Adhyaya 164: The Efficacy of Circumambulating Annakūṭa (Govardhana)
Annakūṭa-parikramā-prabhāvaḥ
Ritual-Manual / Sacred Geography (Tīrtha-māhātmya)
সংবাদৰ ৰূপত বৰাহে পৃথিৱীক মথুৰাৰ পশ্চিম দিশৰ গোৱৰ্ধন/অন্নকূট অঞ্চলৰ পবিত্ৰ ভূগোল আৰু পৰিক্ৰমাৰ ফল বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ চাৰিদিশৰ তীৰ্থ—ঐন্দ্ৰ (পূব), যম (দক্ষিণ), বাৰুণ (পশ্চিম) আৰু কৌবেৰ (উত্তৰ)—উল্লেখ কৰি প্ৰতিটো স্থানত স্নান আৰু সংযমী আচৰণে বিশেষ দোষ-দুৰ্গুণৰ পৰা মুক্তি আৰু মৃত্যুৰ পাছত ‘বৰাহলোক’ লাভ হয় বুলি কয়। তাৰ পাছত পৃথিৱীয়ে অন্নকূট পৰিক্ৰমাৰ বিধি সোধে; বৰাহে ভাদ্ৰপদ শুক্ল একাদশীক কেন্দ্ৰ কৰি উপবাস, প্ৰভাতত মানসাগঙ্গাত স্নান, গোৱৰ্ধনত পূজা, নামধাৰী কুণ্ডসমূহত ক্ৰমে স্নান, পিতৃসকলৰ বাবে পিণ্ড-দান আৰু ৰাতি জাগৰণৰ নিয়মিত পথসূচী বৰ্ণনা কৰে, যিয়ে আচৰণ শুদ্ধ কৰি পৃথিৱীৰ শৃঙ্খলা স্থিৰ কৰে।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 164
Verse 1
अथाऽन्नकूटपरिक्रमप्रभावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ अस्ति गोवर्धनं नाम क्षेत्रं परमदुर्लभम् ॥ मथुरापश्चिमे भागे अदूराद्योजनद्वयम् ॥
এতিয়া অন্নকূট পৰিক্ৰমাৰ প্ৰভাৱৰ বৰ্ণনা। শ্ৰী বৰাহ ক’লে: গোবৰ্ধন নামে এক অতি দুষ্প্ৰাপ্য ক্ষেত্ৰ আছে; মথুৰাৰ পশ্চিম ভাগত, ওচৰতে—দুই যোজন দূৰত।
Verse 2
ह्रदं तत्र महाभागे द्रुमगुल्मलतायुतम् ॥ चत्वारि तत्र तीर्थानि पुण्यानि च शुभानि च ॥
তাত, হে ভাগ্যবান, গছ-ঝোপ আৰু লতাৰে শোভিত এক হ্ৰদ আছে। তাত চাৰিটা তীৰ্থ আছে—পুণ্যদায়ক আৰু মঙ্গলময়।
Verse 3
ऐन्द्रं पूर्वेण पार्श्वेन यमतीर्थं तु दक्षिणे ॥ पश्चिमे वारुणं तीर्थं कौबेरं चोत्तरेण तु ॥
পূব দিশে আছে ঐন্দ্ৰ তীৰ্থ; দক্ষিণে আছে যমতীৰ্থ। পশ্চিমে আছে বাৰুণ তীৰ্থ; আৰু উত্তৰে আছে কৌবেৰ তীৰ্থ।
Verse 4
तेषां मध्ये स्थितो भद्रे क्रीडयिष्ये यदृच्छया ॥ तत्र वै शक्रतीर्थे तु स्नानं कुर्याद्दृढ व्रतः ॥
সিহঁতৰ মাজত, হে ভদ্ৰে, মই যদৃচ্ছায় ক্ৰীড়া কৰিম। তাতেই, শক্র-তীৰ্থত, যি ব্ৰতত দৃঢ়, সি স্নান কৰিব লাগে।
Verse 5
मोदते शक्रलोके तु सर्वद्वन्द्वविवर्जितः॥ दक्षिणे यमतीर्थे तु स्नानं कुर्याद्यथाविधि॥
সকলো দ্বন্দ্বৰ পৰা মুক্ত হৈ তেওঁ ইন্দ্ৰলোকত আনন্দ কৰে। আৰু দক্ষিণৰ যম-তীৰ্থত বিধি অনুসাৰে স্নান কৰিব লাগে।
Verse 6
यमस्य भवनं गत्वा मोदते कृतनिश्चयः॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान् लोभमोहविवर्जितः॥॥ यमलोकं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति॥ तत्रैव वारुणं तीर्थमासाद्य स्नानमाचरेत्॥
