Adhyaya 167: The Glory of the Viśrānti Tīrtha and the Account of a Rākṣasa’s Liberation
Viśrānti-tīrtha-māhātmyaṃ (Rākṣasa-mokṣa-kathā)
Ethical-Discourse (Ācāra) and Tīrtha-Māhātmya (Pilgrimage Merit Transfer)
পৃথিৱীৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত বৰাহে ক’লে—“বিশ্ৰান্তি” নামটো প্ৰথমে কিয় এটা ৰাক্ষসে উচ্চাৰণ কৰিছিল। উজ্জয়িনীৰ এজন ব্ৰাহ্মণ আচাৰহীন আছিল; পূজা, তীৰ্থ-স্নান, সন্ধ্যা-বন্দনা, দেৱ-মানৱ-পিতৃসন্মান ত্যাগ কৰি পাপী সঙ্গ আৰু চুৰিত লিপ্ত হৈছিল। ৰাজপাহাৰাৰ পৰা পলাই অন্ধ কুঁৱাত পৰি মৃত্যু হৈ ৰাক্ষস ৰূপে জন্ম ল’লে। পাছত এটা কাফেলা আহিলে; এজন ব্ৰাহ্মণে ৰাক্ষস-নাশক মন্ত্রেৰে সুৰক্ষা দিলে। ৰাক্ষসে আহাৰ বিচাৰি নিজৰ পতনৰ কাৰণ অনাচাৰ বুলি ক’লে আৰু মথুৰাৰ বিশ্ৰান্তি তীৰ্থত একবাৰ স্নানৰ পুণ্য দান কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিলে; এই নাম তেওঁ বিষ্ণু মন্দিৰত মহিমা শুনি জানিছিল। ব্ৰাহ্মণৰ বাক্যদানে সেই ৰাক্ষস মুক্তি লাভ কৰিলে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 167
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि यथा संज्ञा विश्रान्तेः कीर्तिता पुरा ॥ राक्षसेन पुरा प्रोक्ता ब्राह्मणाय महात्मने ॥
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: হে দেবী, শুনা—‘বিশ্ৰান্তি’ নামৰ সংজ্ঞা কেনেকৈ পূৰ্বে কীৰ্তিত হৈছিল; পূৰ্বে এক ৰাক্ষসে এক মহাত্মা ব্ৰাহ্মণক এই কথা কৈছিল।
Verse 2
पृथिव्युवाच ॥ किमर्थं राक्षसेनोक्ता संज्ञा विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ किमर्थं पृष्टवान्विप्रः सर्वं कथय मे प्रभो ॥
পৃথিৱীয়ে ক’লে: “ৰাক্ষসে কোৱা যি সংজ্ঞা ‘বিশ্ৰান্তি’ (বিশ্ৰাম) বুলি কিয় কোৱা হয়? আৰু বিপ্ৰই এই বিষয়ে কিয় সুধিলে? হে প্ৰভু, মোক সকলো কথা কওক।”
Verse 3
श्रीवराह उवाच ॥ उज्जयिन्यामभूद्विप्रः सदाचारविवर्जितः ॥ न स पूजयते देवान्न स साधून् नमस्यति ॥
শ্ৰী বৰাহে ক’লে: “উজ্জয়িনীত এজন বিপ্ৰ আছিল, যি সদাচাৰৰ পৰা বঞ্চিত আছিল। সি ন দেবতাসকলক পূজা কৰিছিল, ন সৎলোকসকলক নমস্কাৰ কৰিছিল।”
Verse 4
पुण्यतीर्थं समासाद्य न च स्नानं करोति सः ॥ वेदवेदाङ्गरहितः परदाररतः सदा ॥
“পুণ্য তীৰ্থত উপস্থিত হৈও সি স্নান নকৰিলে। সি বেদ আৰু বেদাঙ্গৰ পৰা বঞ্চিত আছিল, আৰু সদায় পৰস্ত্ৰীত আসক্ত হৈ থাকিল।”
Verse 5
सन्ध्ये द्वे शयने चैव नित्यं मूढः स तिष्ठति ॥ न स देवानुष्यान्श्च पितॄन् पूजयते सदा ॥
