Adhyaya 181: Ritual Procedure for Installing and Consecrating a Madhūka-Wood Icon
Madhukāṣṭha-pratimāyām arcā-sthāpanavidhiḥ
Ritual-Manual
এই অধ্যায়ত উপদেশমূলক সংলাপ আছে। পৃথিৱী (বসুন্ধৰা) তীৰ্থ আৰু তাত কৰা বিধিৰ শ্ৰেষ্ঠ ফল শুনি ‘ক্ষেত্ৰ-শক্তি’ৰ বিষয়ে বিস্মিত হয় আৰু গোপন প্ৰশ্ন তোলে—বিষ্ণু কেনেকৈ কাঠ, পাথৰ, মাটি, তামা, ঘণ্টাধাতু, ৰূপ, সোণ, ‘দন্ত-ৰত্ন’ আৰু দেৱাল বা ভূমিত স্থাপিত আধাৰত উপস্থিত হৈ প্ৰতিṣ্ঠিত হ’ব পাৰে, আৰু ব্ৰহ্মচাৰীয়ে কেনেকৈ উপাসনা কৰিব পাৰে। বৰাহে মধূকা-কাঠৰ প্ৰতিমাৰ স্থাপন-প্ৰতিṣ্ঠাৰ ব্যৱহাৰিক বিধি ক’লে: যথাযথ লক্ষণযুক্ত মূর্তি নিৰ্মাণ কৰোৱা, শুদ্ধিকৰণ আৰু আনুষ্ঠানিক প্ৰতিṣ্ঠা, নিৰ্দিষ্ট সুগন্ধি-লেপ অৰ্পণ, প্ৰাণায়াম, স্থাপন-মন্ত্ৰ জপ, দৃষ্টি-সংযম আৰু ভাব-নিয়ন্ত্ৰণ, প্ৰদক্ষিণা, দীপ প্ৰজ্বলন আৰু সমবেত ভাগৱতসকলক সন্মান। সঠিক বিধিক সংসাৰ-মোচন আৰু পৃথিৱীত ধৰ্ম ৰক্ষাৰ উপায় বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 181
Verse 1
अथ मधुकाष्ठप्रतिमायामर्चास्थापनम् ॥ सूत उवाच ॥ एवं श्रुत्वा परं स्थानं सा मही संहितव्रता ॥ सर्वक्षेत्रविभागेषु यश्च वै परमो विधिः ॥
এতিয়া মধুকাষ্ঠ কাঠে নিৰ্মিত প্ৰতিমাত আৰ্চা-স্থাপনাৰ প্ৰসঙ্গ। সূত ক’লে: এইদৰে পৰম স্থান আৰু তীৰ্থক্ষেত্ৰসমূহৰ বিভাগত প্ৰযোজ্য সৰ্বোচ্চ বিধি শুনি, ব্ৰতত দৃঢ় মহী (ধৰিত্ৰী)য়ে (সংবাদ আগবঢ়ালে)।
Verse 2
संश्रुत्य विस्मयाविष्टा प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥ धरण्युवाच ॥ अहो क्षेत्रप्रभावो वै यस्त्वया समुदाहृतः ॥
এই কথা শুনি বিস্ময়ে আচ্ছন্ন বসুন্ধৰা উত্তৰ দিলে। ধৰণীয়ে ক’লে: “আহা! তুমি যি তীৰ্থক্ষেত্ৰৰ মহিমা ঘোষণা কৰিলা, সেয়া সঁচাকৈয়ে মহাশক্তিশালী।”
Verse 3
यं श्रुत्वा देवतत्त्वेन जातास्मि विगतज्वरा ॥ एकं मे परमं गुह्यं यन्नित्यं हृदि वर्त्तते ॥
সেয়া শুনি মই দেৱতত্ত্বৰ বোধত স্থিৰ হ’লোঁ, আৰু মোৰ জ্বৰ দূৰ হ’ল। তথাপি মোৰ এটা পৰম গুহ্য কথা আছে, যি সদায় মোৰ হৃদয়ত বাস কৰে।
Verse 4
मम प्रीत्यर्थमखिलं तद्विष्णो वक्तुमर्हसि ॥ कथं तिष्ठसि काष्ठेषु शैलमृन्मयजेषु च ॥
মোৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে, হে বিষ্ণু, সেই সকলো কথা ক’বলৈ আপুনি যোগ্য। আপুনি কাঠত, আৰু শিল, মাটি তথা অন্যান্য মৃণ্ময় ৰূপত কেনেকৈ অধিষ্ঠান কৰে?
