॥
হে দেৱ! যোগ্য বিধিৰে কৰা শ্রাদ্ধ কোন কোন পিতৃসত্তাই ভোগ কৰে? এই লোকত জীৱৰ গতি নিজৰ কৰ্মৰ অধীন হৈ পাঁচ প্ৰকাৰত প্ৰবাহিত হয়।
Verse 4
कथं तं पिण्डसङ्कल्पं मासे मासे नियोजयेत् ॥ के भवन्ति च भोक्तारः श्राद्धे पिण्डान्पितृक्रियाः ॥
মাহে মাহে পিণ্ড-সংকল্প কেনেকৈ নিয়োজিত কৰি অৰ্পণ কৰিব লাগে? আৰু শ্রাদ্ধত পিণ্ড আৰু পিতৃ-ক্ৰিয়া যাঁহাৰ বাবে কৰা হয়, সেই ভোক্তা কোন?
Verse 5
निश्चयं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे ॥ पृथिव्या एवमुक्तस्तु देवो नारायणो हरिः ॥
মই নিশ্চিত সিদ্ধান্ত শুনিব বিচাৰোঁ, কিয়নো মোৰ কৌতূহল অতি বেছি। এইদৰে পৃথিৱীয়ে কোৱা শুনি দেৱ নাৰায়ণ হৰি উত্তৰ দিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 6
वराहरूपी भगवान्प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ साधु भूमे वरारोहे सर्वधर्मव्यवस्थिते ॥
বৰাহৰূপী ভগৱানে বসুন্ধৰাক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে। শ্ৰী বৰাহ ক’লে: সাধু, হে ভূমে, হে শ্ৰেষ্ঠা, সকলো ধৰ্মৰ ব্যৱস্থাত সুস্থিতা।
Verse 7
कथयिष्यामि ते देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ये ते भवन्ति भोक्तारः पितृयज्ञेषु माधवि ॥
হে দেবি, তুমি যি মোক সুধিছা, মই সেয়া তোমাক বিস্তাৰে ক’ম: হে মাধৱী, পিতৃ-যজ্ঞসমূহত তোমাৰ বাবে যিসকল ভোক্তা, তেওঁলোক কোন।
Verse 8
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ क्रियते पिण्डसङ्कल्पो मासे ह्येकदिने तथा ॥
(সেইসকল) পিতা, পিতামহ আৰু তদ্ৰূপ প্ৰপিতামহ। তেওঁলোকৰ বাবে পিণ্ড-অৰ্পণৰ সংকল্প মাহে মাহে, একেদিনে সম্পন্ন কৰা হয়।
Verse 9
ज्ञात्वा नक्षत्रसंयोगं पितृपक्षे ह्युपागते ॥ तिथिं पर्वं विजानीयाद्येषु दत्तं महत्फलम् ॥
পিতৃপক্ষ উপস্থিত হ’লে নক্ষত্ৰ-সংযোগ জানি, উপযুক্ত তিথি আৰু পৰ্বণ চিনিব লাগে; সেই সময়ত দিয়া দান মহৎ ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 10
केचिद्यजन्ति यज्ञं वै ब्रह्मयज्ञं द्विजातयः ॥ केचिद्यजन्ति सुभगे देवयज्ञं हुताशने ॥
কিছুমান দ্বিজাতিয়ে নিশ্চয়েই ব্ৰহ্মযজ্ঞ নামৰ যজ্ঞ কৰে। আন কিছুমানে, হে সুভাগ্যে, অগ্নিত আহুতি দি দেবযজ্ঞ সম্পাদন কৰে।
Verse 11
केचिच्च भूतयज्ञेन वर्त्तयन्ति सुमध्यमे ॥ केचिन्मनुष्ययज्ञेन पूजयन्ति गृहाश्रमे ॥
কিছুমানে, হে সুমধ্যমে, ভূতযজ্ঞৰ দ্বাৰা নিজৰ আচৰণ চলাই ৰাখে। আৰু কিছুমানে গৃহস্থাশ্ৰমত মনুষ্যযজ্ঞৰ দ্বাৰা (লোকক) পূজা-সেবা কৰে।
Verse 12
पितृयज्ञं च भो देवि शृणु वक्ष्यामि निश्चयम् ॥ ये यजन्ति वरारोहे क्रतूनेकशतैरपि ॥
আৰু এতিয়া, হে দেবি, শুনা—মই পিতৃযজ্ঞ বিষয়ে নিশ্চিত বিৱৰণ ক’ম। হে বৰাৰোহে, যদিও কিছুমানে শত শত ক্ৰতু সম্পাদন কৰে।
Verse 13
सर्वे ते मयि वर्तन्ते सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ अग्निर्मुखं च देवानां हव्यकव्येषु माधवि ॥
সেই সকলো (যজ্ঞীয় কৰ্ম) মোৰ ভিতৰতে অৱস্থিত—এই সত্য মই তোমাক কওঁ। হব্য আৰু কব্য (দেৱ-অৰ্পণ আৰু পিতৃ-ক্ৰিয়া)ত, হে মাধৱী, অগ্নিক দেৱতাসকলৰ ‘মুখ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 14
उत्तरोग्निरहं चैव दक्षिणाग्निरहं तथा ॥ अहम् आहवनीयोऽग्निः सर्वयज्ञेषु सुन्दरि ॥
মইয়েই উত্তৰ অগ্নি, আৰু মইয়েই দক্ষিণ অগ্নিও। হে সুন্দৰী, সকলো যজ্ঞত মইয়েই আহৱনীয় অগ্নি।
Verse 15
पावनः पावकश्चैव अहमेव व्यवस्थितः ॥ सर्वेष्वेव तु कार्येषु देवसत्रेषु माधवि ॥
পাৱন (শুদ্ধকাৰী) আৰু পাৱক (শুদ্ধিকাৰক অগ্নি) ৰূপে মইয়েই স্থিত। হে মাধৱী, সকলো কৰ্মত আৰু দেৱসত্ৰ (দীৰ্ঘ যজ্ঞ-সত্ৰ)সমূহতো নিশ্চয় মইয়েই।
Verse 16
वैश्वदेवे नियुञ्जीत ब्रह्मचारी शुचिः सदा ॥ भिक्षुको देवतीर्थेषु वानप्रस्थो यतिस्तथा ॥
বৈশ্বদেৱ ৰীতিত সদায় শুচি ব্ৰহ্মচাৰীক নিযুক্ত কৰিব; তদ্ৰূপে দেৱ-তীৰ্থসমূহত ভিক্ষুকক, আৰু তেনেদৰে বাণপ্ৰস্থ আৰু যতিকো (উপযুক্ত কাৰ্যত) নিযুক্ত কৰিব।
Verse 17
एतान्न भोजयेच्छ्राद्धे देवतीर्थेषु पूजयेत् ॥ व्रतस्थान्संप्रवक्ष्यामि श्राद्धमर्हन्ति ये द्विजाः ॥
শ্ৰাদ্ধত এইসকলক ভোজন নকৰাব; বৰং দেৱ-তীৰ্থসমূহত তেওঁলোকক সন্মান কৰিব। এতিয়া মই ব্ৰতধাৰীসকল—শ্ৰাদ্ধত যোগ্য পাত্ৰ দ্বিজসকলৰ বিষয়ে ক’ম।
Verse 18
उत्तमो गृहसन्तुष्टः क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः ॥ उदासीनः सत्यसन्धः श्रोत्रियो धर्मपाठकः ॥
উত্তম সেই গৃহস্থ-সন্তুষ্ট ব্যক্তি—ক্ষমাশীল, দান্ত, ইন্দ্ৰিয়জয়ী; উদাসীন, সত্য-সংকল্পে স্থিত, শ্ৰোত্ৰিয় পণ্ডিত আৰু ধৰ্ম-পাঠক।
Verse 19
दत्त्वा हुताशनायादौ देवतीर्थेषु सुन्दरि ॥ मुखेषु पश्चाद्ब्राह्मणस्य पित्रे दद्याद्यथाविधि ॥
হে সুন্দৰি, প্ৰথমে দেবতীৰ্থসমূহত হুতাশন (অগ্নি)লৈ অৰ্পণ কৰি; তাৰ পাছত বিধি অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণৰ ‘মুখ’সমূহক (অর্থাৎ কৰ্মকাৰী ব্ৰাহ্মণ) আৰু তাৰ পিছত পিতৃলৈ দান দিব লাগে।
Verse 20
चतुर्णामेव वर्णानां यद्यथा श्राद्धमर्हति ॥ तथा विधिः प्रयोक्तव्यः पितृयज्ञेषु सुन्दरि ॥