যমৰ ভৱনত গৈ, দৃঢ় সংকল্পেৰে তেওঁ আনন্দ কৰে। তাত লোভ-মোহ ত্যাগ কৰি তেওঁ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে। যমলোক পৰিত্যাগ কৰি তেওঁ মোৰ লোকলৈ যায়। তাতেই বাৰুণ-তীৰ্থত উপনীত হৈ বিধিমতে স্নান কৰিব লাগে।
Verse 7
वारुणं भवनं गत्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषात्॥ तथात्र मुञ्चते प्राणान् कामक्रोधविवर्जितः॥
বাৰুণৰ ভৱনত গৈ তেওঁ সকলো পাপকলুষৰ পৰা মুক্ত হয়। আৰু তাতেই কাম-ক্রোধ ত্যাগ কৰি তেওঁ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 8
वारुणं लोकमुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति॥ तत्र मध्ये च यः स्नाति क्रीडते स मया सह॥
বাৰুণলোক ত্যাগ কৰি তেওঁ মোৰ লোকলৈ যায়। আৰু যি কোনোবাই তাত, সেই স্থানৰ মধ্যভাগত স্নান কৰে, তেওঁ মোৰ সৈতে একেলগে ক্ৰীড়া কৰে।
Verse 9
न तस्य पुनरावृत्तिर्देवि सत्यं ब्रवीमि ते॥ स्नात्वा मानसगङ्गायां दृष्ट्वा गोवर्धने हरिम्॥
হে দেবী, তেওঁৰ পুনৰ আগমন নাই—মই তোমাক সত্য কওঁ—মানসী গঙ্গাত স্নান কৰি আৰু গোবৰ্ধনত হৰিৰ দৰ্শন কৰি।
Verse 10
अन्नकूटं परिक्रम्य किं पुनः परिशोचति॥ सोमवारे त्वमायां वै प्राप्य गोवर्धनं गिरिम्॥
অন্নকূটৰ পৰিক্ৰমা কৰি পুনৰ তেওঁ কিয় শোক কৰিব? নিশ্চয়েই, সোমবাৰে অমাৱস্যাৰ দিনা, গোবৰ্ধন গিৰিত উপনীত হৈ…
Verse 11
दत्त्वा पिण्डं पितृभ्यश्च राजसूयफलṃ भवेत्॥ गयायां पिण्डदानेन यत्फलं प्राप्यते नरैः॥
আৰু পিতৃসকললৈ পিণ্ড দান কৰিলে ৰাজসূয় যজ্ঞৰ ফল লাভ হয়। গয়াত পিণ্ড দান কৰি মানুহে যি ফল পায়…
Verse 12
तत्फलं प्राप्यते तत्र नात्र कार्या विचारणा॥ गोवर्धनं परिक्रम्य दृष्ट्वा देवं परं हरिम्॥
সেই একে ফল তাতেই লাভ হয়; ইয়াত কোনো বিচাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই। গোবৰ্ধন পৰিক্ৰমা কৰি আৰু পৰম দেৱ হৰিক দর্শন কৰি…
Verse 13
राजसूयाश्वमेधानां फलं प्राप्नोत्यसंशयम्॥
নিঃসন্দেহে তেওঁ ৰাজসূয় আৰু অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে।
Verse 14
पृथिव्युवाच॥ परिक्रमोऽन्नकूटस्य विधिना क्रियते कथम्॥ प्रभावगुणमाहात्म्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति॥
পৃথিৱী ক’লে: “বিধি অনুসাৰে অন্নকূটৰ পৰিক্ৰমা কেনেকৈ কৰা হয়? তাৰ প্ৰভাৱ, গুণ আৰু মাহাত্ম্য আপুনি ক’বলৈ যোগ্য।”
Verse 15
श्रीवराह उवाच ॥ मासि भाद्रपदे या तु शुक्ला चैकादशी शुभा ॥ गोवर्धने सोपवासः कुर्यात्तत्र प्रदक्षिणाम् ॥
শ্ৰী বৰাহে ক’লে: ভাদ্ৰপদ মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ সেই শুভ একাদশীত গোৱৰ্ধনত উপবাস পালন কৰি তাত প্ৰদক্ষিণা কৰিব লাগে।
