Adhyaya 161: The Efficacy of the Sacred Forests: The Merit of Pilgrimage to Mathurā’s Twelve Groves
Devavanaprabhāvaḥ (Mathurā-dvādaśa-vana-yātrā-māhātmya)
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ethical-Discourse (Karmic Consequence)
উপদেশমূলক সংলাপত পৃথিৱী (ধৰণী)য়ে বৰাহক সোধে—ধৰ্মৰ পৰা বিমুখ আৰু সম্যক জ্ঞানহীন লোকসকলে দুখদায়ক কৰ্মফল ভোগ কৰাৰ পাছত কোন পথ অৱশিষ্ট থাকে? বৰাহ উত্তৰ দিয়ে যে নৈতিক সংশোধনৰ আশ্ৰয় পবিত্ৰ ভূগোলত আছে: মথুৰা পাপ-নাশিনী আৰু নৰকীয় দুঃখ লাঘৱকাৰী, নৈতিকভাবে দুর্বল লোকৰো বাবে। মথুৰাত বাস কৰা, তাৰ তীৰ্থসমূহৰ সেৱা কৰা, বা কেৱল বনসমূহ দেখা আৰু পৰিক্ৰমা কৰিলেও ৰক্ষাকাৰী পুণ্য লাভ হয়। তাৰ পাছত অধ্যায়ে মথুৰাৰ দ্বাদশ নামযুক্ত বন ক্ৰমে উল্লেখ কৰি কয় যে নিয়মিত তীৰ্থযাত্ৰাই স্বৰ্গলাভ কৰায়, পৃথিৱীৰ ভূদৃশ্যক নৈতিক ৰূপান্তৰৰ উপায় ৰূপে দেখুৱায়।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 161
Verse 1
अथ देववनप्रभावः ॥ धरण्युवाच ॥ ये धर्मविमुखा मूढाः सर्वज्ञानविवर्जिताः ॥ का गतिः कृष्ण तेषां हि विहिता नरके सुरैः
এতিয়া দেৱৱনৰ প্ৰভাৱ (বৰ্ণনা)। ধৰণীয়ে ক’লে: ‘যিসকল ধৰ্মবিমুখ, মূঢ় আৰু সকলো জ্ঞানৰ পৰা বঞ্চিত—হে কৃষ্ণ, দেৱতাসকলে নৰকত তেওঁলোকৰ বাবে কেনে গতি বিধান কৰিছে?’
Verse 2
अभुक्त्वा नारकं दुःखं सुकृतैः पुण्यदैर्नृणाम् ॥ प्रयान्ति कर्मणा येन तमुपायं ब्रवीहि मे
‘নৰকৰ দুখ নোভোগাকৈ, মানুহৰ পুণ্যদায়ক সুকৃত কৰ্মৰ বলত—কোন কৰ্মৰ দ্বাৰা তেওঁলোকে (সেই দুখৰ পৰা) অতিক্ৰম কৰে? সেই উপায় মোক কোৱা।’
Verse 3
श्रीवराह उवाच ॥ सर्वधर्मविहीनानां पुरुषाणां दुरात्मनाम् ॥ नरकार्त्तिहरादेवी मथुरा पापघातिनी ॥
শ্ৰী বৰাহে ক’লে: যিসকল পুৰুষ সকলো ধৰ্মৰ পৰা বঞ্চিত আৰু দুষ্টচিত্ত, তেওঁলোকৰ বাবে দেবী মথুৰাই নৰকৰ যন্ত্ৰণা দূৰ কৰে আৰু পাপ বিনাশ কৰে।
Verse 4
मथुरावासिनो ये च तीर्थानां चोपसेवकाः ॥ वनानां दर्शको वाथ मथुराक्रमकोऽपि वा ॥
যিসকল মথুৰাত বাস কৰে আৰু যিসকল তীৰ্থসমূহৰ সেৱা-উপাসনা কৰে; তদুপৰি যি কেৱল বনসমূহ দৰ্শন কৰে, বা যি মথুৰাত পদাৰ্পণ কৰে—
Verse 5
एषां मध्ये कृतं यैश्च एकं च शतमोजसा ॥ न ते नरकभोक्तारः स्वर्गभाजो भवन्ति ते ॥
এইসকলৰ মাজত যিসকলে বল-উৎসাহে এই অনুশীলন একবাৰ বা শতবাৰ সম্পন্ন কৰে, তেওঁলোকে নৰকভোগী নহয়; তেওঁলোকে স্বৰ্গৰ ভাগীদাৰ হয়।
Verse 6
आदौ मधुवनं नाम द्वितीयं तालमेव च ॥ वनं कुन्दवनं चैव तृतीयं वनमुत्तमम् ॥
প্ৰথমে ‘মধুবন’ নামৰ বন; দ্বিতীয় ‘তালবন’। তৃতীয়টো নিশ্চয়েই উত্তম বন, ‘কুন্দবন’ নামে খ্যাত।
Verse 7
चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ॥ पञ्चमं वै बहुवनं षष्ठं भद्रवनं स्मृतम् ॥