হে সুন্দৰি, চাৰিও বৰ্ণৰ বাবে যি যি ধৰণে শ্ৰাদ্ধ উপযুক্ত, পিতৃযজ্ঞসমূহতো সেই একে ধৰণে বিধি প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 21
यन्न पश्यन्ति ते भोज्यं श्वानः कुक्कुटसूकराः ॥ ब्राह्मणाश्चाप्यपांक्तेया नराः संस्कारवर्जिताः ॥
যি ভোজ্য কুকুৰ, কুকুৰা আৰু গাহৰিয়ে দেখা পায় (অর্থাৎ যাৰ ৰক্ষা-সাৱধানতা নাই); আৰু যিসকল ব্ৰাহ্মণ পংক্তিত বহিবলৈ অযোগ্য, লগতে সংস্কাৰবর্জিত লোক—এনেবোৰ শ্ৰাদ্ধ-ভোজত উপস্থিত নাথাকিব লাগে।
Verse 22
सर्वकर्मकरा ये च सर्वभक्षाश्च ये नराः ॥ एताञ्छ्राद्धे न पश्येत्तु पितृयज्ञेषु सुन्दरि ॥
হে সুন্দৰি, যিসকল সকলো ধৰণৰ চাকৰি/সেৱা কৰে আৰু যিসকল অন্ধাধুন্ধভাৱে সকলো খায়—এনেবোৰ লোকক শ্ৰাদ্ধত বা পিতৃযজ্ঞসমূহত উপস্থিত দেখা নালাগে।
Verse 23
एते पश्यन्ति यच्छ्राद्धं तच्छ्राद्धं राक्षसं विदुः ॥ मया प्रकल्पितो भागो बलये पूर्वमेव तु
যিসকলে কৰ্মত দোষ বিচাৰে, সিহঁতে সেই শ্ৰাদ্ধক ‘ৰাক্ষস’ (অশুচি/বিঘ্নিত) বুলি জানে। তথাপি বলী (সহায়ক সত্ত্বলৈ অৰ্পণ)ৰ ভাগ মই আগতেই নিৰ্ধাৰণ কৰিছিলোঁ।
Verse 24
हृतं यदा तु त्रैलोक्यं शक्रस्यार्थे त्रिविक्रमॆ ॥ एवं श्राद्धं प्रतीक्षन्ति मन्त्रहीनमविक्रियम्
যেতিয়া ত্ৰিৱিক্ৰমৰ প্ৰসঙ্গত শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ হিতৰ বাবে ত্ৰিলোক হৰণ কৰা হৈছিল, তেনেদৰে সিহঁতে মন্ত্ৰহীন আৰু বিধিসম্পন্ন নোহোৱা শ্ৰাদ্ধৰ অপেক্ষাত ঘাপটি থাকে।
Verse 25
वर्जनीया बुधैरेते पितृयज्ञेषु सुन्दरि ॥ प्रच्छन्नं भोजयेच्छ्राद्धे तर्पयित्वा द्विजं शुचिः
হে সুন্দৰী, পিতৃযজ্ঞসমূহত বুধসকলে এই (বিঘ্নকাৰী উপস্থিতি) বর্জন কৰা উচিত। শ্ৰাদ্ধত শুচি হৈ, প্ৰথমে দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)ক তৃপ্ত কৰি, আৱৰণ/গোপনভাৱে ভোজন কৰাব লাগে।
Verse 26
पितॄींस्तत्राह्वयेद्भूमे मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥ पिण्डास्त्रयः प्रदातव्याः सह व्यञ्जनसंयुताः
হে ভূমি, তাত বিধিপূৰ্বক মন্ত্ৰেৰে পিতৃসকলক আহ্বান কৰিব লাগে। ব্যঞ্জনসহ তিনিটা পিণ্ড (ভাতৰ গুটি) দান কৰিব লাগে।
Verse 27
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ अपसव्येन दातव्यं मासिमासि तिलोदकम्
পিতা, পিতামহ আৰু প্ৰপিতামহ—এইসকলৰ বাবে মাহে মাহে তিলোদক (তিল-মিশ্ৰিত জল) অপসব্য ভাৱে (বাওঁফালে/বিপৰীত দিশে) দান কৰিব লাগে।
Verse 28
एवं दत्तेन प्रीयन्ते पितरश्च न संशयः ॥ परमात्मा शरीरस्थो देवतानां मया कृतः
এইদৰে দিয়া অৰ্পণে পিতৃসকল সন্তুষ্ট হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। দেহৰ ভিতৰত অৱস্থিত পৰমাত্মাক মই দেৱতাসকলৰ অন্তৰ্যামী উপস্থিতি ৰূপে স্থাপন কৰিলোঁ।
Verse 29
त्रयस्तत्र वरारोहे देवगात्राद्विनिःसृताः ॥ पितृदेवा भविष्यन्ति भोक्तारः पितृपिण्डकान्
তাত, হে সুন্দৰ আৰোহণীয়া নাৰী, দেৱতাসকলৰ দেহৰ পৰা নিৰ্গত তিনিজন সত্তা ‘পিতৃ-দেৱ’ হৈ উঠে—পিতৃ-পিণ্ড অৰ্পণৰ ভোক্তা।
Verse 30
देवतासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥ छिद्रं श्राद्धेऽस्य पश्यन्ति वायुभूता न संशयः
দেৱতা, অসুৰ, গন্ধৰ্ব, যক্ষ, ৰাক্ষস আৰু পন্নগসকল—বায়ুৰূপ (সূক্ষ্ম আৰু চলমান) হৈ—এই শ্রাদ্ধত কোনো ছিদ্ৰ বা ত্ৰুটি দেখিবলৈ পায়; সন্দেহ নাই।
Verse 31
पितृयज्ञं विशालाक्षि ये कुर्वन्ति विदो जनाः ॥ आयुः कीर्तिं बलं तेजो धनपुत्रपशुस्त्रियः
হে বিশালনয়না, যিসকল জ্ঞানী লোক পিতৃযজ্ঞ সম্পাদন কৰে, তেওঁলোকে আয়ু, কীৰ্তি, বল, তেজ আৰু সমৃদ্ধি লাভ কৰে—ধন, সন্তান, পশু আৰু গৃহকল্যাণসহ।
Verse 32
ददन्ते पितरस्तस्य आरोग्यं नात्र संशयः ॥ आत्मकर्मवशाल्लोकान् प्राप्नुवन्तीह शोभनान्
তেওঁৰ পিতৃসকল তেওঁক আৰোগ্য দান কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই। আৰু নিজৰ কৰ্মৰ অধীনত, তেওঁ পৰলোকত শুভ লোকসমূহ লাভ কৰে।
Verse 33
तिर्यग्भ्यश्च विमुच्यन्ते प्रेतभावेन मानवाः ॥ नरके पच्यमानानां त्राता भवति मानवः ॥
যিসকল জীৱ তিৰ্যক্-যোনিত পতিত হৈছে, সিহঁতেও প্ৰেত-ভাৱৰ অৱস্থাৰ দ্বাৰা (সহায় পালে) মুক্ত হয়; আৰু নৰকত দগ্ধমানসকলৰ বাবে মানুহেই ত্ৰাতা হয়।
Verse 34
पूजकः पितृदेवानां सर्वकालं गृहाश्रमे ॥ द्विजातींस्तर्पयित्वा तु पूर्णेन विधिना नरः ॥
গৃহস্থাশ্ৰমত মানুহে সদায় পিতৃ-দেৱতাসকলৰ ভক্তিপূৰ্বক পূজক হোৱা উচিত; আৰু দ্বিজসকলক তৰ্পণ-অৰ্ঘ্য দি সন্তুষ্ট কৰি, সম্পূৰ্ণ বিধি অনুসাৰে কৰ্ম সম্পন্ন কৰা উচিত।
Verse 35
अक्षय्यं तस्य मन्यन्ते पितरः श्राद्धतर्पिताः ॥ नरा ये पितृभक्तास्ते प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥
শ্ৰাদ্ধে তৰ্পিত পিতৃসকলে তেওঁৰ দান-অৰ্ঘ্যক অক্ষয় বুলি গণ্য কৰে; আৰু যিসকল মানুহ পিতৃভক্ত, সিহঁতে পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 36
सात्विकं शुक्लपन्थानमेतॆ यान्ति विदो जनाः ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि ॥
এই বিদ্বান লোকসকলে সাত্ত্বিক ‘শুক্ল পন্থা’ৰে গমন কৰে। এতিয়া মই পুনৰ আন কথা ক’ম—সুন্দৰী, তত্ত্ববোধেৰে মন দি শুনা।
Verse 37
