Adhyaya 18: The Origin of Fire and the Liturgical Names of Agni

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथमग्नेः समुत्पत्तिरश्विनोर्वा महामुने । गौर्याः गणपतेर्वापि नागानां वा गुहस्य च ॥ १८.१ ॥

প্ৰজাপাল ক’লে—হে মহামুনে, অগ্নিৰ উৎপত্তি কেনেকৈ হ’ল? আৰু অশ্বিনীদ্বয়ৰ কেনেকৈ? লগতে গৌৰীৰ পৰা গণপতি, নাগসকল আৰু গুহ (কাৰ্ত্তিকেয়)ৰ উৎপত্তি কেনেকৈ হ’ল?

Verse 2

आदित्यचन्द्रमातॄणां दुर्गायाः वा दिशां तथा । धनदस्य च विष्णोर्वा धर्मस्य परमेष्ठिनः ॥ १८.२ ॥

আদিত্য, চন্দ্ৰ, মাতৃগণ আৰু দুৰ্গাৰ; তদ্ৰূপ দিশাসমূহৰ; আৰু ধনদ (কুবেৰ) অথবা বিষ্ণু, ধৰ্ম আৰু পৰমেষ্ঠী (ব্ৰহ্মা)-ৰ—(এই দেৱতাসকলৰ বিষয়ে)।

Verse 3

शम्भोर्वापि पितॄणां च तथा चन्द्रमसो मुने । शरीरदेवता ह्येताः कथं मूर्त्तित्वमागताः ॥ १८.३ ॥

হে মুনি! শম্ভু, পিতৃগণ আৰু চন্দ্ৰ—এয়া সকলো শৰীৰ-সম্পৰ্কীয় দেৱতা; তেন্তে তেওঁলোকে কেনেকৈ মূর্তিমান ৰূপ লাভ কৰিলে?

Verse 4

किं च तासां मुने भोज्यं का वा संज्ञा तिथिश्च का । यस्याम् यष्टास्त्वमी पुंसां फलं यच्छन्त्यनामयम् । एतन्मे सरहस्यं तु मुने त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १८.४ ॥

আৰু, হে মুনি! তেওঁলোকৰ বাবে উপযুক্ত ভোজ্য-অৰ্পণ কি? তেওঁলোকৰ সংজ্ঞা কি আৰু কোন তিথি? কোন তিথিত মানুহে এই যজন কৰিলে তেওঁলোকে নিৰাময় ফল দিয়ে? এই বিষয়টো ৰহস্যসহ আপুনি মোক ব্যাখ্যা কৰক।

Verse 5

महातपा उवाच । योगसाध्यः स्वरूपेण आत्मा नारायणात्मकः । सर्वज्ञः क्रीडतस्तस्य भोगेच्छा चात्मनात्मनि । क्षोभितेऽभून्महाभूते एतच्छब्दं तदद्भुतम् ॥ १८.५ ॥

মহাতপা ক’লে—যোগসাধ্য আত্মা স্বৰূপত নাৰায়ণময়। সৰ্বজ্ঞ হয়েও ক্ৰীড়া কৰোঁতে আত্মাৰ ভিতৰতে আত্মাৰ প্ৰতি ভোগেচ্ছা উদ্ভৱ হ’ল। মহাভূত ক্ষোভিত হ’লে সেই অদ্ভুত ‘এতচ্’ শব্দ জন্মিল।

Verse 6

तमप्यप्रीतिमत्तोयं विकारं समरोचयत् । विकुर्वतस्तस्य तदा महानग्निः समुत्थितः । कोटिज्वालापरीवारः शब्दवान् दहनात्मकः ॥ १८.६ ॥

সেই জলও অসন্তুষ্ট হৈ পৰিৱর্তনক অনুমোদন কৰিলে। তেতিয়া তেওঁ বিকাৰ সাধন কৰোঁতে এক মহা অগ্নি উদ্ভৱ হ’ল—কোটি জ্বালাৰে পৰিবেষ্টিত, নাদযুক্ত আৰু দহনস্বভাব।