Verse 16
स्नात्वा मानसगङ्गायां प्रभाते उदिते रवौ ॥ गोवर्धनं प्रसाद्यैवं हरिं चाचलमूर्द्धनि ॥
প্ৰভাতে সূৰ্য উদিত হোৱাৰ পাছত মানসগঙ্গাত স্নান কৰি, এইদৰে গোৱৰ্ধনক প্ৰসন্ন কৰিব লাগে আৰু পৰ্বতৰ শিখৰত হৰিৰো আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 17
पुण्डरीकं ततो गच्छेत्कुण्डे स्नात्वा विधानतः ॥ देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य पुण्डरीकमथार्च्य च ॥
তাৰ পাছত পুণ্ডৰীকলৈ যাব; বিধিমতে কুণ্ডত স্নান কৰি, দেৱতা আৰু পিতৃলোকক যথাযথভাৱে পূজা কৰি, তাৰ পিছত পুণ্ডৰীককো অৰ্চনা কৰিব লাগে।
Verse 18
तत्र स्नानं तर्पणं च कृत्वा फलमवाप्नुयात् ॥ राजसूयाश्वमेधानां धूतपाप्मा न संशयः ॥
তাত স্নান আৰু তৰ্পণ কৰি ফল লাভ হয়; পাপ ধুই যায়—ৰাজসূয় আৰু অশ্বমেধ যজ্ঞসমূহৰ তুল্য পুণ্য লাভ হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 19
तीर्थं संकर्षणं नाम्ना बलभद्रेण रक्षितम् ॥ गोहत्या पूर्वसंलग्ना उत्तीर्णा तत्र दूरतः ॥
সংকৰ্ষণ নামৰ এই তীৰ্থ বলভদ্ৰে ৰক্ষা কৰে; আগতে লাগি থকা গোহত্যাৰ পাপ তাত পাৰ হৈ দূৰলৈ আঁতৰি যায়।
Verse 20
स्नानाद्गच्छति सा क्षिप्रं नात्र कार्या विचारणा ॥ अन्नकूटस्य सान्निध्ये तीर्थं शक्रविनिर्मितम् ॥
স্নান কৰিলে সেই অপবিত্ৰতা/পাপ শীঘ্ৰে দূৰ হয়—ইয়াত কোনো বিচাৰ-চিন্তা কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই। অন্নকূটৰ সান্নিধ্যত শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) নিৰ্মিত তীৰ্থ আছে।
Verse 21
तत्र कृष्णेन पूजार्थमिन्द्रस्य विहतो मखः ॥ महदिन्द्रस्य चोत्थानं भक्ष्यभोज्यसमन्वितम् ॥
তাত পূজাৰ উদ্দেশ্যে কৃষ্ণে ইন্দ্ৰৰ যজ্ঞ বাধা দিলে। আৰু ইন্দ্ৰৰ এক মহৎ উত্থান ঘটিল, ভক্ষ্য-ভোজ্যৰ সামগ্ৰীৰে সমন্বিত।
Verse 22
कृत्वा तुष्टिकरान्साक्षादिन्द्रेण सह संकथा ॥ इन्द्रस्य वर्षतोऽत्यन्तं तासां पीडाकरं जलम् ॥
ইন্দ্ৰৰ সৈতে সোজাকৈ তুষ্টিকৰ সংলাপ কৰি, ইন্দ্ৰে অতিশয় বৰষুণ দিলে; সেই জল তেওঁলোকৰ বাবে অতি কষ্টদায়ক হ’ল।
Verse 23
तासां गवां रक्षणाय धृतो गिरिवरस्तदा ॥ सोऽन्नकूट इति ख्यातः सर्वतः शक्रपूजितः ॥
তাৰ পাছত সেই গাভীসমূহৰ ৰক্ষাৰ বাবে তেতিয়া উত্তম পৰ্বত ধৰি ৰখা হ’ল। সেয়া ‘অন্নকূট’ নামে খ্যাত হ’ল, আৰু সকলো দিশৰ পৰা শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) দ্বাৰা পূজিত হ’ল।
Verse 24
देवा देव्यस्तथा गावो ऋषिभिश्च समन्विताः ॥ पूजितास्तर्पिताः श्रेष्ठाः श्रमतो विष्णुना पुरा ॥