कल्पान्तं पच्यमानापि त्रायन्ते येन मानवाः ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च कदाचिदपि सुन्दरि ॥
কল্পান্তলৈকে দগ্ধমান হৈ থাকিলেও, এই উপায়ে মানুহসকল উদ্ধাৰ পায়; আৰু, সুন্দৰী, তেওঁলোকৰ পুত্ৰ আৰু পৌত্ৰসকলেও কোনো এক সময়ত (সেই উদ্ধাৰত) অংশীদাৰ হয়।
Verse 38
मुंचन्ति जलबिन्दूंश्च अमां प्राप्य जलाशये ॥ तेनैव भविता तृप्तिस्तेषां निरयगामिनाम् ॥
অমাৱস্যাৰ দিনে জলাশয়ত উপস্থিত হৈ তেওঁলোকে পানীৰ বিন্দু পৰ্যন্তো অৰ্পণ কৰে; সেইটোৱেই নৰকগামীসকলৰ তৃপ্তিৰ কাৰণ হয়।
Verse 39
ये वै श्राद्धं प्रकुर्वन्ति तर्पयित्वा द्विजातयः ॥ दत्त्वा तिलोदकं पिण्डान् पितृभ्यो भक्तिभावतः ॥
যিসকল দ্বিজে শ্ৰাদ্ধ সম্পাদন কৰে—তর্পণ কৰি সন্তুষ্টি অৰ্পণ কৰি, আৰু ভক্তিভাৱে পিতৃসকললৈ তিল-মিশ্ৰিত জল আৰু পিণ্ড দান কৰে—
Verse 40
निरयात्तेऽपि मुच्यन्ते तृप्तिर्भवति चाक्षया ॥ गृह्य चोदुम्बरं पात्रं कृत्वा तत्र तिलोदकम् ॥
তেওঁলোকো নৰকৰ পৰা মুক্ত হয়, আৰু তেওঁলোকৰ তৃপ্তি অক্ষয় হয়। উদুম্বৰ কাঠৰ পাত্ৰ লৈ, তাত তিল-মিশ্ৰিত জল প্ৰস্তুত কৰি—
Verse 41
विप्राणां वचनं कृत्वा यथाशक्त्या च दक्षिणा ॥ देया तेषां तु विप्राणां पितॄणां मोक्षणाय च ॥
বিপ্ৰসকলৰ উপদেশ অনুসৰি কাৰ্য কৰি, আৰু নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে দক্ষিণা দিয়া উচিত; সেই দক্ষিণা সেই বিপ্ৰসকলক পিতৃসকলৰ মোক্ষৰ কাৰণৰূপে দিয়া হয়।
Verse 42
देयो नीलो वृषस्तत्र नरकार्त्तिविनाशनः ॥ नीलषण्डस्य लाङ्गूले तोयमप्युद्धरेद्यदि ॥
তাত নীলা বৃষ (নীল গৰু) দান কৰা উচিত, যি নৰকৰ যন্ত্ৰণা নাশ কৰে। আৰু যদি ‘নীলষণ্ড’ৰ লেঙুৰত ধৰি পানী পৰ্যন্তো ওপৰলৈ তোলা যায় তেন্তে—
Verse 43
षष्टिवर्षसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः ॥ मुक्तमात्रेण शृङ्गेण नीलषण्डेन सुन्दरि ॥
হে সুন্দৰি! কেৱল মুক্ত কৰা নীল-বৃষভৰ শিঙেৰে তেওঁ পিতৃলোকক ষাঠি হাজাৰ বছৰলৈ তৃপ্ত কৰে।
Verse 44
उद्धृतो यदि सुश्रोणि पङ्कः शृङ्गेण तेन च ॥ बान्धवाः पितरस्तस्य निरये पतितास्तु ये ॥
হে সুশ্ৰোণি! যদি সেই শিঙেৰে কাদামাটি উঠোৱা হয়, তেন্তে তাৰ বান্ধৱ—তাৰ পিতৃসকল—যিসকল নৰকত পতিত, তেওঁলোক উদ্ধাৰ হোৱা বুলি বুজিবা।
Verse 45
तानुद्धृत्य वरारोहे सोमलोकं स गच्छति ॥ मुक्तेन नीलषण्डेन यत्पुण्यं जायते भुवि ॥
হে বৰাৰোহে! তেওঁলোকক উদ্ধাৰ কৰি সি সোমলোকলৈ যায়। নীল-বৃষভক মুক্ত কৰাত পৃথিৱীত যি পুণ্য উৎপন্ন হয়—
Verse 46
एष धर्मो गृहस्थानां पुत्रपौत्रसमन्विताः ॥ त्रातारश्च भविष्यन्ति वर्तयन्तो यथासुखम् ॥
এই গৃহস্থসকলৰ ধৰ্ম: পুত্ৰ-পৌত্ৰেৰে সমন্বিত হৈ তেওঁলোকে ৰক্ষক হয় আৰু যথাসুখে জীৱন চলাই যায়।
Verse 47
पिपीलिकादिभूतानि जङ्गमाश्च विहङ्गमाः ॥ उपजीवन्ति सुश्रोणि गृहस्थेषु न संशयः ॥
হে সুশ্ৰোণি! পিপীলিকা আদি জীৱ, জংগম প্ৰাণী আৰু পক্ষীসকল—গৃহস্থসকলৰ ওপৰতেই জীৱিকা নিৰ্ভৰ কৰে; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 48
एवं गृहाश्रमो मूलं धर्मस्तत्र प्रतिष्ठितः ॥ मासिमासि तु ये श्राद्धं प्रकुर्वन्ति गृहाश्रमे ॥
এইদৰে গৃহস্থ-আশ্ৰমেই মূল; তাতেই ধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠিত। আৰু যিসকলে গৃহস্থ-আশ্ৰমত মাহে মাহে শ্ৰাদ্ধ সম্পাদন কৰে—
Verse 49
तिथौ पर्वणि ये चैव स्वपितॄींस्तारयन्ति वै ॥
আৰু যিসকলে তিথিত আৰু পৰ্বণিত (উৎসৱ-সন্ধিক্ষণত) নিশ্চয়েই নিজৰ পিতৃলোকক উদ্ধাৰ কৰে—
Verse 50
न यज्ञदानाध्ययनोपवासैस्तीर्थाभिषेकैरपि चाग्निहोत्रैः ॥ दानैरनेकैर्विधिसम्प्रदत्तैर्न तत्फलं श्राद्धगृहस्य धर्मे ॥
যজ্ঞ, দান, অধ্যয়ন বা উপবাসে নহয়; তীৰ্থস্নানেও নহয়, অগ্নিহোত্ৰ কৰ্মেও নহয়; আৰু বিধি অনুসাৰে দিয়া বহু দানেও নহয়—শ্ৰাদ্ধ পালনকাৰী গৃহস্থৰ ধৰ্মত যি ফল, সেই ফল তেনে নাপোৱা যায়।
Verse 51
पितरो निर्गतास्तत्र ब्रह्मविष्णुशरीरगाः ॥ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥
তাত পিতৃগণ অগ্ৰসৰ হয়, ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৰ দেহ-ৰূপে অৱস্থিত হৈ। (সেইসকল) পিতা, পিতামহ, আৰু তদ্ৰূপ প্ৰপিতামহ।
Verse 52
एवं क्रमेण वै तत्र पितृदेवा वसुन्धरे ॥ देवताः कश्यपोत्पन्ना श्राद्धेषु विनियोजिताः ॥
এইদৰে ক্ৰম অনুসাৰে, হে বসুন্ধৰা, তাত পিতৃ-দেৱসকল—কশ্যপজাত দেবতা—শ্ৰাদ্ধ কৰ্মত নিয়োজিত কৰা হয়।
Verse 53
तत एते न जानन्ति देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ ईश्वरश्च न जानाति आत्मदेहविनिःसृताः ॥
সেয়ে শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) অগ্ৰগণ্য দেৱতাসকলেও তেওঁলোকক চিনিব নোৱাৰে; আৰু ঈশ্বৰো নিজৰ দেহৰ পৰা বহিৰ্গত হোৱা সকলক নাজানে।
Verse 54
न च ब्रह्मा विजानाति निःसृतो मम मायया ॥ एवं मायामयौ भूमौ ब्रह्मरुद्रौ बहिष्कृतौ ॥
আৰু ব্ৰহ্মাও তাক বুজি নাপায়, কিয়নো সি মোৰ মায়াৰ দ্বাৰা বহিৰ্গত কৰা হৈছে। এইদৰে, হে ভূমি, মায়াময় ব্ৰহ্মা আৰু ৰুদ্ৰ বাহিৰত ৰখা (বহিষ্কৃত) হয়।
Verse 55
कृत्वा वै पिण्डसङ्कल्पं दर्भानास्तीर्य भूतले ॥ तेन ते पितृपिण्डेन पितृदेवा वसुन्धरे ॥