Verse 5
ताम्रे कांस्ये च रौप्ये च तिष्ठसि स्थापितः कथम् ॥ सौवर्णेषु च सर्वेषु तिष्ठसि स्थापितः कथम् ॥
তাম্ৰ, কাঁসা আৰু ৰূপাত স্থাপন হ’লে আপুনি কেনেকৈ অধিষ্ঠান কৰে? আৰু সোণৰ সকলো ৰূপত স্থাপন হ’লে আপুনি কেনেকৈ অধিষ্ঠান কৰে?
Verse 6
ब्रह्मचारी समासाद्य कथं तिष्ठसि माधव ॥ दन्तरत्ने समासाद्य कथं सन्तिष्ठते भवान्
ব্ৰহ্মচাৰী ৰূপে তোমাৰ ওচৰলৈ আহি, হে মাধৱ, তুমি কেনেকৈ অৱস্থান কৰা? আৰু ৰত্নসদৃশ দন্তৰ ওচৰলৈ আহিলে, তোমাৰ উপস্থিতি কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠিত হয়?
Verse 7
कथं तिष्ठसि वा सव्ये भित्तिसंस्थो जनार्दनः ॥ भूमिसंस्थो महाभाग विधिदृष्टेन कर्मणा
হে জনাৰ্দন, ভित्तিত স্থাপিত হৈ বাওঁফালে তুমি কেনেকৈ অৱস্থান কৰা? আৰু হে মহাভাগ, ভূমিত স্থাপিত হৈ—বিধিদৃষ্ট কৰ্মৰ দ্বাৰা—তুমি কেনেকৈ অৱস্থান কৰা?
Verse 8
एवं धरावचः श्रुत्वा प्रत्युवाचादिसूकरः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ प्रतिमा यस्य कर्तव्या तदानिय वसुन्धरे
ধৰা (পৃথিৱী)ৰ এই বাক্য শুনি আদিসূকৰ প্ৰত্যুত্তৰ দিলে। শ্ৰীৱৰাহ ক’লে: ‘যাৰ বাবে প্ৰতিমা কৰিব লাগে, হে বসুন্ধৰা, তাক তেতিয়া আগলৈ আন।’
Verse 9
प्रतिमां कारयेच्चैव लक्षणोक्तां वसुन्धरे ॥ अर्चाशुद्धिं ततः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य विधानतः
হে বসুন্ধৰা, লক্ষণোক্ত বিধি অনুসাৰে প্ৰতিমা নিৰ্মাণ কৰাব লাগে। তাৰ পিছত অর্চাৰ শুদ্ধি কৰি, বিধান অনুসাৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগে।
Verse 10
कृत्वा तत्प्रतिमां चैव प्रतिष्ठाविधिनार्च्चयेत् ॥ तांस्तु दद्यात्तु गन्धान्श्च ये मया समुदाहृताः
সেই প্ৰতিমা কৰি, প্ৰতিষ্ঠা-বিধি অনুসাৰে তাৰ অর্চনা কৰিব লাগে। আৰু মই যিসকল সুগন্ধিৰ উল্লেখ কৰিছোঁ, সেয়াও অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 11
कर्पूरं कुङ्कुमं चैव त्वचं चागुरुमेव च ॥ रसं च चन्दनं चैव सिल्हकोशीरकं तथा
কৰ্পূৰ আৰু কুঙ্কুম; সুগন্ধি বাকল আৰু আগৰু; লগতে সুগন্ধি ৰস আৰু চন্দন; তদুপৰি সিল্হক আৰু উশীৰ (খস)ো।
Verse 12
एतैर्विलेपनं दद्यादर्चितस्तु विचक्षणः ॥ स्वस्तिकं वर्द्धमानं च श्रीवत्सं कौस्तुभं तथा
এইবোৰেৰে, পূজা সম্পন্ন কৰি বিচক্ষণ উপাসকে লেপন (অঙ্গলেপ) দান কৰিব। লগতে স্বস্তিক, বর্ধমান চিহ্ন, শ্ৰীৱৎস আৰু কৌস্তুভো অঙ্কন/প্ৰয়োগ কৰিব।
Verse 13
विधानपूर्वकं चैव मङ्गल्यं चैव पायसम् ॥ वर्तिस्तिलफलं चैव कर्मण्यानि न संशयः
আৰু বিধিপূৰ্বক ক্ৰমে মঙ্গলদায়ক বস্তু আৰু পায়স (দুধ-চাউল) অৰ্পণ কৰিব। লগতে দীপৰ বত্তি আৰু তিল-ফল (তিলৰ অৰ্পণ)ো—এইবোৰ নিশ্চিতভাৱে কৰ্মকাণ্ড।
Verse 14
एवं सर्वं ततो दद्यात्पूजायां विहितं शुभम् ॥ कर्मणा विधिदृष्टेन शुद्धो भागवतः शुचिः
এইদৰে পূজাত বিধানমতে নিৰ্ধাৰিত সকলো শুভ বস্তু তেতিয়া অৰ্পণ কৰিব। বিধিসন্মত কৰ্মৰ দ্বাৰা ভাগৱত ভক্ত শুদ্ধ হয়—পবিত্ৰ আৰু সংযমী।
Verse 15
प्राणायामं ततः कृत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ योऽसौ भवान्तिष्ठते च सर्वयोगप्रधानतः
তাৰ পিছত প্ৰাণায়াম কৰি এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব: ‘হে প্ৰভু, আপুনি যি ইয়াত অৱস্থিত, সকলো যোগ-সাধনাৰ মাজত প্ৰধান তত্ত্বৰূপে…’
Verse 16
ससम्भ्रमं लोके सुप्रतीतस्तिष्ठ काष्ठे स त्वं भुवि ॥ एवं संस्थापनं कृत्वा काष्ठस्य प्रतिमासु च
সসম্ভ্ৰম ভাৱে কোৱা হয়— ‘হে লোক, সুপ্ৰতীত হৈ প্ৰকাশিত হৈ থিয় হওঁ; তুমি ভূৱিত এই কাঠৰ ভিতৰতে অৱস্থিত হৈ থিয় থাকা।’ এইদৰে স্থাপন-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি, কাঠৰ প্ৰতিমাসকলৰ ক্ষেত্ৰতো (একে বিধি প্ৰযোজ্য)।
