Adhyaya 159: The Procedure and Merit of Circumambulating Mathurā
Mathurā-pradakṣiṇā-vidhiḥ
Ritual-Manual (Tīrtha-Māhātmya) with Sacred Geography
এই অধ্যায়ত ধৰণী (পৃথিৱী) আৰু বৰাহদেৱৰ শিক্ষামূলক সংলাপ আছে। ধৰণীয়ে তীৰ্থসমূহৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা শুনি সুধে—মানৱে কেনেকৈ সকলো তীৰ্থদৰ্শন আৰু পৃথিৱী-প্ৰদক্ষিণাৰ দৰে দুষ্প্ৰাপ্য পুণ্য লাভ কৰিব পাৰে। বৰাহে পৃথিৱী-প্ৰদক্ষিণাৰ বিশাল, সংখ্যাৰে মাপা পৰিসৰ বৰ্ণনা কৰি কয় যে ই কেৱল বিশেষ দেবতা, ঋষি আৰু বীৰসকলেই সম্পন্ন কৰিছে। তাৰ পাছত তেওঁ প্ৰতিপূৰক বিধান দিয়ে—মথুৰাৰ প্ৰদক্ষিণাই সপ্তদ্বীপ আৰু সমগ্ৰ ভূ-মণ্ডল ভ্ৰমণৰ সমান বা তাতকৈও অধিক ফল প্ৰদান কৰে। ধৰণীয়ে সঠিক ক্ৰমবদ্ধ পদ্ধতি বিচাৰিলে, বৰাহে ব্ৰহ্মা আৰু সপ্তৰ্ষিৰ পূৰ্বপ্ৰসঙ্গ আৰু এক পঞ্জিকাগত সংকেতৰ সৈতে অনুষ্ঠানৰ ভিত্তি স্থাপন কৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 159
Verse 1
अथ मथुराप्रदक्षिणा विध्यादिकम् ॥ धरण्युवाच ॥ श्रुतं सुबहुशो देव तीर्थानां गुणविस्तरम् ॥ प्रोच्यमानं तु पुण्याख्यं त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ॥
তাৰ পাছত মথুৰা-প্ৰদক্ষিণাৰ বিধি আৰু সংশ্লিষ্ট নিয়ম বৰ্ণিত হয়। ধৰণীয়ে ক’লে: “হে দেৱ! তীৰ্থসমূহৰ গুণ-বিস্তাৰ বহু বাৰ শুনিছোঁ, যি পুণ্যনামধেয় বুলি প্ৰচাৰিত হয়—তোমাৰ অনুগ্ৰহত, হে জনাৰ্দন।”
Verse 2
न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैस्तादृशं फलम् ॥ भूमेः प्रदक्षिणायाश्च यादृशं तीर्थसेवया ॥
দান, তপস্যা বা যজ্ঞ—এইবোৰে তেনে ফল নেদিয়ে, যি ফল ভূমিৰ প্ৰদক্ষিণা আৰু তীৰ্থসেৱা ভক্তিভাৱে কৰাত লাভ হয়।
Verse 3
भुवश्च चतुरन्तायास्तीर्थप्रक्रमणं हरे ॥ सर्वतीर्थाभिगमनमस्ति दुर्गतरे नृणाम् ॥
হে হৰি, চাৰিও দিশে বিস্তৃত পৃথিৱীত তীৰ্থ-ভ্ৰমণৰ উদ্যোগ—সকলো তীৰ্থলৈ যোৱা—মানৱৰ বাবে অতি দুৰূহ।
Verse 4
अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र येन सम्यगवाप्यते ॥ प्रसादसुमुखो भूत्वा तत्सर्वं कथयस्व मे ॥
ইয়াত এনে কোনো উপায় আছে নে, যাৰ দ্বাৰা ই সকলো যথাযথভাৱে লাভ কৰিব পাৰি? অনুগ্ৰহ কৰি প্ৰসন্নমুখ হৈ সেই সকলো মোক কোৱা।
Verse 5
श्रीवराह उवाच ॥ भद्रे शृणु महत्पुण्यं पृथिव्यां सर्वतोदिशम् ॥ परिक्रम्य यथाध्वानं प्रमाणगणितं शुभम् ॥
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: “হে ভদ্ৰে, শুনা—পৃথিৱীত সকলো দিশে মহান পুণ্যৰ কথা আছে; প্ৰদক্ষিণা কৰি যাত্ৰাপথৰ শুভ পৰিমাপ কেনেকৈ গণনা কৰা হয়।”
Verse 6
भूम्याः परिक्रमॆ सम्यक्योजनानां प्रमाणकम् ॥ षष्टिकोṭिसहस्राणि षष्टिकोṭिशतानि च ॥
ভূমীৰ যথাযথ পৰিক্ৰমাত যোজনাৰ পৰিমাণ এইদৰে—ষাঠি কোটি সহস্ৰ আৰু ষাঠি কোটি শতও।
Verse 7
तीर्थान्येतानि देवाश्च तारकाश्च नभस्थले ॥ गणितानि समस्तानि वायुना जगदायुषा ॥
এই তীৰ্থসমূহ, দেৱতাসকল আৰু আকাশমণ্ডলত থকা তাৰাসকল—সকলোকে জগতৰ প্ৰাণস্বৰূপ বায়ুৱে গণনা কৰি নিৰ্ণয় কৰিছে।
Verse 8
ब्रह्मणा लोमशेनैव नारदेन ध्रुवेण च ॥ जाम्बवत्याश्च पुत्रेण रावणेन हनूमता ॥