নিশ্চয় পিণ্ড-অৰ্পণৰ সংকল্প কৰি আৰু ভূমিত দৰ্ভা বিছাই, হে বসুন্ধৰা, সেই পিতৃ-পিণ্ডৰ দ্বাৰা পিতৃ-দেৱতাসকলক সেবা/উপচাৰ কৰা হ’ল।
Verse 56
अजीर्णेनाभिपीड्यन्ते भुज्यन्ते न च सुन्दरि ॥ ततो दुःखेन सन्तप्ताः पद्यन्ते सोममेव च ॥
হে সুন্দৰী, তেওঁলোক অজীৰ্ণতাত পীড়িত হয় আৰু ভোজন কৰিব নোৱাৰে। তাৰপিছত দুখে দগ্ধ হৈ, তেওঁলোকে সোমৰ ওচৰলৈও গমন কৰে।
Verse 57
दृष्टाः सोमेन सुष्रोणि देवताजीर्णपीडिताः ॥ स्वागतेनाथ वाक्येन पूजितास्तदनन्तरम् ॥
হে সুশ্ৰোণী, সোমে অজীৰ্ণ-পীড়িত সেই দেৱতাসকলক দেখিলে; তাৰপিছত তৎক্ষণাৎ ‘স্বাগতম’ আদি বাক্যৰে তেওঁলোকক সন্মান কৰি পূজিত কৰা হ’ল।
Verse 58
सोम उवाच ॥ देवताः कस्य चोत्पन्ना दुखिताः केन हेतुना ॥ एवं तु भाषमाणस्य सोमस्य तदनन्तरम् ॥
সোমে ক’লে: “হে দেৱতাসকল, তোমালোক কাৰ বংশৰ পৰা উৎপন্ন, আৰু কোন কাৰণত দুখিত?” সোমে এইদৰে ক’বলৈ ধৰাৰ লগে লগে তাৰ পাছতেই…
Verse 59
श्राद्धे नियुक्तास्तैस्तु पितृपिण्डेन तर्पिताः ॥ अजीर्णं जायते सोम तेन वै दुःखिता वयम् ॥
“শ্ৰাদ্ধত তেওঁলোকে আমাক নিয়োজিত কৰিছিল, আৰু পিতৃ-পিণ্ডেৰে আমি তৃপ্ত হৈছিলোঁ। হে সোম, অজীৰ্ণ হয়; সেই কাৰণেই আমি নিশ্চয় দুখিত।”
Verse 60
सोम उवाच ॥ सखा चाहं भविष्यामि त्रयाणां च चतुर्थकः ॥ सहितास्तत्र गच्छामो यथा श्रेयो भविष्यति ॥
সোমে ক’লে: “ময়ো সখা হ’ম—তিনিজনৰ মাজত চতুৰ্থ হৈ। আহা, আমি একেলগে তাত যাওঁ, যাতে কল্যাণকৰ ফল ঘটে।”
Verse 61
एवमुक्तास्तु सोमेन पितृदेवास्तदन्तरे ॥ सोमं सोमेन गच्छन्ति श्रेयस्कामा वसुन्धरे ॥
সোমে এইদৰে কোৱাৰ পাছত, সেই সময়ত পিতৃ-দেৱসকলে—শ্ৰেয় কামনা কৰি—হে বসুন্ধৰা, সোমৰ সৈতে আগবাঢ়িল।
Verse 62
ऊचुस्ते सोममेवापि वाक्यं नः श्रूयतामिति ॥ त्रयस्तु पितरो देवा ब्रह्मविष्णुहरोद्भवाः ॥
তেওঁলোকে সোমকো ক’লে: “আমাৰ বাক্য শুনা হওক।” “তিনিজন পিতৃ দেৱতা, ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু হৰ (ৰুদ্ৰ/শিৱ)ৰ পৰা উৎপন্ন।”
Verse 63
शरण्यं शरणं देवं ब्रह्माणं पद्मसम्भवम् ।। मेरुशृङ्गे सुखासीनं ब्रह्मर्षिगणसेवितम्
শৰণদাতা দেৱতা—পদ্মসম্ভৱ ব্ৰহ্মাক শৰণ লৈ, তেওঁলোকে মেরুৰ শৃংগত সুখাসনে উপবিষ্ট, ব্ৰহ্মৰ্ষিগণৰ দ্বাৰা সেবিত তাঁক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 64
य एते पितरो देव दुःखिताजीरनपीडिताः ।। आगताः शरणं चात्र सोमं सोमेन सत्तम
“হে দেৱ! এই পিতৃগণ দুখিত আৰু জীৰ্ণ/অজীৰ্ণৰ পীড়াত পীড়িত। তেওঁলোকে সোমসহ ইয়াত শৰণ ল’বলৈ আহিছে। হে সোমসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ!”
Verse 65
यथा नश्यन्ति जीर्णानि तथा कुरु पितामह ।। मुहूर्तं ध्यानमास्थाय ईश्वरं च ददर्श ह
“যেনেকৈ জীৰ্ণ বস্তু নাশ হয়, তেনেকৈ কৰ, হে পিতামহ।” তাৰ পাছত তেওঁ এক মুহূৰ্ত ধ্যান অৱলম্বন কৰি ঈশ্বৰক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 66
उवाच वचनं तत्र ब्रह्मा योगीश्वरं प्रति ।। एते ते पितरो देव दुःखिताजीरनपीडिताः
তাত ব্ৰহ্মাই যোগীশ্বৰক উদ্দেশি বচন ক’লে: “হে দেৱ! এইসকল তোমাৰ পিতৃ, দুখিত আৰু জীৰ্ণ/অজীৰ্ণৰ পীড়াত পীড়িত।”
Verse 67
आगताः शरणं चात्र सोमेन सहिताः मम ।। आचक्ष्व निर्मिता येन यथा श्रेयो भवेत् तव
“সোমসহ তেওঁলোকে ইয়াত মোৰ ওচৰলৈ শৰণ ল’বলৈ আহিছে। ক’বা—যিজনে তেওঁলোকক নিৰ্মাণ/নিয়তি কৰিলে, সেই উপায় কি, যাতে তোমাৰ বাবে শ্ৰেয় আৰু যথোচিত ফল উদয় হয়।”
Verse 68
ब्रह्मणा चैवमुक्तस्तु ईश्वरः परमेश्वरः ।। मुहूर्तं ध्यानमास्थाय दिव्यं योगं च माधवि
ব্ৰহ্মাই এইদৰে সম্বোধন কৰাত ঈশ্বৰ—পৰমেশ্বৰ—এটা মুহূৰ্ত ধ্যানত স্থিত হৈ, হে মাধৱী, দিৱ্য যোগত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 69
पश्यते ईश्वरं तत्र योगवेदाङ्गनिर्मितम् ।। विस्मयं परमं गत्वा ब्रह्माणं वाक्यमब्रवीत्
তাত তেওঁ ঈশ্বৰক দেখিলে, যাক যোগ আৰু বেদৰ অঙ্গসমূহে গঠিত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে; আৰু গভীৰ বিস্ময়ত নিমগ্ন হৈ তেওঁ ব্ৰহ্মাক বাক্য ক’লে।
Verse 70
निर्मिता विष्णुना ब्रह्मन् वैष्णव्या मायया च ते ।। प्रथमं पितरौ देवा ये च श्रेष्ठा भवन्ति ते
“হে ব্ৰাহ্মণ, এইসকল বিষ্ণুৰ দ্বাৰা আৰু বৈষ্ণৱী মায়াৰ দ্বাৰাও নিৰ্মিত। প্ৰথমে দুজন পিতৃ-দেৱতা; আৰু যিসকল শ্ৰেষ্ঠ, তেওঁলোকেই সেই মৰ্যাদাত অগ্ৰগণ্য হয়।”
Verse 71
पिता तु ब्रह्मदैवत्यो मम गात्राद्विनिर्मितः ।। पितामहो विष्णुदेवो विष्णुगात्राद्विनिर्मितः
“পিতা ব্ৰহ্ম-দেৱতাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আৰু মোৰ দেহৰ পৰা নিৰ্মিত; পিতামহ বিষ্ণু-দেৱতা, বিষ্ণুৰ দেহৰ পৰা নিৰ্মিত।”
Verse 72
प्रपितामहो रुद्रदेवो मम गात्राद्विनिर्मितः ।। श्राद्धे नियोजितास्तेऽत्र मर्त्येषु पितृदेवताः
“প্ৰপিতামহ ৰুদ্ৰ-দেৱতা, মোৰ দেহৰ পৰা নিৰ্মিত। শ্ৰাদ্ধ-ক্ৰিয়াত এই পিতৃ-দেৱতাসকলক ইয়াত মর্ত্যলোকত নিয়োজিত কৰা হয়।”
Verse 73
आगताः शरणं ब्रह्मन् सोमेन सहिताः यदि ॥ येन नश्यत्यजीर्णं च पितॄणां च सुखं भवेत्
যদি তেওঁলোকে সোমসহ শৰণ লৈ আহে, হে ব্ৰাহ্মণ, তেন্তে তাৰ দ্বাৰা অজীৰ্ণ নাশ হয় আৰু পিতৃসকলৰ সুখ-কল্যাণ উৎপন্ন হয়।