দেৱতা, দেৱীসকল, আৰু তেনেদৰে গাভীসমূহ—ঋষিসকলৰ সৈতে—সকলোৱে সন্মান লাভ কৰিলে আৰু তৃপ্ত হ’ল; পূৰ্বে বিষ্ণুৱে নিজৰ পৰিশ্ৰমে এইদৰে কৰিছিল।
Verse 25
तस्मिन्स्थाने तर्पणेन शतक्रतुफलं लभेत् ॥ ततः कदम्बखण्डाख्यं कुण्डं तु विमलोदकम् ॥
সেই স্থানত তৰ্পণ অৰ্ঘ্য দান কৰিলে শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ)ৰ ফল লাভ হয়। তাৰ পাছত কদম্ব-খণ্ড নামে পৰিচিত কুণ্ডলৈ যাব লাগে, যাৰ জল নিৰ্মল আৰু পবিত্ৰ।
Verse 26
स्नात्वा पितॄन्समभ्यर्च्य ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥ ततो गच्छेद्देवगिरिं शतबाहुसमुच्छ्रितम् ॥
স্নান কৰি আৰু পিতৃসকলক বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰিলে ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰিব পাৰে। তাৰ পাছত শত বাহুৰ উচ্চতাৰ দৰে উচ্ছ্বসিত দেবগিৰিলৈ গমন কৰিব লাগে।
Verse 27
कुण्डे स्नात्वा पितॄँस्तर्प्य कृतकृत्यो दिवं व्रजेत् ॥ गङ्गायाश्चोत्तरं यावद्देवदेवस्य चक्रिणः ॥
কুণ্ডত স্নান কৰি আৰু পিতৃসকলক তৰ্পণ দান কৰিলে মানুহ কৃতকৃত্য হয় আৰু স্বৰ্গলৈ গমন কৰিব পাৰে। (তাৰ পাছত) গঙ্গাৰ উত্তৰে, দেবদেৱ চক্রধাৰীজনৰ ক্ষেত্ৰলৈকে আগবাঢ়িব লাগে।
Verse 28
अरिष्टेन समं यत्र महद्युद्धं प्रवर्तितम् ॥ घातयित्वा ततश्चेममरिष्टं वृषरूपिणम् ॥
য’ত অরিষ্টৰ সৈতে সমানভাৱে এক মহাযুদ্ধ আৰম্ভ হৈছিল—তাৰ পাছত বৃষৰূপ ধাৰণ কৰা এই অরিষ্টক বধ কৰি—
Verse 29
कोपेन पार्ष्णिघातेन मह्यां तीर्थं प्रवर्तितम् ॥ वृषभस्य वधाज्ज्ञेयं तीर्थं सुमहदद्भुतम् ॥
ক্ৰোধে আৰু গোড়ালিৰ আঘাতে পৃথিৱীত এক তীৰ্থ উদ্ভৱ হ’ল। বৃষৰ বধৰ ফলত উৎপন্ন এই তীৰ্থ অতি মহান আৰু আশ্চৰ্য—এইদৰে জানিব লাগে।
Verse 30
वृषो हतो मया चायमरिष्टः पापपूरुषः ॥ तत्र राधा समाश्लिष्य कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ॥
‘মোৰ দ্বাৰাই এই ষাঁড়টো নিহত হ’ল, আৰু এই অৰিষ্ট পাপী পুৰুষ।’ তাত ৰাধাই নিৰ্দোষ কৰ্মকাৰী কৃষ্ণক আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 31
स्वनाम्ना विदितं कुण्डं कृतं तीर्थमदूरतः ॥ राधाकुण्डमिति ख्यातं सर्वपापहरं शुभम् ॥
তেওঁৰ নিজৰ নামৰে পৰিচিত এটা কুণ্ড ওচৰতে তীৰ্থৰূপে স্থাপন কৰা হ’ল। সেয়া ‘ৰাধাকুণ্ড’ নামে খ্যাত—শুভ আৰু সকলো পাপ হৰণকাৰী।
Verse 32
अरिष्टराधाकुण्डाभ्यां स्नानात्फलमवाप्नुयात् ॥ राजसूयाश्वमेधानां नात्र कार्या विचारणा ॥
অৰিষ্ট-কুণ্ড আৰু ৰাধা-কুণ্ডত স্নান কৰিলে মানুহে উক্ত ফল লাভ কৰে; এই বিষয়ে ৰাজসূয় আৰু অশ্বমেধ যজ্ঞৰ তুলনা লৈ আৰু বিচাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।
Verse 33