এই গণনা/কাৰ্য ব্ৰহ্মা, লোমশ, নাৰদ আৰু ধ্ৰুৱে; আৰু জাম্বৱতীৰ পুত্ৰে, ৰাৱণে আৰু হনুমানেো সম্পন্ন কৰিছে।
Verse 9
एतैरनेकधा देवैः ससागरवना मही ॥ क्रमिता बलिना चैव बाह्यमण्डलरेखया ॥
এই দেৱতাসকলে নানা প্ৰকাৰৰে সাগৰ আৰু বনসহ পৃথিৱীক পৰিক্ৰমা কৰিছে; আৰু বলিয়েও বাহ্য মণ্ডলৰ ৰেখা অনুসৰি (পৰিধি ধৰি) তাক অতিক্ৰম কৰিছে।
Verse 10
योगसिद्धैस्तथा कैश्चिन्मार्कण्डेयमुखैरपि ॥ क्रमिता न क्रमिष्यन्ति न पूर्वे नापरे जनाः ॥
ইয়াক কিছুমান যোগসিদ্ধ মহাপুৰুষে—মাৰ্কণ্ডেয় আদি—পৰিক্ৰমা কৰিছে; তথাপি সাধাৰণ লোক, ন পূৰ্বৰ ন ভবিষ্যতৰ, সাধাৰণতে ইয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে অতিক্ৰম নকৰিব।
Verse 11
अल्पसत्त्वबलोपेतैः प्राणिभिश्चाल्पबुद्धिभिः ॥ मनसापि न शक्यंते गमनस्य च का कथा ॥
যিসকল প্ৰাণীৰ প্ৰাণশক্তি আৰু বল অল্প, আৰু বুদ্ধি ক্ষুদ্ৰ, তেওঁলোকে মনতেও সেই যাত্ৰাৰ কল্পনা কৰিব নোৱাৰে—তেনে হলে গমন কৰাৰ কথা ক’ত।
Verse 12
सप्तद्वीपे च तीर्थानां भ्रमणाद्यत्फलं भवेत् ॥ प्राप्यते चाधिकं तस्मान्मथुरायाः परिक्रमॆ ॥
সপ্তদ্বীপ জুৰি তীৰ্থসমূহত ভ্ৰমণ কৰি যি ফল লাভ হয়, তাতকৈও অধিক ফল মথুৰাৰ পৰিক্ৰমাত প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 13
मथुरां समनुप्राप्य यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥
কিন্তু যি জনে মথুৰালৈ গৈ প্ৰদক্ষিণা কৰে, তেওঁৰ দ্বাৰা যেন সপ্তদ্বীপসহ এই পৃথিৱী প্ৰদক্ষিণীত হোৱা হয়।
Verse 14
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सर्वकामानभीप्सुभिः ॥ कर्तव्या मथुरां प्राप्य नरैः सम्यक्प्रदक्षिणा ॥
সেয়ে যিসকলে সকলো কামনা/লক্ষ্য সিদ্ধি বিচাৰে, তেওঁলোকে সৰ্বপ্ৰয়াসে মথুৰালৈ গৈ বিধিমতে সম্যক প্ৰদক্ষিণা কৰাই উচিত।
Verse 15
धरण्युवाच ॥ यथाविधानक्रमणं मथुरायामवाप्यते ॥ प्रदक्षिणाफलं सम्यगनुक्रमविधिं वद ॥
ধৰণীয়ে ক’লে: “বিধি অনুসাৰে মথুৰাত প্ৰদক্ষিণা কেনেকৈ ক্ৰমে ক্ৰমে সম্পন্ন হয়, আৰু তাৰ ফল কি—সেই সম্যক অনুক্ৰম-বিধি কওক।”
Verse 16
श्रीवराह उवाच ॥ पुरा सप्तर्षिभिः पृष्टो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ इदमेव पुरा प्रोक्तं यथा पृष्टा त्वया ह्यहम् ॥
শ্ৰী বৰাহে ক’লে: পূৰ্বতে সপ্তঋষিয়ে লোকপিতামহ ব্ৰহ্মাক প্ৰশ্ন কৰিছিল; আৰু যি কথা তেতিয়াই কোৱা হৈছিল, সেই একেই কথা আজি মই তোমাক ক’লোঁ, যেনেকৈ তুমি এতিয়া মোক সুধিছা।
Verse 17
श्रुत्वा सर्वपुराणोक्तं तीर्थानुक्रमणं परम् ॥ पृथिव्याश्चतुरन्तायास्तथा तद्वक्तुमुद्यतः ॥
সকলো পুৰাণত কোৱা তীৰ্থসমূহৰ পৰম অনুক্ৰম শুনি, তেওঁ তেতিয়া সেই বৰ্ণনা কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল—চাৰিও দিশলৈ বিস্তৃত পৃথিৱীৰ প্ৰসংগসহ।
Verse 18
सर्वदेवेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ॥ सर्वदानॆषु यत्प्रोक्तमिष्टापूर्त्तेषु चैव हि ॥
সকলো দেৱতাৰ প্ৰতি যি পুণ্য, সকলো তীৰ্থত যি ফল, আৰু সকলো দানত যি কথা কোৱা হৈছে—আৰু নিশ্চয় ইষ্ট আৰু পূৰ্ত কৰ্মতো—
Verse 19
इत्युक्त्वा ऋषयो जग्मुरभिवाद्य स्वयम्भुवम् ॥ आगत्य मथुरां देवीमाश्रमांश्चक्रिरे द्विजाः ॥