“দুয়োটা সন্ধিক্ষণত আৰু শয়নৰ সময়তো সি সদায় অজ্ঞানত আৰু অবহেলাত থাকিল। সি সদায় ন দেবতা, ন মানুহ, ন পিতৃলোকক পূজা কৰিছিল।”
Verse 6
पापाचाररतो नित्यं पापसङ्गः सुदुर्मतिः ॥ गार्हस्थ्यधर्ममाश्रित्य मोहितो वर्त्तते सदा ॥
“সি সদায় পাপাচাৰত ৰত, পাপী সঙ্গতত লিপ্ত, আৰু অতি কু-বুদ্ধিৰ আছিল। গাৰ্হস্থ্যধৰ্মৰ আশ্ৰয় লোৱা বুলি দেখুৱাই—মোহিত হৈ—সি সদায় তেনেকৈয়ে জীৱন চলাই থাকিল।”
Verse 7
गार्हस्थ्यं सर्वधर्माणां श्रेष्ठमुक्तं स्वयम्भुवा ॥ यावन्ति जन्तवः सर्वे यथा गोः सर्वतः स्थिताः ॥
স্বয়ম্ভূ (স্বয়ং-জাত)য়ে ঘোষণা কৰিছে যে সকলো ধৰ্মৰ ভিতৰত গাৰ্হস্থ্য-আশ্ৰমেই শ্ৰেষ্ঠ; যেনেকৈ গাইৰ আশ্ৰয়ত চাৰিওফালে সকলো জীৱ স্থিত থাকে।
Verse 8
यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥ एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥
যেনেকৈ মাতৃৰ আশ্ৰয় লৈ সকলো জীৱ জীয়াই থাকে, তেনেকৈ গাৰ্হস্থ্য-ধৰ্মৰ আশ্ৰয় লৈও সকলো জীৱ জীয়াই থাকে।
Verse 9
ततः स चौर्यं कुर्वाणः पापैः सह नराधमः ॥ स च रात्रौ द्रवन् लोकान् लब्धोऽसौ राजरक्षिभिः ॥
তাৰ পাছত সেই নৰাধমে পাপীসকলৰ সৈতে মিলি চৌৰ্য কৰিল; আৰু ৰাতি লোকসমূহৰ মাজেৰে পলাই গৈ থাকোঁতে ৰজাৰ ৰক্ষীয়ে তাক ধৰি পেলালে।
Verse 10
अन्धकूपे स पतितो घोररूपोऽवसत्तदा ॥ कदाचिदथ कार्येषु महान्सार्थ उपागतः ॥
সেইজন অন্ধ কূপত পৰি গ’ল আৰু তেতিয়া ভয়ংকৰ অৱস্থাত তাতেই থাকিল। কিছুকাল পাছত কাম-কাজৰ বাবে এটা মহান সাৰ্থ (কাৰৱাঁ) আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 11
तेषां मध्ये द्विजः कश्चिद्रक्षां कृत्वा वसुन्धरे ॥ रक्षोघ्नेन च मन्त्रेण सर्वं सार्थं च रक्षति ॥
হে বসুন্ধৰা! তেওঁলোকৰ মাজত এজন দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ) মাটিত ৰক্ষা-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিলে; আৰু ৰাক্ষসঘ্ন মন্ত্রেৰে সমগ্ৰ সাৰ্থক সুৰক্ষিত কৰিলে।
Verse 12
तत्रागत्य च रक्षस्तु ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ राक्षस उवाच ॥ अहं दास्यामि ते विप्र यत्ते मनसि वर्तते ॥
তাত আহি সেই ৰাক্ষসে ব্ৰাহ্মণক ক’লে: “হে বিপ্ৰ! তোমাৰ মনত যি আছে, সেই ইচ্ছা মই তোমাক দিম।”
Verse 13
बहुकालेन संप्राप्तं भोजनं च यथेप्सितम् ॥ उत्तिष्ठ विप्र गच्छ त्वमन्यत्र शयनं कुरु ॥
“বহুদিনৰ পাছত তোমাৰ ইচ্ছামতে আহাৰ পোৱা গ’ল। উঠা, হে বিপ্ৰ; আন ঠাইলৈ গৈ আন ঠাইত শয়ন কৰা।”
Verse 14
