Adhyaya 167: The Glory of the Viśrānti Tīrtha and the Account of a Rākṣasa’s Liberation

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि यथा संज्ञा विश्रान्तेः कीर्तिता पुरा ॥ राक्षसेन पुरा प्रोक्ता ब्राह्मणाय महात्मने ॥

শ্ৰী বৰাহ ক’লে: হে দেবী, শুনা—‘বিশ্ৰান্তি’ নামৰ সংজ্ঞা কেনেকৈ পূৰ্বে কীৰ্তিত হৈছিল; পূৰ্বে এক ৰাক্ষসে এক মহাত্মা ব্ৰাহ্মণক এই কথা কৈছিল।

Verse 2

पृथिव्युवाच ॥ किमर्थं राक्षसेनोक्ता संज्ञा विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ किमर्थं पृष्टवान्विप्रः सर्वं कथय मे प्रभो ॥

পৃথিৱীয়ে ক’লে: “ৰাক্ষসে কোৱা যি সংজ্ঞা ‘বিশ্ৰান্তি’ (বিশ্ৰাম) বুলি কিয় কোৱা হয়? আৰু বিপ্ৰই এই বিষয়ে কিয় সুধিলে? হে প্ৰভু, মোক সকলো কথা কওক।”

Verse 3

श्रीवराह उवाच ॥ उज्जयिन्यामभूद्विप्रः सदाचारविवर्जितः ॥ न स पूजयते देवान्न स साधून् नमस्यति ॥

শ্ৰী বৰাহে ক’লে: “উজ্জয়িনীত এজন বিপ্ৰ আছিল, যি সদাচাৰৰ পৰা বঞ্চিত আছিল। সি ন দেবতাসকলক পূজা কৰিছিল, ন সৎলোকসকলক নমস্কাৰ কৰিছিল।”

Verse 4

पुण्यतीर्थं समासाद्य न च स्नानं करोति सः ॥ वेदवेदाङ्गरहितः परदाररतः सदा ॥

“পুণ্য তীৰ্থত উপস্থিত হৈও সি স্নান নকৰিলে। সি বেদ আৰু বেদাঙ্গৰ পৰা বঞ্চিত আছিল, আৰু সদায় পৰস্ত্ৰীত আসক্ত হৈ থাকিল।”

Verse 5

सन्ध्ये द्वे शयने चैव नित्यं मूढः स तिष्ठति ॥ न स देवानुष्यान्श्च पितॄन् पूजयते सदा ॥

“দুয়োটা সন্ধিক্ষণত আৰু শয়নৰ সময়তো সি সদায় অজ্ঞানত আৰু অবহেলাত থাকিল। সি সদায় ন দেবতা, ন মানুহ, ন পিতৃলোকক পূজা কৰিছিল।”

Verse 6

पापाचाररतो नित्यं पापसङ्गः सुदुर्मतिः ॥ गार्हस्थ्यधर्ममाश्रित्य मोहितो वर्त्तते सदा ॥

“সি সদায় পাপাচাৰত ৰত, পাপী সঙ্গতত লিপ্ত, আৰু অতি কু-বুদ্ধিৰ আছিল। গাৰ্হস্থ্যধৰ্মৰ আশ্ৰয় লোৱা বুলি দেখুৱাই—মোহিত হৈ—সি সদায় তেনেকৈয়ে জীৱন চলাই থাকিল।”

Verse 7

गार्हस्थ्यं सर्वधर्माणां श्रेष्ठमुक्तं स्वयम्भुवा ॥ यावन्ति जन्तवः सर्वे यथा गोः सर्वतः स्थिताः ॥

স্বয়ম্ভূ (স্বয়ং-জাত)য়ে ঘোষণা কৰিছে যে সকলো ধৰ্মৰ ভিতৰত গাৰ্হস্থ্য-আশ্ৰমেই শ্ৰেষ্ঠ; যেনেকৈ গাইৰ আশ্ৰয়ত চাৰিওফালে সকলো জীৱ স্থিত থাকে।

Verse 8

यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥ एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥

যেনেকৈ মাতৃৰ আশ্ৰয় লৈ সকলো জীৱ জীয়াই থাকে, তেনেকৈ গাৰ্হস্থ্য-ধৰ্মৰ আশ্ৰয় লৈও সকলো জীৱ জীয়াই থাকে।

Verse 9

ततः स चौर्यं कुर्वाणः पापैः सह नराधमः ॥ स च रात्रौ द्रवन् लोकान् लब्धोऽसौ राजरक्षिभिः ॥

তাৰ পাছত সেই নৰাধমে পাপীসকলৰ সৈতে মিলি চৌৰ্য কৰিল; আৰু ৰাতি লোকসমূহৰ মাজেৰে পলাই গৈ থাকোঁতে ৰজাৰ ৰক্ষীয়ে তাক ধৰি পেলালে।