Verse 74
शृणु तत्ते प्रवक्ष्यामि ब्रह्मन् लोकपितामह ॥ शाण्डिल्यपुत्रस्तेजस्वी धूम्रकेतुर्विभावसुः
শুনা, মই তোমাক ক’ম, হে ব্ৰাহ্মণ—লোকপিতামহে ক’লে: শাণ্ডিল্যৰ তেজস্বী পুত্ৰ ধূম্ৰকেতু, বিভাৱসু (অগ্নি)।
Verse 75
श्राद्धे तु प्रथमं तस्य दातव्यं मानुषेषु वा ॥ सह तेनैव भोक्तव्यं पितृपिण्डविसर्जितम्
শ্ৰাদ্ধত প্ৰথমে তাক দান কৰিব লাগে, অথবা মানুহৰ মাজত (অৰ্থাৎ কৰ্মকাৰী পুৰোহিতৰ দ্বাৰা); আৰু পিতৃপিণ্ড বিসৰ্জনৰ সৈতে যুক্ত অংশ সেই অৰ্ঘ্যৰ সৈতে একেলগে ভোগ কৰিব লাগে।
Verse 76
ईश्वरैनेवमुक्तस्तु ब्रह्मा कमलसम्भवः ॥ आहूय मनसा चैव ह्यागतो हव्यवाहनः
ঈশ্বৰৰ এই বাক্য শুনি কমলসম্ভৱ ব্ৰহ্মাই মনসাৰে আহ্বান কৰিলে; আৰু হব্যবাহন (অগ্নি), হব্য বহনকাৰী, উপস্থিত হ’ল।
Verse 77
प्रदीप्तस्तेजसा वह्निः सर्वभक्षो हुताशनः ॥ योजितः पञ्चयज्ञेषु ब्रह्मणा मम मायया
তেজে প্ৰদীপ্ত বহ্নি—হুতাশন, সৰ্বভক্ষ অগ্নি—মোৰ (ঈশ্বৰৰ) মায়াৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্মাই পঞ্চযজ্ঞত নিযুক্ত কৰিলে।
Verse 78
ब्रह्माग्निं भाषते तत्र शृणुष्व च हुताशन ॥ भोक्तव्यं प्रथमं ब्रह्मन् पितृपिण्डविसर्जितम्
তাত ব্ৰহ্মাই অগ্নিক ক’লে: ‘শুনা, হে হুতাশন! হে ব্ৰাহ্মণ, প্ৰথমে পিতৃসকললৈ সমৰ্পিত পিণ্ড-সম্পৰ্কীয় অংশটোই ভক্ষণ কৰিব লাগে।’
Verse 79
त्वया भुक्तेति भोक्ष्यन्ति देवताः समरुद्गणाः ॥ भोक्तव्यं मध्यमं श्राद्धं पथ्यं अन्नं च वै सह
‘তোমাৰ দ্বাৰা ভক্ষণ হ’লে, মৰুৎগণসহ দেৱতাসকলেো ভক্ষণ কৰিব।’ শ্ৰাদ্ধৰ মধ্য অংশ ভক্ষণযোগ্য, আৰু তাৰ সৈতে পথ্য, হিতকৰ অন্নো।
Verse 80
पश्चाद्दत्तं तु तं पिण्डं सह सोमेन भुञ्जते ॥ ब्रह्मणा ह्येवमुक्तास्तु पितृदेवहुताशनाः
কিন্তু পাছত দিয়া পিণ্ডটো সোমৰ সৈতে একেলগে ভক্ষণ কৰা হয়। ব্ৰহ্মাই এইদৰে ক’লে, পিতৃ, দেৱতা আৰু হুতাশন (অগ্নি) তেনেদৰেই আচৰণ কৰে।
Verse 81
प्रस्थिताः सह सोमेन देवतास्ता वसुन्धरे ॥ पितृयज्ञं वरारोहे भोक्ष्यन्ति सहिताः सदा
হে বসুন্ধৰা, সেই দেৱতাসকল সোমৰ সৈতে একেলগে প্ৰস্থান কৰিলে। হে বৰাৰোহে, পিতৃযজ্ঞত তেওঁলোকে সদায় একেলগে ভক্ষণ কৰিব।
Verse 82
पश्चात्पिण्डान्प्रदद्याच्च दर्भानास्तीर्य भूतले ॥ प्रथमं ब्रह्मणोऽंशाय दद्यात्पिण्डं विधानतः
তাৰ পাছত ভূমিত দৰ্ভা ঘাঁহ বিছাই পিণ্ডসমূহ প্ৰদান কৰিব লাগে। বিধি অনুসাৰে প্ৰথমে ব্ৰহ্মাৰ অংশলৈ এটা পিণ্ড দিয়া উচিত।
Verse 83
पितामहाय रुद्रांशसम्भूताय तु मध्यमम् ॥ प्रपितामहाय विष्णोस्तु दद्यात्पिण्डं महीतले
ভূমিত ৰুদ্ৰাংশসম্ভূত বুলি কোৱা পিতামহলৈ মধ্য পিণ্ড অৰ্ঘ্য দিয়া উচিত, আৰু বিষ্ণুৰ সৈতে সম্পৰ্কিত প্ৰপিতামহলৈও পিণ্ড দান কৰিব লাগে।
Verse 84
विधिना मन्त्रपूर्वेण श्राद्धं कुर्वन्ति ये नराः ॥ तेषां वरं प्रयच्छन्ति पितरः श्राद्धतर्पिताः
যিসকল মানুহে বিধি অনুসাৰে আৰু মন্ত্ৰপূৰ্বক শ্ৰাদ্ধ কৰে, সেই শ্ৰাদ্ধে তৃপ্ত হোৱা পিতৃলোক তেওঁলোকক বৰ (আশীৰ্বাদ) প্ৰদান কৰে।
Verse 85
मम मायाबलेनैव कृतं श्राद्धं द्विजातिभिः ॥ अपाङ्क्तेयांस्तथा विप्रान्प्रवक्ष्यामि वसुन्धरे
মোৰ মায়াশক্তিৰ বলতেই দ্বিজাতিসকলে শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰিছে; আৰু এতিয়া, হে বসুন্ধৰা, মই সেইসকল ব্ৰাহ্মণৰ কথা ক’ম যিসকলক পংক্তিত বহিবলৈ অযোগ্য (অপাঙ্ক্তেয়) গণ্য কৰা হয়।
Verse 86
नपुंसकाश्चित्रकारा वसुपालविनिन्दकाः ॥ कुनखाः श्यावदन्ताश्च काणाश्च विकटोदऱाः
নপুংসক, চিত্ৰকাৰ, বসুপালক নিন্দা কৰা লোক, বিকৃত নখযুক্ত, ক’লা দাঁতযুক্ত, একচকু আৰু বিকৃত উদৰযুক্ত—এইসকলক অযোগ্য বুলি গণ্য কৰা হৈছে।
Verse 87
नर्त्तका गायनाश्चैव तथा रङ्गोपजीविनः ॥ वेदविक्रयिणश्चैव सर्वे याजकयाजकाः
নৃত্যকাৰ, গায়ক আৰু ৰঙ্গমঞ্চৰ ওপৰত জীৱিকা কৰা লোক; বেদ বিক্ৰী কৰা লোক; আৰু ভাড়াত যাজকতা কৰা বা যাজকতা কৰোৱা সকলো—এইসকল অযোগ্য বুলি গণ্য।
Verse 88
राजोपसेवकाश्चैव वाणिज्यक्रयविक्रयाः ॥ ब्रह्मयोन्यां समुत्पन्नाः सङ्कीर्णा पतिताश्च ये
যিসকলে ৰজাৰ সেৱা কৰে আৰু যিসকলে বাণিজ্যত ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰে; আৰু ব্ৰাহ্মণ-যোনিত জন্ম লৈও সংকৰ (মিশ্ৰ) অৱস্থাৰ বা পতিত বুলি কোৱা লোকসকল—এইসকলক অযোগ্য বুলি গণ্য কৰা হৈছে।
Verse 89
असंस्कारप्रवृत्ताश्च शूद्रकर्मोपजीविनः ॥ शूद्रकर्मकरा ये च गणका ग्रामयाजकाः
যিসকলে নিৰ্ধাৰিত সংস্কাৰ (saṁskāra) নকৰাকৈ জীৱন-চৰ্যা কৰে; যিসকলে শূদ্ৰ-কৰ্মৰ দ্বাৰা জীৱিকা চলে; যিসকলে তেনে কৰ্ম কৰে; গণক (হিসাবকাৰ/অংকবিদ); আৰু গ্ৰাম-যাজক—এইসকল অযোগ্য বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 90
दीक्षितः क्रोडपृष्ठश्च यश्च वार्धुषिको द्विजः ॥ विक्रेतारो रसानां च ये च वैश्योपजीविनः
দীক্ষিত (দীক্ষা গ্ৰহণ কৰা) ব্যক্তি; ‘ক্ৰোডপৃষ্ঠ’ বুলি কোৱা লোক; আৰু বাৰ্ধুষিক (সুদখোৰ/ধন-ঋণদাতা) দ্বিজ; ৰস/চাটনি আদি বিক্ৰেতা; আৰু বৈশ্য-জীৱিকাৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰা লোকসকল—এইসকল অযোগ্য বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 91