Verse 17
पुनः प्रदक्षिणीकृत्य शुद्धैर्भागवतैः सह ॥ प्रज्वाल्य दीपं तत्रैव चार्चायाः सम्मुखं स्थितः
তাৰ পাছত শুদ্ধ ভাগৱত ভক্তসকলৰ সৈতে পুনৰ প্ৰদক্ষিণা কৰি, তাতেই দীপ প্ৰজ্বালিত কৰি, আৰ্চাৰ সম্মুখত থিয় হয়।
Verse 18
नोर्ध्वं न तिर्यगीक्षेत कामक्रोधविवर्जितः ॥ नमो नारायणायेति इमं मन्त्रमुदीरयेत्
কাম-ক্রোধবিহীন হৈ ওপৰলৈও নাচাই, তিৰ্যকো নাচাই; ‘নমো নারায়ণায়’ এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 19
मन्त्रः— योऽसौ भवान्सर्वजनप्रवीर गतिः प्रभुस्त्वं वससि ह्यमोघ ॥ अनेन मन्त्रेण च लोकनाथ संस्थापितस्तिष्ठ च वासुदेव
মন্ত্ৰ: ‘হে ভগৱান, তুমি সকলো জনৰ মাজত প্ৰবীৰ; তুমি গতি (আশ্ৰয়) আৰু প্ৰভু; তুমি ইয়াত অমোঘ ৰূপে বাস কৰা। এই মন্ত্ৰেৰে, হে লোকনাথ, স্থাপিত হৈ ইয়াত থিয় থাকা—হে বাসুদেৱ।’
Verse 20
सर्वामेवं ततः कृत्वा मम संस्थापनक्रियाम् ॥ पूज्या भागवताः सर्वे ये तत्र समुपागताः
এইদৰে সকলো কৰি—মোৰ স্থাপন-ক্ৰিয়া—তাত সমবেত হোৱা সকলো ভাগৱত ভক্ত পূজনীয়; তেওঁলোকক সন্মান কৰিব লাগে।
Verse 21
गन्धमाल्यैरर्चयित्वा उपलेपैश्च भोजनैः ॥ कुर्यात्संस्करणं तेषां विधिदृष्टेन कर्मणा
গন্ধ-মাল্যৰে অৰ্চনা কৰি, উপলেপ আৰু ভোজনেও সহ; বিধিদৃষ্ট কৰ্ম অনুসাৰে তেওঁলোকৰ সংস্কাৰ আৰু যথোচিত সন্মান সম্পাদন কৰিব।
Verse 22
एतत्कर्मविधानने मधुकाष्ठस्य सुन्दरी ॥ धर्मसंस्थापनार्थाय एतत्ते कथितं मया
হে সুন্দৰী, মধুক-কাঠ সম্পৰ্কীয় এই কৰ্মবিধানৰ দ্বাৰা ধৰ্ম স্থাপনাৰ উদ্দেশ্যে এই কথা মই তোমাক ক’লোঁ।
Verse 23
यस्त्वनेन विधानने अर्च्चां काष्ठस्य स्थापयेत् ॥ स न गच्छति संसारं मम लोकं च गच्छति
কিন্তু যি কোনোবাই এই বিধিদৃষ্ট পদ্ধতি অনুসাৰে কাঠৰ অৰ্চা স্থাপন কৰে, সি সংসাৰচক্ৰলৈ নাযায় আৰু মোৰ লোকলৈ গমন কৰে।
Verse 24
ततः सम्पूजयेद्देवि संसारभवमुक्तये ॥ तत्र काष्ठेषु मधुकमानिय च वसुन्धरे
তাৰ পাছত, হে দেবি, সংসাৰ-ভৱৰ পৰা মুক্তিৰ বাবে সম্পূৰ্ণ পুজা কৰিব; আৰু তাত, হে বসুন্ধৰা, কাঠৰ খণ্ডসমূহৰ মাজত মধুক-কাঠ আনি …
Verse 25
कुर्यात्संस्करणं तेषां विधिदृष्टेन कर्मणा
বিধিদৃষ্ট কৰ্ম অনুসাৰে তেওঁলোকৰ সংস্কাৰ আৰু যথোচিত সন্মান সম্পাদন কৰিব।
Inside Adhyaya 181
How it unfolds
- Where it opens
Pṛthivī (Vasundharā), having heard of the extraordinary efficacy of kṣetras and their rites, marvels at “kṣetra-śakti” and voices a private doubt: how can Viṣṇu be ritually established and approached when His presence is invoked in many different material supports (wood, stone, clay, metals, jewel-like substances) and even in wall/ground installations, including worship by a brahmacārin?
- Central event
Varāha answers by laying out a practical, vidhi-oriented protocol for commissioning, purifying, installing (pratiṣṭhā), and consecrating a madhūka-wood icon, integrating prāṇāyāma, mantra-recitation, controlled gaze, emotional restraint, circumambulation, lamp-lighting, and honoring the gathered bhāgavatas.
- Climax resolution
The doubt about material plurality is resolved through ritual theology: correct lakṣaṇa (proper iconography) plus authorized procedure (mantra + prāṇāyāma + disciplined conduct) mediates Viṣṇu’s presence in the arcā form, making worship efficacious and socially stabilizing (dharma-saṃsthāpana).
- Closing phalashruti