Verse 10

अन्धकूपे स पतितो घोररूपोऽवसत्तदा ॥ कदाचिदथ कार्येषु महान्सार्थ उपागतः ॥

সেইজন অন্ধ কূপত পৰি গ’ল আৰু তেতিয়া ভয়ংকৰ অৱস্থাত তাতেই থাকিল। কিছুকাল পাছত কাম-কাজৰ বাবে এটা মহান সাৰ্থ (কাৰৱাঁ) আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 11

तेषां मध्ये द्विजः कश्चिद्रक्षां कृत्वा वसुन्धरे ॥ रक्षोघ्नेन च मन्त्रेण सर्वं सार्थं च रक्षति ॥

হে বসুন্ধৰা! তেওঁলোকৰ মাজত এজন দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ) মাটিত ৰক্ষা-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিলে; আৰু ৰাক্ষসঘ্ন মন্ত্রেৰে সমগ্ৰ সাৰ্থক সুৰক্ষিত কৰিলে।

Verse 12

तत्रागत्य च रक्षस्तु ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ राक्षस उवाच ॥ अहं दास्यामि ते विप्र यत्ते मनसि वर्तते ॥

তাত আহি সেই ৰাক্ষসে ব্ৰাহ্মণক ক’লে: “হে বিপ্ৰ! তোমাৰ মনত যি আছে, সেই ইচ্ছা মই তোমাক দিম।”

Verse 13

बहुकालेन संप्राप्तं भोजनं च यथेप्सितम् ॥ उत्तिष्ठ विप्र गच्छ त्वमन्यत्र शयनं कुरु ॥

“বহুদিনৰ পাছত তোমাৰ ইচ্ছামতে আহাৰ পোৱা গ’ল। উঠা, হে বিপ্ৰ; আন ঠাইলৈ গৈ আন ঠাইত শয়ন কৰা।”

Verse 14

येनाहं भक्षये सार्थं यावत्तृप्तिर्भवेन्मम ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥

“যেন মই এই সাৰ্থক ভক্ষণ কৰোঁ, যেতিয়ালৈকে মোৰ তৃপ্তি নহয়।” ৰাক্ষসৰ কথা শুনি বিপ্ৰে উত্তৰ দিলে।

Verse 15

एकः सार्थं प्रयातोऽहं नोत्सृजामि कथंचन ॥ तस्माद्राक्षस गच्छ त्वं सार्थं मम परिग्रहम् ॥

বিপ্ৰে ক’লে: “মই এই সাৰ্থৰ সৈতে একেলগে যাত্ৰা কৰিছোঁ; কোনো মতে ইয়াক ত্যাগ নকৰোঁ। সেয়ে, হে ৰাক্ষস, তুমি আগবাঢ়া—মোকেই তোমাৰ অধিকাৰ বুলি গ্ৰহণ কৰা; সাৰ্থ মোৰ আশ্ৰয়-ৰক্ষা তলত আছে।”

Verse 16

निरीक्षितुं न शक्तोऽसि मम मन्त्रबलेन हि ॥ राक्षस उवाच ॥ मम भक्ष्ये हते विप्र दोषस्तव भविष्यति ॥

“মোৰ মন্ত্ৰবলৰ দ্বাৰা তুমি মোক চাবলৈও সক্ষম নহয়।” ৰাক্ষসে ক’লে: “হে বিপ্ৰ, মোৰ ভক্ষ্য নষ্ট হ’লে দোষ তোমাৰ ওপৰত পৰিব।”

Verse 17

दयां कुरु त्वं विप्रर्षे भोजनं मम दीयताम् ॥ ततोऽपृच्छदसौ विप्रो राक्षसं दारुणं प्रति ॥

“হে বিপ্ৰর্ষি, দয়া কৰা; মোক আহাৰ দিয়া হওক।” তাৰ পাছত সেই বিপ্ৰজনে সেই ভয়ংকৰ ৰাক্ষসক সুধিলে।

Verse 18

केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः ॥ ततश्च कथयामास कथावृत्तं पुरातनम् ॥

“কোন কৰ্মদোষৰ বাবে তুমি ৰাক্ষসত্বলৈ উপনীত হ’লা?” তাৰ পাছত তেওঁ পুৰাতন কাহিনীৰ বৃত্তান্ত ক’লে।

Verse 19

तस्य दुःखेन संयुक्तो विप्रोऽसौ वाक्यमब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ मित्रत्वे वर्तसे रक्षस्तव दास्यामि किं वद ॥

তাৰ দুখত দ্ৰৱীভূত হৈ সেই বিপ্ৰজনে ক’লে: “হে ৰাক্ষস, তুমি মিত্ৰত্বৰ সম্বন্ধত আছা; মই তোমাক সহায় দিম। কোৱা—কি লাগে?”