Verse 7

असावप्यतितेजस्वी विकारं समरोचयत् । विकुर्वतो बभौ वह्नेर्वायुः परमदारुणः । तस्मादपि विकारस्थादाकाशं समपद्यत ॥ १८.७ ॥

সেই অতিশয় তেজস্বী তত্ত্বেও বিকাৰ প্ৰকাশ কৰিলে। অগ্নি বিকৃত হোৱাত পৰম দাৰুণ বায়ু উৎপন্ন হ’ল; আৰু সেই বিকাৰ অৱস্থাৰ পৰাই আকাশ জন্মিল।

Verse 8

तच्छब्दलक्षणं व्योम स च वायुः प्रतापवान् । तच्च तेजोऽम्भसा युक्तं श्लिष्टमन्योन्यतस्तदा ॥ १८.८ ॥

তেতিয়া শব্দ-লক্ষণযুক্ত ব্যোম (আকাশ) প্ৰকাশ পালে, আৰু প্ৰতাপৱান বায়ুও। সেই সময় জলযুক্ত তেজ (অগ্নি) তাৰ সৈতে পৰস্পৰে সংযুক্ত হ’ল।

Verse 9

तेजसा शोषितं तोयं वायुना उग्रगामिना । बाधितेन तथा व्योम्ना मार्गे दत्ते तु तत्क्षणात् ॥ १८.९ ॥

তেজে শোষিত জল, উগ্ৰগামী বায়ুৰ দ্বাৰা চালিত হৈ, আৰু ব্যোম (আকাশ) দ্বাৰাও বাধিত হৈ, সেই ক্ষণতেই নিজৰ পথত নিয়োজিত হ’ল।

Verse 10

पिण्डीभूतं तथा सर्वं काठिन्यं समपद्यत । सेयं पृथ्वी महाभाग तेषां वृद्धतरा अभवत् ॥ १८.१० ॥

এইদৰে সকলো পিণ্ডীভূত হৈ কঠোৰতা লাভ কৰিলে। হে মহাভাগ! এই পৃথিৱীয়ে তেওঁলোকতকৈ অধিক বিস্তৃত (বৃদ্ধতৰ) হ’ল।

Verse 11

चतुर्णां योगकाठिन्यादेकैकगुणवृद्धितः । पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया तेऽप्येतस्यां व्यवस्थिताः ॥ १८.११ ॥

চাৰিটা (তত্ত্ব)ৰ সংযোগজনিত কঠোৰতা আৰু প্ৰতিটোত একেক গুণ বৃদ্ধি হোৱাৰ ফলত পৃথিৱীক পঞ্চগুণযুক্ত বুলি জানিব লাগে; আৰু সেই গুণসমূহো ইয়াতেই স্থিত।

Verse 12

स च काठिन्यकं कुर्वन् ब्रह्माण्डं समपद्यत । तस्मिन् नारायणो देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्भुजः ॥ १८.१२ ॥

আৰু সি ঘনীভৱন (কাঠিন্য) ঘটাই ঘটাই ব্ৰহ্মাণ্ড—সেই মহা অণ্ড—ৰূপে পৰিণত হ’ল। তাৰ ভিতৰত দেৱ নাৰায়ণ চতুৰ্মূর্তি আৰু চতুৰ্ভুজ হৈ বিরাজমান আছিল।

Verse 13

प्राजापत्येन रूपेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयन् नाधिगच्छेत सृष्टिं लोकपितामहः ॥ १८.१३ ॥

প্ৰজাপতি-ৰূপ ধাৰণ কৰি নানা প্ৰকাৰ প্ৰজাক সৃষ্টি কৰিবলৈ ইচ্ছুক লোকপিতামহ (ব্ৰহ্মা) চিন্তা কৰিও সৃষ্টিৰ উপায় নাপালে।