এইদৰে কৈ ঋষিসকলে স্বয়ম্ভূ (ব্ৰহ্মা)ক প্ৰণাম কৰি গুচি গ’ল। তাৰ পাছত দেৱীমথুৰালৈ আহি, দ্বিজসকলে তাত আশ্ৰম স্থাপন কৰিলে।
Verse 20
ध्रुवेण सहिताश्चासन्कामयाना स्तु तद्दिनम् ॥ कुमुदस्य तु मासस्य नवम्यां शुक्लपक्षके ॥
সেইদিন তেওঁলোক ধ্ৰুৱৰ সৈতে আছিল, সেইদিনাই অনুষ্ঠান কৰিবলৈ কামনা কৰি—কুমুদ নামৰ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ নবমীত।
Verse 21
मथुरोपक्रमं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते।
মথুৰাৰ বিধিবদ্ধ অনুষ্ঠান (ব্ৰত/যাত্ৰাৰ আৰম্ভণি) গ্ৰহণ কৰিলে মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 22
अन्तरा भ्रमणेनैव सुग्रीवेण महात्मना ॥ तथा च पूर्वं देवेन्द्रैः पञ्चभिः पाण्डुनन्दनैः।
কেৱল মধ্যৱৰ্তী পৰিক্ৰমাৰ দ্বাৰাই—মহাত্মা সুগ্ৰীৱে যি কৰিছিল; আৰু তদ্ৰূপে পূৰ্বে দেৱলোকত পঞ্চ ইন্দ্ৰ-সমান, পাণ্ডুৰ পুত্ৰসকলেো কৰিছিল।
Verse 23
यत्फलं लभ्यते विप्रास्तस्माच्छतगुणोत्तरम् ॥ प्रक्रमान्मथुरायास्तु सत्यमेतद्वदामि वः।
হে বিপ্ৰসকল, অন্য উপায়ে যি ফল লাভ হয়, মথুৰাৰ প্ৰক্ৰম (অনুষ্ঠান)ৰ পৰা সেয়া শতগুণ অধিক হয়। এই কথা মই তোমালোকক সত্য বুলি কওঁ।
Frequently Asked Questions
The text frames an accessibility principle in sacred practice: because full terrestrial and multi-tīrtha pilgrimage is portrayed as impracticable for most humans, Mathurā-pradakṣiṇā is taught as a concentrated substitute that yields comparable or greater merit. In the dialogue form, this also functions as an Earth-centered ethic, where honoring a specific terrestrial locus (Mathurā) is presented as reverence toward Pṛthivī and her sacred geography.
A specific calendrical marker is given: navamī (the ninth lunar day) in the śukla-pakṣa (bright fortnight) of the month Kumuda. The narrative also situates the practice in a precedent episode involving sages arriving and commencing the Mathurā undertaking on that day.
Through Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response, the chapter treats the earth as a measurable, sacred whole (with oceans and forests) and links human movement (pradakṣiṇā/parikramaṇa) to honoring terrestrial integrity. By shifting from exhaustive resource-intensive travel to a localized circumambulation, the text implicitly promotes a model of devotion that reduces the burden of traversing the entire world while still affirming the sanctity of Pṛthivī’s landscapes.
The chapter references Brahmā (Svayambhū) and the Saptarṣis as transmitters of the ritual account, and names multiple exemplary figures associated with cosmic/terrestrial circumambulation or measurement: Lomāśa, Nārada, Dhruva, Jāmbavatī’s son, Rāvaṇa, Hanūmat, Bali, Sugrīva, and the five Pāṇḍava brothers (Pāṇḍu-nandanāḥ).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.