सर्वकर्मकरा ये च सर्वविक्रयिणस्तथा ॥ एतान्न भोजयेच्छ्राद्धे पितरर्थे च वसुन्धरे
যিসকলে সকলো ধৰণৰ কাম কৰে আৰু যিসকলে সকলো ধৰণৰ বস্তু বিক্ৰী কৰে—হে বসুন্ধৰা, পিতৃসকলৰ উদ্দেশ্যে কৰা শ্ৰাদ্ধত তেওঁলোকক ভোজন নকৰাব।
Verse 92
दूराध्वानं गता ये च तत्र कर्मोपजीविनः ॥ रसविक्रयिणश्चैव शैलूषस्तिलविक्रयी
যিসকলে দূৰ যাত্ৰালৈ গৈ তাত কৰ্ম কৰি জীৱিকা চলে; ৰস/চাটনি আদি বিক্ৰেতা; শৈলূষ (নট/অভিনেতা); আৰু তিল বিক্ৰেতা—এইসকল অযোগ্য বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 93
श्राद्धकालमनुप्राप्तं राजसं तं विदुर्बुधाः ॥ अन्ये ये दूषिता देवि द्विजरूपेण राक्षसाः
বুধজনেই জানে যে শ্রাদ্ধকাল উপস্থিত হ’লে এক ৰাজস স্বভাৱ উদ্ভৱ হয়। আৰু আন কিছুমান আছে, হে দেবী, দুষিতকাৰী প্ৰভাৱ—দ্বিজৰূপ ধৰি থকা ৰাক্ষসসকল।
Verse 94
एतन्न पश्येच्छ्राद्धेषु पितृपिण्डेषु माधवि ॥ अपाङ्क्तेयाँस्तथा विप्रान्भुञ्जतः पश्यतो द्विजान्
হে মাধৱী, শ্রাদ্ধত আৰু পিতৃপিণ্ড অৰ্পণত ইহঁতক দেখা বা উপস্থিত থাকিবলৈ নিদিব। তদুপৰি অপাঙ্ক্তেয় (অযোগ্য) বিপ্ৰসকলকো বর্জন কৰিব, আৰু আন দ্বিজে ভোজন কৰা চাই থাকি নিজে ভোজন কৰা দ্বিজসকলকো এৰিব।
Verse 95
पितरस्तस्य षण्मासं दुःखमृच्छन्ति दारुणम् ॥ न्यस्तपात्रं द्रुतं कुर्यात्प्रायश्चित्तमुभौ धरे
তাৰ পিতৃসকল ছয় মাহ ধৰি ভয়ংকৰ দুঃখ ভোগ কৰে। সেয়ে (যজ্ঞ) পাত্ৰ একাষে থৈ, এই পৃথিৱীত শীঘ্ৰে প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিব লাগে।
Verse 96
धृतं तु जुहुयादग्नावादित्यं चावलोकयेत् ॥ पुनरावपनं कृत्वा पितरं च पितामहान्
ঘৃত অগ্নিত আহুতি দিব আৰু সূৰ্যক দৰ্শন কৰিব। তাৰ পাছত পুনৰ-আৱাপন সম্পন্ন কৰি পিতৃ আৰু পিতামহসকলক (সন্মান কৰিবলৈ) আগবাঢ়িব।
Verse 97
गन्धपुष्पं च धूपं च दद्यादर्घ्यं तिलोदकम् ॥ यथाविधिं च विप्राय भोजयेच्च पुनः शुचिः
গন্ধ, পুষ্প আৰু ধূপ দান কৰিব, আৰু তিলজলসহ অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰিব। তাৰ পাছত পুনৰ শুচি হৈ, বিধিমতে বিপ্ৰক ভোজন কৰাব।
Verse 98
पुनश्चान्यत्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि ॥ ज्ञानशुद्धेन विप्रेण मन्त्रशुद्धिं यथाविधि
পুনৰো মই আন কথা ক’ম—হে সুন্দৰী, তত্ত্ববোধে মন দি শুনা। বিধি অনুসাৰে মন্ত্রৰ শুদ্ধি/সঠিকতা শুদ্ধ জ্ঞানসম্পন্ন ব্ৰাহ্মণৰ দ্বাৰাই সম্পন্ন হয়।
Verse 99
मृतान्नं ये न भुञ्जन्ति कदाचिदपि माधवि ॥ वैश्वदेवेषु दातव्यं श्राद्धेषु च न योजयेत्
হে মাধৱী, যিসকলে কেতিয়াও মৃত-সম্পৰ্কীয় আহাৰ নাখায়—সেই আহাৰ বৈশ্বদেৱ অৰ্ঘ্যত দান কৰিব লাগে, আৰু শ্রাদ্ধ-ক্ৰিয়াত তাক নিয়োগ নকৰিব।
Verse 100
दम्भकारकृतोच्छिष्टं कृत्वा तु नरकं व्रजेत् ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि यथा शुध्यन्ति ते नराः
দম্ভ/দেখুৱাবাজিৰ পৰা উৎপন্ন উচ্ছিষ্টৰ সৈতে কাৰ্য কৰিলে মানুহ নৰকৰ দুখলৈ যায়। মই সেই প্ৰায়শ্চিত্ত ক’ম, যাৰ দ্বাৰা সেই লোকসকল শুদ্ধ হয়।
Verse 101
माघमासे तु द्वादश्यां सर्पिर्युक्तं तु पायसम् ॥ स लिहेन्मधुमांसॆन तर्पयित्वा द्विजातयः
মাঘ মাহৰ দ্বাদশীত ঘিউ মিশ্ৰিত পায়স (ক্ষীৰ) প্ৰস্তুত কৰিব। দ্বিজাতিসকলক তৃপ্ত কৰি, শাস্ত্ৰবচন অনুসাৰে সি মধু আৰু মাংসৰ সৈতে তাক আস্বাদ/চাখে।
Verse 102
सवत्सां कपिलां दद्यादात्मनः शुद्धिकामुकः ॥ पुनः श्राद्धं प्रकुर्वीत चात्मनः शुभकामुकः
নিজ শুদ্ধি কামনা কৰা লোকে বাছুৰসহ কপিলা (তাম্ৰবৰ্ণ) গাই দান কৰিব। আৰু নিজৰ মঙ্গল কামনা কৰি পুনৰ শ্রাদ্ধ-ক্ৰিয়া আকৌ সম্পন্ন কৰিব।
Verse 103
स्नानोऽपलेपनं भूमे कृत्वा विप्रान्प्रमन्त्रयेत् ॥ दन्तकाष्ठं विसृज्यैव ब्रह्मचारी शुचिर्भवेत् ॥
হে ভূমি! স্নান আৰু অভ্যঞ্জন সম্পন্ন কৰি, যথোচিত মন্ত্ৰেৰে বিপ্ৰসকলক বিধিপূৰ্বক প্ৰমন্ত্ৰণ (সংস্কাৰ) কৰিব; আৰু দন্তকাষ্ঠ ত্যাগ কৰি ব্ৰহ্মচাৰী শুচি হৈ থাকিব।
Verse 104
यत्नेन मिथुनं श्राद्धे भोजयित्वा विसर्ज्जयेत् ॥ अमायां च विशालाक्षि दन्तकाष्ठं न खादयेत् ॥
যত্নসহ শ্ৰাদ্ধত দুজন বিপ্ৰক ভোজন কৰাই তাৰপিছত বিদায় দিব; আৰু অমাৱস্যাত, হে বিশাল-নয়না, দন্তকাষ্ঠ চোবাব নালাগে।
Verse 105
अमायां तु च यो मूर्खो दन्तकाष्ठं हि खादति ॥ हिंसितो हि भवेत्सोमो देवताः पितरस्तथा ॥
কিন্তু অমাৱস্যাত যি মূৰ্খ দন্তকাষ্ঠ চোবায়, সেয়া সোমদেৱক ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰে বুলি কোৱা হয়; আৰু তেনেদৰে দেৱতা আৰু পিতৃলোকো আঘাতপ্ৰাপ্ত হয়।
Verse 106
प्रभातायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे ॥ दिवाकृत्यं ततो गृह्य विप्रस्य विधिपूर्व्वकम् ॥
প্ৰভাতত, ৰাতি অন্ত হৈ সূৰ্য উদিত হ’লে, তেতিয়া দিনৰ কৰ্তব্যসমূহ সম্পন্ন কৰি, বিধিপূৰ্বক বিপ্ৰৰ বাবে আগবাঢ়িব।
Verse 107
श्मश्रुकर्म च कर्त्तव्यं नखानां छेदनानि च ॥ स्नापनाभ्यञ्जने दद्यात्पितृभक्तेन सुन्दरी ॥
দাড়ি-চুল কটা (শ্মশ্ৰুকৰ্ম) আৰু নখ কটা কৰ্তব্য; আৰু পিতৃভক্ত ব্যক্তিয়ে স্নান আৰু অভ্যঞ্জনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বস্তু যোগান ধৰিব, হে সুন্দৰী।