येनाहं भक्षये सार्थं यावत्तृप्तिर्भवेन्मम ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥
“যেন মই এই সাৰ্থক ভক্ষণ কৰোঁ, যেতিয়ালৈকে মোৰ তৃপ্তি নহয়।” ৰাক্ষসৰ কথা শুনি বিপ্ৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 15
एकः सार्थं प्रयातोऽहं नोत्सृजामि कथंचन ॥ तस्माद्राक्षस गच्छ त्वं सार्थं मम परिग्रहम् ॥
বিপ্ৰে ক’লে: “মই এই সাৰ্থৰ সৈতে একেলগে যাত্ৰা কৰিছোঁ; কোনো মতে ইয়াক ত্যাগ নকৰোঁ। সেয়ে, হে ৰাক্ষস, তুমি আগবাঢ়া—মোকেই তোমাৰ অধিকাৰ বুলি গ্ৰহণ কৰা; সাৰ্থ মোৰ আশ্ৰয়-ৰক্ষা তলত আছে।”
Verse 16
निरीक्षितुं न शक्तोऽसि मम मन्त्रबलेन हि ॥ राक्षस उवाच ॥ मम भक्ष्ये हते विप्र दोषस्तव भविष्यति ॥
“মোৰ মন্ত্ৰবলৰ দ্বাৰা তুমি মোক চাবলৈও সক্ষম নহয়।” ৰাক্ষসে ক’লে: “হে বিপ্ৰ, মোৰ ভক্ষ্য নষ্ট হ’লে দোষ তোমাৰ ওপৰত পৰিব।”
Verse 17
दयां कुरु त्वं विप्रर्षे भोजनं मम दीयताम् ॥ ततोऽपृच्छदसौ विप्रो राक्षसं दारुणं प्रति ॥
“হে বিপ্ৰর্ষি, দয়া কৰা; মোক আহাৰ দিয়া হওক।” তাৰ পাছত সেই বিপ্ৰজনে সেই ভয়ংকৰ ৰাক্ষসক সুধিলে।
Verse 18
केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः ॥ ततश्च कथयामास कथावृत्तं पुरातनम् ॥
“কোন কৰ্মদোষৰ বাবে তুমি ৰাক্ষসত্বলৈ উপনীত হ’লা?” তাৰ পাছত তেওঁ পুৰাতন কাহিনীৰ বৃত্তান্ত ক’লে।
Verse 19
तस्य दुःखेन संयुक्तो विप्रोऽसौ वाक्यमब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ मित्रत्वे वर्तसे रक्षस्तव दास्यामि किं वद ॥
তাৰ দুখত দ্ৰৱীভূত হৈ সেই বিপ্ৰজনে ক’লে: “হে ৰাক্ষস, তুমি মিত্ৰত্বৰ সম্বন্ধত আছা; মই তোমাক সহায় দিম। কোৱা—কি লাগে?”
Verse 20
आत्मना चोपकारेण प्रियं किं करवाणि ते ॥ राक्षस उवाच ॥ ददासि यदि तद्विप्र यन्मे मनसि वर्तते ॥
“মোৰ নিজ প্ৰয়াস আৰু উপকাৰৰ কৰ্মেৰে মই তোমাৰ বাবে কি প্ৰিয় উপকাৰ কৰিম?” ৰাক্ষসে ক’লে: “হে বিপ্ৰ, যদি দিবা, তেন্তে মোৰ মনত যি আছে সেয়াই দিয়া।”
Verse 21
मथुरायां च यत्स्नातं कृतं विश्रान्तिसंज्ञके ॥ तच्च स्नानफलं देहि येन मुक्तिं व्रजाम्यहम् ॥
“আৰু মথুৰাত ‘বিশ্ৰান্তি’ নামে ঠাইত তুমি যি স্নান কৰিছিলা—সেই স্নানৰ ফল মোক দিয়া, যাতে মই মুক্তিলৈ গমন কৰিব পাৰোঁ।”
Verse 22
तेन दुःखेन संयुक्तो विप्रो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ कथं जानासि रक्षस्त्वं तीर्थं विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥
সেই দুখে সংযুক্ত হৈ ব্ৰাহ্মণে তেতিয়া ক’লে: “হে ৰাক্ষস, ‘বিশ্ৰান্তি’ নামে পবিত্ৰ তীৰ্থখন তুমি কেনেকৈ জানিলা?”