The rite is framed as a means to sustain dharma on Earth and as a soteriological instrument—properly performed installation/worship leads toward release from saṃsāra; no separate, formulaic phalaśruti verse is indicated in the provided summary.
Geographical context
No explicit toponyms, river systems, or named ecological regions are stated in this adhyāya; the setting is primarily ritual-instructional and terrestrial (Pṛthivī/Vasundharā) rather than site-specific.
Ritual instructions
- Primary RitualMadhūka-wood Viṣṇu arcā-pratiṣṭhā (installation and consecration of an icon) with attendant worship and community honoring.
- BenefitRitually mediated divine presence in the arcā form; strengthening of dharma in the terrestrial sphere; personal purification and a stated trajectory toward liberation from saṃsāra when performed with correct vidhi and ethical restraint.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī (Vasundharā) · Pedagogical, confidential-inquiry style: wonder leading to precise ritual instruction, with an undercurrent of dharma-preservation and soteriological seriousness.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (devotional-ritual serenity) with Bhakti undertone
- Emotional ProgressionWonder and doctrinal curiosity (Pṛthivī’s amazement at kṣetra-śakti and material supports) → clarification and reassurance (Varāha’s theology of presence) → disciplined, methodical resolve (stepwise vidhi) → quiet confidence in dharma-saṃsthāpana and liberation-oriented worship.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot site-specific in this adhyāya; the instructions are transferable to any properly prepared temple/home shrine context where a qualified ritualist can perform arcā-pratiṣṭhā according to Vaiṣṇava/Āgamic-aligned procedures.
Frequently Asked Questions
The chapter’s instruction centers on how correct ritual form (vidhi) mediates divine presence across material supports and how disciplined conduct during worship—restraint from kāma and krodha, regulated attention, and communal honoring of bhāgavatas—supports dharma and is presented as a means toward release from saṃsāra.
No tithi, lunar phase, month, seasonal marker, or calendrical timing is specified in the provided verses; the instructions are procedural (vidhi-based) rather than time-bound.
Environmental framing appears through Pṛthivī as the questioning subject and through Varāha’s stated purpose of the rite as dharma-saṃsthāpana (“establishing dharma”), implying that properly regulated human ritual practice is one mechanism by which terrestrial order and stability are maintained.
No royal dynasties, administrative lineages, or named sages are referenced in this adhyāya; the principal figures are Pṛthivī/Vasundharā and Varāha, with mention of brahmacārin and bhāgavatas as social-religious categories rather than specific historical persons.
Ask anything about Adhyaya 181 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