Verse 108
पक्वान्नं तत्र वै कार्यं सुविमृष्टं च शुद्धितः ॥ वृत्ते तु तत्र मध्याह्ने श्राद्धारम्भं तु कारयेत् ॥
তাত পক্বান্ন সুপৰিষ্কৃত আৰু শুদ্ধ কৰি প্ৰস্তুত কৰিব লাগে; আৰু মধ্যাহ্ন উপস্থিত হ’লে তাতেই শ্ৰাদ্ধৰ আৰম্ভণি কৰাব লাগে।
Verse 109
आसनं कल्पयित्वा तु आवाह्य तदनन्तरम् ॥ अर्घ्यं दत्त्वा विधानेन गन्धमाल्यैः प्रपूज्य च ॥
আসন সাজি তাৰ পাছত (তেওঁলোকক) আহ্বান কৰিব লাগে; বিধি অনুসাৰে অৰ্ঘ্য দান কৰি, গন্ধ আৰু মালাৰে যথাযথভাৱে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 110
धूपं दीपं तथा वस्त्रं तिलोदकमथापि वा ॥ पात्रं च भोजनस्यार्थे विप्राग्रे धारयेत्तथा ॥
ধূপ, দীপ, তথা বস্ত্ৰ, আৰু তিলজলও; আৰু ভোজনৰ বাবে পাত্ৰো—এই সকলোখিনি বিপ্ৰৰ আগত তেনেদৰে ৰাখিব লাগে।
Verse 111
भस्मना मण्डलं कार्यं पङ्क्ति दोषनिवारकम् ॥ अग्निकार्यं ततः कृत्वा अन्नं च परिवेषयेत् ॥
ভস্মেৰে এটা মণ্ডল কৰিব লাগে, যি পংক্তিৰ দোষ নিবারণ কৰে; তাৰ পাছত অগ্নিকাৰ্য সম্পন্ন কৰি অন্ন পৰিবেশন কৰিব লাগে।
Verse 112
तत्र कार्यो न सङ्कल्पः पितॄन्नुद्दिश्य सुन्दरी ॥ यथासुखेन भोक्तव्यमिति ब्रूयाद्द्विजं प्रति ॥
তাত, হে সুন্দৰী, পিতৃসকলক উদ্দেশ্য কৰি কোনো সংকল্প কৰিব নালাগে; বৰং দ্বিজক ক’ব লাগে—‘যথাসুখে, আপোনাৰ ইচ্ছামতে ভোজন কৰক।’
Verse 113
रक्षोघ्नमन्त्रपाठांश्च श्रावयीत विचक्षणः ॥ तृप्तं तु ब्राह्मणं दत्त्वा दद्याद्वै विकिरं ततः ॥
বিচক্ষণ কৰ্মকাৰীয়ে ৰক্ষোঘ্ন মন্ত্রপাঠসমূহ শ্ৰাৱয়িত কৰিব। তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণক তৃপ্ত কৰি সন্মান দিয়া হ’লে, তদনন্তৰ বিকিৰ (ছিটাই দিয়া নৈবেদ্য) দান কৰিব।
Verse 114
उत्तरीयासनं दत्त्वा पिण्डप्रश्नं तु कारयेत् ॥ दक्षिणाभिमुखो भूत्वा दर्भानास्तीर्य भूतले ॥
উত্তৰীয় বস্ত্ৰ আৰু আসন দিয়া পাছত, পিণ্ড-প্ৰশ্ন (পিণ্ড-দান সম্পৰ্কীয় অনুসন্ধান) কৰাব। দক্ষিণাভিমুখ হৈ, ভূমিত দৰ্ভা ঘাঁহ বিছাব।
Verse 115
पिण्डदानं प्रकुर्वीत पित्रादित्रितये तथा ॥ पिण्डानां पूजनं कार्यं तन्तुवृद्ध्यै यथाविधि ॥
পিতৃ আদি ত্ৰিতয় (তিন পিতৃপুরুষ)লৈ পিণ্ডদান কৰিব। বংশধাৰা বৃদ্ধিৰ বাবে বিধি অনুসাৰে পিণ্ডসমূহৰ পূজন কৰাটো কৰ্তব্য।
Verse 116
ब्राह्मणस्य च हस्ते तु दद्यादक्षय्यमात्मवान् ॥ दक्षिणाभिः प्रतोष्यापि स्वस्ति वाच्यं विसर्जयेत् ॥
আত্মসংযমী জনে অক্ষয় দান ব্ৰাহ্মণৰ হাতত দিব। দক্ষিণা দি তেওঁক সন্তুষ্ট কৰি, ‘স্বস্তি’ৰ মঙ্গলবচন উচ্চাৰি বিদায় দিব।
Verse 117
पिण्डास्त्रयस्तु वसुधे यावत्तिष्ठन्ति भूतले ॥ अप्यायमानाः पितरस्तावत्तिष्ठन्ति वै गृहे ॥
হে বসুধা (পৃথিৱী), যিমান সময় তিনিটা পিণ্ড ভূমিত থাকে, সিমান সময় পিতৃসকল পুষ্ট হৈ গৃহতে উপস্থিত থাকে।
Verse 118
वैष्णवी काश्यपी चेति अक्षया चेति नामतः ॥ भक्षयेत्प्रथमं पिण्डं पत्न्यै देयं तु मध्यमम् ॥
ইয়াৰ নাম ‘বৈষ্ণৱী’, ‘কাশ্যপী’ আৰু ‘অক্ষয়া’ বুলি কোৱা হয়। প্ৰথম পিণ্ড নিজে ভক্ষণ কৰিব; কিন্তু মধ্যম পিণ্ড পত্নীক দিব লাগে।
Verse 119
तृतीयमुदके दद्याच्छ्राद्धे एवं विधिः स्मृतः ॥ पितृदेवांश्च विसृजेत् ततश्च प्रणमेत् तान् ॥
তৃতীয় পিণ্ড পানীত দিব; শ্ৰাদ্ধত এই বিধি স্মৃত। তাৰ পাছত পিতৃ-দেৱসকলক বিসৰ্জন কৰি, তাৰ পিছত তেওঁলোকক প্ৰণাম কৰিব।
Verse 120
एवं दत्तेन तुष्यन्ति पितृदेवा न संशयः ॥ दीर्घायुष्यं प्रयच्छन्ति पुत्रपौत्रधनानि च ॥
এইদৰে দান কৰিলে পিতৃ-দেৱসকল সন্তুষ্ট হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। তেওঁলোকে দীঘল আয়ু, লগতে পুত্ৰ-পৌত্ৰ আৰু ধন-সম্পদ প্ৰদান কৰে।
Verse 121
ज्ञानोत्तमेषु विप्रेषु दद्याच्छ्राद्धं विधानतः ॥ अन्यथा तत्तु वै श्राद्धं निष्फलं नास्ति संशयः ॥
বিধান অনুসাৰে জ্ঞানত শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলক শ্ৰাদ্ধ দান কৰিব লাগে। অন্যথা সেই শ্ৰাদ্ধ নিশ্চয়েই নিষ্ফল—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 122
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं यः श्राद्धं कुरुते द्विजः ॥ मद्भक्तस्यासुरेन्द्रस्य फलं भवति भागतः ॥
যি দ্বিজে মন্ত্ৰবিহীন আৰু ক্ৰিয়াবিহীন শ্ৰাদ্ধ কৰে, তাৰ ফল ভাগৰূপে মোৰ ভক্ত অসুৰেন্দ্ৰলৈ যায়।
Verse 123
उद्धरेद्यदि पात्रं तु ब्राह्मणो ज्ञानवर्जितः॥ राक्षसैर्ह्रियते तच्च भुञ्जतस्तस्य सुन्दरि॥
যদি অজ্ঞ ব্ৰাহ্মণে নিজকে যোগ্য পাত্ৰ বুলি ধৰি দান গ্ৰহণ কৰে, তেন্তে হে সুন্দৰী, সি ভোগ কৰোঁতে সেই অৰ্পণ ৰাক্ষসসকলে হৰণ কৰে বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 124
एतत्ते कथितं भद्रे पितृकार्यमनुत्तमम्॥ उत्पतिश्चैव दानं च यत्पुण्यं कथितं तव॥
হে ভদ্ৰে, পিতৃসকলৰ বাবে অনুত্তম পিতৃকাৰ্য তোমাক কোৱা হ’ল; আৰু ফলৰ উৎপত্তি আৰু দান (দান)ৰ সৈতে যুক্ত যি পুণ্য, সেয়াও তোমাক বৰ্ণনা কৰা হ’ল।
Verse 125
अपरं चापि वसुधे किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि।
আৰু অধিককৈ, হে বসুধা (পৃথিৱী), তুমি আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?