চতুৰ্থ ‘কাম্যকবন’, বনসমূহৰ মাজত উত্তম বন। পঞ্চম ‘বহুবন’; ষষ্ঠটো ‘ভদ্ৰবন’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 8
सप्तमं तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ॥ महावनं चाष्टमं तु सदैव च मम प्रियम् ॥
হে ভূমি! সপ্তম বন ‘খাদিৰ’—যি জগতত সুপ্ৰসিদ্ধ। অষ্টম ‘মহাবন’—যি সদায় মোৰ অতি প্ৰিয়।
Verse 9
लोहर्गलवनं नाम नवमं पातकापहम् ॥ वनं बिल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ॥
নৱম বন ‘লোহৰ্গলবন’ নামে, যি পাপ-দোষ নাশ কৰে। দশম বন ‘বিল্ববন’ নামে, যি দেবপূজাত পূজিত-সম্মানিত।
Verse 10
यथाक्रमेण ये यात्रां वनानां च जितेन्द्रियाः ॥ करिष्यन्ति वरारोहे इन्द्रलोकं व्रजन्ति ते ॥
হে সুশ্ৰোণি! যিসকলে ইন্দ্ৰিয়-সংযমী হৈ বনসমূহৰ যাত্ৰা যথাক্ৰমে সম্পন্ন কৰিব, তেওঁলোকে ইন্দ্ৰলোকলৈ গমন কৰে।
Verse 11
एकादशं तु भाण्डीरं द्वादशं वृन्दका वनम् ॥ एतानि ये प्रपश्यन्ति न ते नरकभोगिनः ॥
একাদশ ‘ভাণ্ডীৰ’ আৰু দ্বাদশ ‘বৃন্দকা’ বন। যিসকলে এইবোৰ দৰ্শন কৰে, তেওঁলোকে নৰকৰ ভোগী নহয়।
Frequently Asked Questions
The chapter frames ethical recovery for dharma-averse individuals through a combination of karmic logic and place-based practice: association with Mathurā—residing there, serving its tīrthas, or undertaking disciplined viewing/circumambulation of its forests—is presented as a remedial pathway that mitigates naraka-related suffering and redirects karmic outcomes toward svarga.
No explicit chronological markers (tithi, nakṣatra, māsa, ṛtu) are stated in the provided verses. The instructions emphasize actions (vāsa, tīrtha-upasevā, darśana, kramaṇa, yātrā) and personal discipline (jitendriyatā) rather than calendrical timing.
Through Pṛthivī’s role as interlocutor and the focus on vanas, the text implicitly treats terrestrial spaces as ethically operative environments: forests and tīrthas are not passive backdrops but structured landscapes that cultivate restraint and moral reform. This supports an ecological reading in which stewardship and reverent engagement with Earth’s sacred groves are linked to social-ethical rehabilitation.
Within the provided passage, no dynastic lineages, royal genealogies, or named sages are referenced. The narrative is limited to the Varāha–Pṛthivī dialogue and a catalog of Mathurā’s named forests as the principal cultural-geographical referents.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.