गोनरब्रह्महत्यायाः पापं क्षिप्रं विनश्यति ॥ तीर्थं हि मोक्षराजाख्यं नृणां मुक्तिप्रदायकम् ॥
‘গোনৰ-ব্ৰহ্মহত্যা’ৰ পৰা উৎপন্ন পাপ শীঘ্ৰে বিনাশ হয়। কিয়নো এই তীৰ্থ ‘মোক্ষৰাজ’ নামে খ্যাত, যি মানুহক মুক্তি প্ৰদান কৰে বুলি কোৱা হয়।
Verse 34
यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इन्द्रध्वजोच्छ्रयं यत्र पूर्वस्यां दिशि वै कृतम् ॥
যাৰ কেৱল দৰ্শনমাত্ৰে সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি পোৱা যায়। তাত পূৰ্ব দিশত ইন্দ্ৰধ্বজ (ইন্দ্ৰৰ পতাকা) উচ্ছ্ৰায় কৰি স্থাপন কৰা হৈছিল।
Verse 35
ततो हरो निवेद्याशु यात्राफलमनुत्तमम् ॥ चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा पञ्चतीर्थाख्यकुण्डके ॥
তেতিয়া হৰ (শিৱ) তৎক্ষণাৎ তীৰ্থযাত্ৰাৰ অনুত্তম ফল ঘোষণা কৰে: যি নৰে চক্ৰতীৰ্থত আৰু ‘পঞ্চতীৰ্থ’ নামে কুণ্ডত স্নান কৰে, সি সেই পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 36
समाप्य तीर्थयात्रां च रात्रौ जागरणं तथा ॥ गोवर्धने च कर्तव्यं महापातकनाशनम् ॥
তীৰ্থযাত্ৰা সমাপ্ত কৰি ৰাতি জাগৰণো কৰিব লাগে; আৰু গোবৰ্ধনত এই কৰ্তব্য, কিয়নো ই মহাপাতক নাশ কৰে বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 37
एकादश्यां तदा रात्रौ कृत्वा जागरणं शुभम् ॥ द्वादश्यामुषसि स्नात्वा पिण्डं निर्वाप्य शक्तितः ॥
তাৰ পাছত একাদশীৰ ৰাতি শুভ জাগৰণ কৰি, দ্বাদশীৰ উষাত স্নান কৰি, নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে পিণ্ড নিবেদন কৰিব লাগে।
Verse 38
पितॄणां मुक्तिदं तेषां य एवṃ कुरुते नरः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥
যি নৰে এইদৰে কৰে, সি নিজৰ পিতৃসকলক মুক্তি দান কৰে; আৰু সি সকলো পাপৰ পৰা বিমুক্ত হৈ পৰম ব্ৰহ্মক লাভ কৰে।
Verse 39
य एतच्छृणुयाद्भक्त्या तीर्थानुक्रमणं हरेः ॥ गोवर्धनस्य माहात्म्यं गङ्गास्नानफलं भवेत् ॥
যি ভক্তিভাৱে হৰিৰ তীৰ্থসমূহৰ এই ক্ৰমবদ্ধ বৰ্ণনা—গোবৰ্ধনৰ মাহাত্ম্য—শুনে, সি গঙ্গাস্নানৰ সমান পুণ্যফল লাভ কৰে।
Verse 40
एतत्ते कथितं भद्रे अन्नकूटपरिक्रमम् ॥ यथानुक्रमयोगेन तथाषाढेपि चोच्यते ॥
হে ভদ্ৰে, অন্নকূটৰ এই প্ৰদক্ষিণা তোমাক ক্ৰম অনুসাৰে কোৱা হ’ল; সেই একে ক্ৰমে আষাঢ় মাহতো তেনেদৰেই বৰ্ণিত।
Verse 41
स्नातस्तत्र तदा कृष्णो वृषं हत्वा महासुरम् ॥ वृषहत्यासमायुक्तः कृष्णश्चिन्तान्वितोऽभवत् ।
তাত স্নান কৰি, তেতিয়া কৃষ্ণে মহাসুৰ বৃষক বধ কৰিলে; আৰু ‘বৃষ-হত্যা’ৰ দোষে যুক্ত হৈ কৃষ্ণ চিন্তাগ্ৰস্ত হ’ল।
Verse 42