Verse 20

आत्मना चोपकारेण प्रियं किं करवाणि ते ॥ राक्षस उवाच ॥ ददासि यदि तद्विप्र यन्मे मनसि वर्तते ॥

“মোৰ নিজ প্ৰয়াস আৰু উপকাৰৰ কৰ্মেৰে মই তোমাৰ বাবে কি প্ৰিয় উপকাৰ কৰিম?” ৰাক্ষসে ক’লে: “হে বিপ্ৰ, যদি দিবা, তেন্তে মোৰ মনত যি আছে সেয়াই দিয়া।”

Verse 21

मथुरायां च यत्स्नातं कृतं विश्रान्तिसंज्ञके ॥ तच्च स्नानफलं देहि येन मुक्तिं व्रजाम्यहम् ॥

“আৰু মথুৰাত ‘বিশ্ৰান্তি’ নামে ঠাইত তুমি যি স্নান কৰিছিলা—সেই স্নানৰ ফল মোক দিয়া, যাতে মই মুক্তিলৈ গমন কৰিব পাৰোঁ।”

Verse 22

तेन दुःखेन संयुक्तो विप्रो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ कथं जानासि रक्षस्त्वं तीर्थं विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥

সেই দুখে সংযুক্ত হৈ ব্ৰাহ্মণে তেতিয়া ক’লে: “হে ৰাক্ষস, ‘বিশ্ৰান্তি’ নামে পবিত্ৰ তীৰ্থখন তুমি কেনেকৈ জানিলা?”

Verse 23

कथं च संज्ञा तस्याभूत्कथय त्वं हि राक्षस ॥ राक्षस उवाच ॥ पुरी उज्जयिनी नाम्ना तस्यां वासो हि मे सदा ॥

“আৰু সেই নাম কেনেকৈ হ’ল? ক’বা, হে ৰাক্ষস।” ৰাক্ষসে ক’লে: “উজ্জয়িনী নামে এখন নগৰ আছে; তাতেই মোৰ বাস সদায় আছিল।”

Verse 24

कस्मिंश्चिदथ कालेन गतोऽहं विष्णुमन्दिरम् ॥ तस्याग्रे तिष्ठते विप्रो वाचको वेदपारगः ॥

এটা সময়ত মই বিষ্ণুৰ মন্দিৰলৈ গ’লোঁ। তাৰ আগত এজন ব্ৰাহ্মণ থিয় আছিল—বেদপাৰগ, ধৰ্মব্যাখ্যাতা।

Verse 25

विश्रान्तितीर्थमाहात्म्यं श्रावयन्स दिने दिने ॥ तस्य श्रवणमात्रेण मम भक्तिर्हृदिस्थिता ॥

সিদিনে সিদিনে তেওঁ বিশ্ৰান্তি-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য শ্ৰাৱয়াই থাকিল। কেৱল শুনামাত্ৰেই মোৰ হৃদয়ত ভক্তি উদয় হৈ স্থিৰ হ’ল।

Verse 26

सा संज्ञा च श्रुता तत्र विश्रान्तेश्च मयाऽनघ ॥ वासुदेवो महाबाहुर्जगत्स्वामी जनार्दनः ॥

হে নিৰ্দোষ, তাতেই মই ‘বিশ্ৰান্তি’ এই সংজ্ঞাও শুনিলোঁ। কিয়নো বাসুদেৱ—মহাবাহু জনাৰ্দন, জগতৰ স্বামী—তাৰ সৈতে সংযুক্ত।

Verse 27

विश्रामं कुरुते तत्र तेन विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥

সেই ঠাইত তেওঁ বিশ্ৰাম কৰে; সেয়ে তাক ‘বিশ্ৰান্তি’ বুলি কোৱা হয়। ৰাক্ষসৰ বাক্য শুনি ব্ৰাহ্মণে উত্তৰস্বৰূপে কথা ক’লে।

Verse 28

पलायमानः स परमन्धकूपेऽपतत्तदा ॥ मृतोऽसौ पतितस्तत्र राक्षसत्वमुपागतः ॥

পলাই থাকোঁতে সি তেতিয়া গভীৰ অন্ধ কূপত পৰি গ’ল। তাত পৰি মৃত্যুবৰণ কৰি সি ৰাক্ষসত্ব লাভ কৰিলে।

Verse 29

अनाचारादि हेतोश्च राक्षसत्वमुपागतः ॥ आत्मानं कथयामास विप्राग्रे स यथायथम् ॥

অনাচাৰ আদি কাৰণৰ বাবে সি ৰাক্ষসত্ব লাভ কৰিলে। ব্ৰাহ্মণৰ সন্মুখত সি নিজৰ কাহিনী যিদৰে ঘটিছিল, তেনেদৰেই ক্ৰমে ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰিলে।

Verse 30

एकस्नानस्य हि फलं तव दत्तं च राक्षस ॥ विप्रे चेति उक्तमात्रे च मोक्षावासमवाप सः ॥

“এটা একবাৰ স্নানৰ ফল তোমাক দিয়া হ’ল, হে ৰাক্ষস।” ব্ৰাহ্মণৰ এই বাক্য মাত্ৰ উচ্চাৰিত হোৱাতেই সি মোক্ষৰ নিবাস লাভ কৰিলে।