Verse 14

ततोऽस्य सुमहान् कोपो जज्ञे परमदारुणः । तस्मात् कोपात् सहस्रार्चिरुत्तस्थौ दहनात्मकः ॥ १८.१४ ॥

তেতিয়া তেওঁৰ ভিতৰত অতি মহান আৰু পৰম ভয়ংকৰ ক্ৰোধ জন্মিল। সেই ক্ৰোধৰ পৰা সহস্ৰ শিখাযুক্ত, দহনস্বভাৱী অগ্নিতুল্য তেজ উদ্ভৱ হৈ উঠিল।

Verse 15

स तं दिधक्षुर्ब्रह्माणं ब्रह्मणोक्तस्तदा नृप । हव्यं कव्यं वहस्वेति ततोऽसौ हव्यवाहनः ॥ १८.१५ ॥

হে নৃপ! সি ব্ৰহ্মাক দহিবলৈ ইচ্ছা কৰিছিল; তেতিয়া ব্ৰহ্মাই তাক ক’লে—“দেৱসকলৰ বাবে হব্য আৰু পিতৃসকলৰ বাবে কব্য বহন কৰা।” তেতিয়াৰ পৰাই সি ‘হব্যবাহন’ নামে পৰিচিত হ’ল।

Verse 16

ब्रह्माणं क्षुधितः प्रायात् किं करोमि प्रसादि माम् । स ब्रह्मा प्रत्युवाचाथ त्रिधा तृप्तिमवाप्स्यसि ॥ १८.१६ ॥

সি ক্ষুধাতুৰ হৈ ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে—“মই কি কৰোঁ? মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।” তেতিয়া ব্ৰহ্মাই উত্তৰ দিলে—“তুমি তিনিধৰণে তৃপ্তি লাভ কৰিবা।”

Verse 17

दत्तासु दक्षिणास्वादौ तृप्तिर्भूत्वा यतोऽमरान् । नयसे दक्षिणाभागं दक्षिणाग्निस्ततोऽभवत् ॥ १८.१७ ॥

যেতিয়া প্ৰথমবাৰ দক্ষিণা দিয়া হ’ল, তেতিয়া অমৰ দেৱসকল তৃপ্ত হ’ল। যিহেতু তুমি ‘দক্ষিণা-ভাগ’ নেয়া-নিয়ন্ত্ৰণ কৰ, সেয়েহে ‘দক্ষিণাগ্নি’ উৎপন্ন হ’ল।

Verse 18

आ समन्ताद्धुतं किञ्चिद् यत् त्रिलोके विभावसो । तद् वहस्व सुरार्थाय ततस्त्वं हव्यवाहनः ॥ १८.१८ ॥

হে বিভাৱসু (অগ্নি), ত্ৰিলোকত চাৰিওফালৰ পৰা যি কিছু আহুতি দিয়া হৈছে, সেয়া দেৱহিতাৰ্থে বহন কৰা; সেয়েহে তুমি ‘হব্যবাহন’।

Verse 19

गृहं शरीरमित्युक्तं तत्पतिस्त्वं यतोऽधुना । अतो वै गार्हपत्यस्त्वं भव सर्वगतो विभो ॥ १८.१९ ॥

‘শৰীৰক গৃহ’ বুলি কোৱা হয়; আৰু এতিয়া তুমি তাৰ অধিপতি। সেয়ে হে সৰ্বব্যাপী বিভো, তুমি গাৰ্হপত্য অগ্নি হোৱা।

Verse 20

विश्वान् नरान् हुतो येन नयसे सद्गतिं प्रभो । अतो वैश्वानरो नाम तव वाक्यं भविष्यति ॥ १८.२० ॥

হে প্ৰভু, তোমাত আহুতি অৰ্পিত হ’লে তুমি সকলো মানুহক সদ্গতিলৈ নেয়া; সেয়েহে ‘বৈশ্বানৰ’ নাম তোমাৰ প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব।