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोके स गच्छति ॥ अन्नकूटं ततः प्राप्य तस्य कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥
এতিয়া, যি ইয়াত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, সি মোৰ লোকলৈ যায়। তাৰ পাছত অন্নকূটত উপনীত হৈ, তাৰ প্ৰদক্ষিণা কৰা উচিত।
Verse 43
सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति भवनं हरेः ॥ कुण्डं चाप्सरसं नाम प्रसन्नसलिलाशयम् ॥
সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ, সি হৰিৰ ধামলৈ যায়; আৰু তাত ‘আপ্সৰসা’ নামৰ এটা কুণ্ডো আছে, যাৰ জল নিৰ্মল আৰু শান্ত।
Verse 44
यत्र स्नानाद्दर्शनाच्च वाजपेयफलं लभेत् ॥ महादेवं ततो दृष्ट्वा गत्वा ध्यात्वा फलं लभेत् ॥
য’ত স্নান আৰু দৰ্শনৰ দ্বাৰা বাজপেয় যজ্ঞৰ ফল লাভ হয়। তাৰ পাছত মহাদেৱক দৰ্শন কৰি, তাত গৈ ধ্যান কৰিলে, সেই ফল লাভ হয়।
Verse 45
इन्द्रध्वजमिति ख्यातं तीर्थं चैवातिमुक्तिदम् ॥ तत्र स्नाता दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥
এই তীৰ্থ “ইন্দ্ৰধ্বজ” নামে খ্যাত আৰু অতি-মুক্তিদায়ক। তাত স্নান কৰা লোক স্বৰ্গলৈ যায়; আৰু যিসকলে তাত মৃত্যুবৰণ কৰে, তেওঁলোক পুনৰ জন্ম নাপায়।
Inside Adhyaya 164
How it unfolds
- Where it opens
Pṛthivī questions Varāha about the sacred topography west of Mathurā—Govardhana/Annakūṭa—and how movement through that landscape functions as a purifier of conduct and a stabilizer of terrestrial order.
- Central event
Varāha maps the region through four directional tīrthas (Aindra-east, Yama-south, Vāruṇa-west, Kaubera-north), assigning each a specific ethical-soteriological efficacy (release from particular vices and postmortem ascent), then outlines the Annakūṭa/Govardhana circumambulation as a timed, rule-bound itinerary.
- Climax resolution
The procedural core is fixed on Bhādrapada śukla ekādaśī: fasting, dawn bath at Mānasagaṅgā, worship on Govardhana, sequential bathing at named kuṇḍas/tīrthas, tarpaṇa and piṇḍadāna for ancestors, and ekādaśī night vigil—culminating in the promise of purification and transition to “Varāha’s realm.”
- Closing phalashruti
A strong phala logic is implied: disciplined parikramā with snāna, śrāddha-acts, and jāgaraṇa yields freedom from kāma-krodha-lobha-moha, accrues tīrtha-merit surpassing benchmark sites (Gaṅgā/Gayā comparisons), and grants postmortem access to Varāha’s loka.