Verse 126
करिष्यन्ति च ये श्राद्धं श्रद्धया ज्ञानिनो जनाः॥ तत्सर्वं कथयिष्यामि श्रूयतां शुभ लोचने॥
আৰু যিসকল জ্ঞানী লোকে শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰাদ্ধ কৰিব, সেই সকলো কথা মই ক’ম; হে শুভ-লোচনে, শুনা হওক।
Verse 127
तस्करा लेखकाऱाश्च याजका रङ्गकारकाः॥ शौलिका गिरिका ये च दाम्भिका ये च माधवि॥
চোৰ, লেখক, পেশাদাৰী যাজক, আৰু ৰঙ্গকাৰ; লগতে শৌলিক, গিৰিক, আৰু দম্ভী লোকসকল—হে মাধৱী।
Verse 128
प्रेतान्नं भुञ्जमानास्तु श्राद्धमर्हन्ति ये द्विजाः॥ तेषां दोषं प्रवक्ष्यामि भुक्तं भोजयते तु सः॥
যিসকল দ্বিজে ‘প্ৰেতান্ন’ ভোজন কৰিও শ্ৰাদ্ধ-ভোজৰ যোগ্য বুলি গণ্য হয়, তেওঁলোকৰ দোষ মই ক’ম; সি খোৱা বস্তুকেই পুনৰ আনক খুৱায়।
Verse 129
स्वागतं च तथा कृत्वा पाद्यार्थं सलिलं शुचि॥ पाद्यं दत्त्वा तु विप्राय गृहस्याभ्यन्तरं नयेत्॥
যথাবিধি স্বাগতম জনাই পাদ ধোৱাবলৈ শুচি জল দিব; আৰু বিপ্ৰক পাদ্য দান কৰি গৃহৰ অন্তৰ্ভাগলৈ লৈ যাব।
Verse 130
उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा दद्याच्छान्त्युदकानि च॥ प्रणम्य शिरसा भूमौ निवापस्य च धारिणीः॥
জল স্পৰ্শ কৰি শুচি হৈ শান্ত্যুদকো দান কৰিব; আৰু মূৰ মাটিত নত কৰি নিবাপ-সম্পৰ্কীয় ধাৰিণীসকলক সন্মান কৰিব।
Verse 131
वेदविद्याव्रतस्नातो सुविमृष्टान्नभोजकः॥ ईदृशान्भोजयेच्छ्राद्धे पितृयज्ञेषु माधवि॥
যি বেদ-বিদ্যাত নিপুণ, ব্ৰত-নিয়ম সম্পন্ন কৰি স্নাত, আৰু সুপৰিষ্কৃত শুচি অন্ন ভোজন কৰে—হে মাধৱী, শ্ৰাদ্ধ আৰু পিতৃযজ্ঞত তেনে লোকক ভোজন কৰাব লাগে।
Verse 132
प्रणम्य शिरसा देवीर्निर्वापस्य च धारिणीः॥ वैष्णवी काश्यपी चेति अजया चेति नामतः॥
মূৰ নত কৰি নিৰ্বাপ-সম্পৰ্কীয় ধাৰিণী দেৱীসকলক সন্মান কৰিব—নামতঃ বৈষ্ণৱী, কাশ্যপী আৰু অজয়া।
Verse 133
अज्ञानतमसारूढा निकृतिज्ञाः शठास्तथा ॥ स्नेहपाशशतेनैव पच्यन्ते नरके नराः
অজ্ঞানতাৰ ঘোৰ অন্ধকাৰত নিমজ্জিত, কপটতা জানি শঠৰ দৰে আচৰণ কৰা মানুহসকল মোহৰ শত শত বন্ধনত বাঁধ খাই নৰকত দগ্ধ হয়।
Verse 134
षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च ॥ सोमलोकेषु मोदन्ते क्षुत्तृड्भ्यां च विवर्जिताः
ষাঠি হাজাৰ বছৰ আৰু লগতে ষাঠি শ বছৰ পৰ্যন্ত, তেওঁলোকে সোমলোকসমূহত আনন্দ কৰে, ক্ষুধা আৰু তৃষ্ণাৰ পৰা মুক্ত হৈ।
Verse 135
पुनश्चान्यत्प्रवक्ष्यामि पितृयज्ञेषु सुन्दरी ॥ दद्याद्वै ब्राह्मणमुखे नाग्नौ तु जुहुयात्क्वचित्
হে সুন্দৰী, পিতৃযজ্ঞসম্বন্ধে মই পুনৰ আন এটা কথা ক’ম: দান নিশ্চয়েই ব্ৰাহ্মণৰ মুখত, অৰ্থাৎ ব্ৰাহ্মণকেই দিব লাগে; কিন্তু কেতিয়াও অগ্নিত আহুতি দিয়া উচিত নহয়।
Verse 136
दृष्ट्वा पितामहं देवं प्रणम्य सहसा क्षितौ ॥ अत्रिपुत्रेण सोमेन भाषितो वै पितामहः
দেৱতুল্য পিতামহক দেখি তৎক্ষণাৎ ভূমিত প্ৰণাম কৰি, অত্রিৰ পুত্ৰ সোমে নিশ্চয়েই পিতামহক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 137
ब्राह्मणानां हितार्थाय निर्मिता विष्णुमायया ॥ तर्पिताः पितृयज्ञेषु पितरोऽजीर्णपीडिताः
ব্ৰাহ্মণসকলৰ কল্যাণৰ বাবে বিষ্ণুৰ মায়াৰে এই বিধান নিৰ্মিত; পিতৃযজ্ঞত পিতৃসকল তৃপ্ত হয়—বিশেষকৈ যেতিয়া তেওঁলোক অজীৰ্ণৰ যন্ত্ৰণাত পীড়িত থাকে।
Verse 138
एवं तु प्रथमं श्राद्धं दद्यादग्नेरवसुन्धरे ॥ उद्दिश्य च पितॄन्देवी तर्पयित्वा द्विजातयः
এইদৰে, হে বসুন্ধৰা, অগ্নিহোমৰ পৰা পৃথকভাৱে প্ৰথম শ্ৰাদ্ধ এই বিধিত দান কৰিব লাগে। হে দেবী, পিতৃসকলক উদ্দেশ্য কৰি তৰ্পণ সম্পন্ন কৰি দ্বিজাতিসকলে আগবাঢ়িব লাগে।
Frequently Asked Questions
The text frames śrāddha as a disciplined household duty that links karma, social order, and intergenerational responsibility. It instructs that correct ritual timing, qualified recipients, and procedural purity are not merely formalities but mechanisms by which the household (gṛhastha) sustains a stable exchange between living society, ancestors (pitṛs), and the wider cosmic order. Improper performance is described as producing disorder and suffering, while proper performance supports welfare (āyuḥ, kīrti, bala) and relief from preta/naraka conditions.
The chapter emphasizes pitṛpakṣa observance and careful selection of tithi and parvan, as well as recurring monthly performance (māsi māsi). It also specifies practical timing cues such as midday initiation of the rite (madhyāhna) after preparatory purification, and mentions amāvāsyā-related restrictions (e.g., avoiding dantakāṣṭha), indicating lunar-phase sensitivity in śrāddha discipline.
Through Pṛthivī as interlocutor, the chapter implicitly treats the household as a terrestrial node of care: orderly food preparation, regulated distribution, purity management, and avoidance of disruptive presences are presented as stabilizing practices that prevent social and karmic ‘pollution.’ The narrative also portrays gṛhastha-āśrama as dharma’s ‘root’ (mūla), suggesting that sustainable human life on Earth depends on disciplined reciprocity—feeding authorized guests, honoring ancestors, and maintaining controlled ritual spaces rather than wasteful or chaotic consumption.
The narrative references a mythic lineage of pitṛ-deities associated with Brahmā, Viṣṇu, and Rudra, and introduces Soma as a mediating figure who accompanies the pitṛ-deities to Brahmā on Meru. It also names a fire lineage via Śāṇḍilya’s son Dhūmraketu (Vibhāvasu/Agni), used to explain a procedural correction in śrāddha consumption order. These figures function as cultural-theological authorities legitimizing ritual protocol rather than as datable historical persons.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.