Verse 21

द्रविणं बलमित्युक्तं धनं च द्रविणं यतः । ददाति तद् भवानेव द्रविणोदास्ततोऽभवत् ॥ १८.२१ ॥

‘দ্ৰৱিণ’ক ‘বল’ বুলি কোৱা হয়, আৰু ধনকো সেই কাৰণেই ‘দ্ৰৱিণ’ বোলা হয়। কিন্তু সেয়া দান কৰোঁতা তুমি-এ; সেয়ে সি ‘দ্ৰৱিণোদাস’ (ধন-উদাসীন) হ’ল।

Verse 22

तनुं पास्यतनुं पासि येन त्वं सर्वदा विभो । ततस्तनूनपान्नाम तव वत्स भविष्यति ॥ १८.२२ ॥

হে বিভো, আপুনি দেহ আৰু দেহধাৰী অস্তিত্বক সদায় ৰক্ষা কৰে; আপুনি সৰ্বব্যাপী প্ৰভু। সেয়ে আপোনাৰ পুত্ৰ ‘তনূনপাত্’ নামে প্ৰখ্যাত হ’ব।

Verse 23

भवान् जातानि वै वेद अजातानि च येन वै । अतस्ते नाम भवतु जातवेदा इति प्रभो ॥ १८.२३ ॥

হে প্ৰভো, আপুনি জন্মিত আৰু অজন্ম—দুয়োটাকেই যথাৰ্থভাৱে জানে। সেয়ে আপোনাৰ নাম ‘জাতবেদা’ হওক।

Verse 24

नाराः सामान्यतः पुंसो विशेषेण द्विजातयः । ते शंसन्ति यतस्त्वां तु नाराशंसस्ततो भव ॥ १८.२४ ॥

সাধাৰণ লোক আৰু বিশেষকৈ দ্বিজসকল আপোনাক স্তৱ কৰে; সেয়ে তেওঁলোকৰ প্ৰশংসাৰ বাবে আপুনি ‘নাৰাশংস’ নামে পৰিচিত হওক।

Verse 25

अगस् तिरोभवेन्नित्यं निःशब्दो निश्चयात्मकः । अगस्त्वं सर्वगत्वाच्च तेनाग्निस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२५ ॥

‘অগস্’ বুলিলে নিত্য তিৰোভূত/আবৃত, নিঃশব্দ আৰু নিশ্চয়স্বভাৱযুক্ত বস্তুক বুজায়। সৰ্বগত হোৱাৰ বাবে আপুনি ‘অগস্ত্’ ভাবপ্ৰাপ্ত; সেয়ে আপুনি ‘অগ্নি’ নামে পৰিচিত হ’ব।

Verse 26

ध्मा प्रपूरणशब्दो य इध्मा नाम प्रकीर्त्यते । पूरितस्यागतिर्येन तेनैध्मस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२६ ॥

‘ধ্মা’ হৈছে ‘পূৰণ কৰা’ অৰ্থবোধক শব্দ, আৰু তাক ‘ইধ্মা’ নামে কীৰ্তন কৰা হয়। পূৰিত বস্তুৰ আগমন/প্ৰাপ্তি আপোনাৰ দ্বাৰাই হয়; সেয়ে আপুনি ‘ইধ্ম’ নামে পৰিচিত হ’ব।

Verse 27

याज्यान्येतानि नामानि तव पुत्र महामखे । यजन्तस्त्वां नराः कामैस्तर्पयिष्यन्त्यसंशयम् ॥ १८.२७ ॥

হে পুত্ৰ, মহাযজ্ঞৰ কৰ্তা! এইবোৰ তোমাৰ নাম যজ্ঞত আহ্বানযোগ্য। যিসকল মানুহে তোমাক পূজা কৰে, তেওঁলোকে নিজৰ ইষ্ট কামনাৰ দ্বাৰা নিঃসন্দেহে তোমাক তৃপ্ত কৰিব।