Geographical context
Govardhana/Annakūṭa near Mathurā (west); Mānasagaṅgā; Aindra-tīrtha; Yama-tīrtha; Vāruṇa-tīrtha; Kaubera-tīrtha; Puṇḍarīka-kuṇḍa; Apsarasa-kuṇḍa; Saṃkarṣaṇa-tīrtha; Kadambakhaṇḍa-kuṇḍa; Devagiri; Rādhākuṇḍa; Ariṣṭa-kuṇḍa (implied by Ariṣṭa episode); Mokṣarāja-tīrtha; Indradhvaja-tīrtha; Cakra-tīrtha; Pañcatīrtha-kuṇḍaka; Gaṅgā (as comparative merit-site); Gayā (as comparative piṇḍadāna-site).
Tirtha focus
- Primary TirthaGovardhana/Annakūṭa (Govardhana-parikramā landscape anchored by Mānasagaṅgā and multiple kuṇḍas)
- Associated RegionMathurā–Vraja (Govardhana area, west of Mathurā)
- Pilgrimage MeritBathing and regulated behavior at the four directional tīrthas is presented as a graded moral therapy (abandoning desire, anger, greed, delusion) with explicit postmortem reward—movement toward Varāha’s realm; the parikramā integrates snāna, worship, and ancestral rites to yield comprehensive purification and high tīrtha-phala.
Ritual instructions
- Primary RitualAnnakūṭa/Govardhana-parikramā with Ekādaśī-vrata (Bhādrapada śukla ekādaśī)
- BenefitRitual movement through the Govardhana landscape is framed as ethical training and soteriology: it purifies vices, strengthens social responsibility via ancestral rites, and culminates in the promise of elevated postmortem destiny—arrival in Varāha’s loka.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic tīrtha-māhātmya with ritual-manual precision; moralizing and protective toward Earth’s order
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil devotion) with Bhakti undertone
- Emotional ProgressionInquiry and concern for Earth’s well-being → awe at the mapped sacred geography → resolve through rule-bound vrata → quiet confidence in purification and protection.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityHighly feasible: the Govardhana parikramā route and major kuṇḍas are part of an active living pilgrimage circuit; the chapter’s sequence can be adapted to modern access and time constraints while retaining ekādaśī focus.
- Best SeasonBhādrapada (Aug–Sep) for textual alignment; otherwise cooler months (Oct–Mar) for walking comfort
- Modern Location NameGovardhan (near Mathura, Uttar Pradesh, India) / Govardhan Hill parikrama, Mānasī Gaṅgā, Rādhākuṇḍa area
- Related FestivalGovardhan Pūjā/Annakūṭa (widely observed in Vraja); Ekādaśī observances (esp. Bhādrapada śukla ekādaśī per this chapter)
Frequently Asked Questions
The chapter links ritual movement through a sacralized landscape with ethical self-regulation: bathers are repeatedly described as abandoning kāma (desire), krodha (anger), lobha (greed), and moha (delusion). The internal logic presents tīrtha practice as a pedagogy of conduct, where disciplined actions (fasting, orderly pilgrimage, ancestral offerings, night vigil) produce moral purification and social responsibility within a protected terrestrial space (Pṛthivī’s domain).
Varāha specifies Bhādrapada māsa, śukla ekādaśī as the auspicious time for the main observance, including upavāsa (fasting), prātaḥ-snānā at sunrise (udite ravau), and jāgaraṇa during the ekādaśī night, followed by dvādaśī morning bathing and piṇḍa offerings.
Through Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response, the narrative frames Earth as a morally responsive environment: specific water bodies (kuṇḍas/tīrthas), groves, and hills are treated as regulated ecological nodes where human behavior is disciplined (vrata, cleanliness, controlled emotions). The implied stewardship model is that preserving and ritually maintaining terrestrial features sustains social-ethical order and reduces harmful conduct.
The chapter references Varāha and Hari/Viṣṇu/Kṛṣṇa in relation to Govardhana; Indra (Śakra) and the Indra-yajña disruption motif; Yama and Varuṇa as directional tīrtha-lords; Kubera by the Kaubera tīrtha; Saṃkarṣaṇa/Balabhadra as guardian of a tīrtha; Rādhā in the Rādhākuṇḍa etiological passage; and the Ariṣṭa (vṛṣa-form) episode used to explain a tīrtha’s origin.
Ask anything about Adhyaya 164 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