Verse 23
कथं च संज्ञा तस्याभूत्कथय त्वं हि राक्षस ॥ राक्षस उवाच ॥ पुरी उज्जयिनी नाम्ना तस्यां वासो हि मे सदा ॥
“আৰু সেই নাম কেনেকৈ হ’ল? ক’বা, হে ৰাক্ষস।” ৰাক্ষসে ক’লে: “উজ্জয়িনী নামে এখন নগৰ আছে; তাতেই মোৰ বাস সদায় আছিল।”
Verse 24
कस्मिंश्चिदथ कालेन गतोऽहं विष्णुमन्दिरम् ॥ तस्याग्रे तिष्ठते विप्रो वाचको वेदपारगः ॥
এটা সময়ত মই বিষ্ণুৰ মন্দিৰলৈ গ’লোঁ। তাৰ আগত এজন ব্ৰাহ্মণ থিয় আছিল—বেদপাৰগ, ধৰ্মব্যাখ্যাতা।
Verse 25
विश्रान्तितीर्थमाहात्म्यं श्रावयन्स दिने दिने ॥ तस्य श्रवणमात्रेण मम भक्तिर्हृदिस्थिता ॥
সিদিনে সিদিনে তেওঁ বিশ্ৰান্তি-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য শ্ৰাৱয়াই থাকিল। কেৱল শুনামাত্ৰেই মোৰ হৃদয়ত ভক্তি উদয় হৈ স্থিৰ হ’ল।
Verse 26
सा संज्ञा च श्रुता तत्र विश्रान्तेश्च मयाऽनघ ॥ वासुदेवो महाबाहुर्जगत्स्वामी जनार्दनः ॥
হে নিৰ্দোষ, তাতেই মই ‘বিশ্ৰান্তি’ এই সংজ্ঞাও শুনিলোঁ। কিয়নো বাসুদেৱ—মহাবাহু জনাৰ্দন, জগতৰ স্বামী—তাৰ সৈতে সংযুক্ত।
Verse 27
विश्रामं कुरुते तत्र तेन विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥
সেই ঠাইত তেওঁ বিশ্ৰাম কৰে; সেয়ে তাক ‘বিশ্ৰান্তি’ বুলি কোৱা হয়। ৰাক্ষসৰ বাক্য শুনি ব্ৰাহ্মণে উত্তৰস্বৰূপে কথা ক’লে।
Verse 28
पलायमानः स परमन्धकूपेऽपतत्तदा ॥ मृतोऽसौ पतितस्तत्र राक्षसत्वमुपागतः ॥
পলাই থাকোঁতে সি তেতিয়া গভীৰ অন্ধ কূপত পৰি গ’ল। তাত পৰি মৃত্যুবৰণ কৰি সি ৰাক্ষসত্ব লাভ কৰিলে।
Verse 29
अनाचारादि हेतोश्च राक्षसत्वमुपागतः ॥ आत्मानं कथयामास विप्राग्रे स यथायथम् ॥
অনাচাৰ আদি কাৰণৰ বাবে সি ৰাক্ষসত্ব লাভ কৰিলে। ব্ৰাহ্মণৰ সন্মুখত সি নিজৰ কাহিনী যিদৰে ঘটিছিল, তেনেদৰেই ক্ৰমে ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 30
एकस्नानस्य हि फलं तव दत्तं च राक्षस ॥ विप्रे चेति उक्तमात्रे च मोक्षावासमवाप सः ॥
“এটা একবাৰ স্নানৰ ফল তোমাক দিয়া হ’ল, হে ৰাক্ষস।” ব্ৰাহ্মণৰ এই বাক্য মাত্ৰ উচ্চাৰিত হোৱাতেই সি মোক্ষৰ নিবাস লাভ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The chapter frames anācāra (neglect of basic religious-social duties such as sandhyā, respect for elders/ancestors, and avoidance of theft) as a karmic cause of severe downfall, while presenting gārhasthya as a foundational social ecology that sustains other life-ways. It also models a reparative logic: hearing tīrtha-māhātmya generates devotion, and merit (snāna-phala) may be donated to alleviate another being’s suffering, culminating in release from a harmful state.
No explicit tithi, lunar month, or seasonal timing is specified. The text only notes regular daily observances (sandhyā) and generic temporal markers such as “at night” (rātrau) and “daily” (dinedine) in relation to hearing the tīrtha’s praise.
Although not an explicit ecology passage, the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame supports an environmental-ethics reading: gārhasthya is described as a sustaining matrix for all beings (analogies of creatures relying on a mother/cow), implying that orderly household conduct underwrites social stability and resource continuity. The tīrtha-bathing motif further encodes landscapes (water-sites) as regulated, value-bearing commons whose proper use is tied to moral order.
No dynastic lineage or named royal house is given. The narrative references institutional figures: rāja-rakṣibhiḥ (royal guards), a vedapāraga/vācaka brāhmaṇa at a Viṣṇu temple, and a merchant caravan (sārtha). The divine figure explicitly named is Vāsudeva/Janārdana (Viṣṇu) as the one who “rests” (viśrāma) at the tīrtha, providing the etymological basis for the name Viśrānti.