
Sānandūra-māhātmya
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual-Manual
দ্বাৰকাৰ মাহাত্ম্য শুনি পৃথিৱী (বসুন্ধৰা) কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰি বৰাহ (বিষ্ণু)ক আৰু অধিক গোপন ধৰ্ম-উপদেশ প্ৰকাশ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। বৰাহে সানন্দূৰা নামৰ গোপন আৰু শ্ৰেষ্ঠ ক্ষেত্ৰৰ বৰ্ণনা কৰে, যি সাগৰৰ উত্তৰে আৰু মলয় অঞ্চলৰ দক্ষিণে অৱস্থিত, আৰু তাত তেওঁৰ প্ৰতিমা উত্তৰমুখী হৈ স্থিত। তাৰ পিছত তেওঁ তীৰ্থ আৰু জলাশয়সমূহ—ৰামসৰস, ব্ৰহ্মসৰস, সঙ্গমন, শক্ৰসৰস, সূৰ্পাৰক আৰু জটাকুণ্ড—ক্ৰমে উল্লেখ কৰে; প্ৰতিটোত নিৰ্দিষ্ট স্নান-কাল আৰু মৃত্যুৰ পাছত লাভ হোৱা লোক (বুধ-লোক, ব্ৰহ্ম-লোক, লোকপালসকলৰ লোক আৰু বিষ্ণুৰ লোক)ৰ ফল বৰ্ণিত। কাহিনীয়ে জোৰ দিয়ে যে এই দিৱ্য দৃশ্যসমূহ মূলত সংযমী ভক্তসকলৰ বাবে দৃশ্যমান, আৰু আচাৰ-অনুষ্ঠান, নৈতিক আচৰণ আৰু পৃথিৱীৰ পবিত্ৰ ভূদৃশ্যক স্থলীয় শৃঙ্খলা আৰু তত্ত্বাৱধানৰ সৈতে সংযোগ কৰে।
Verse 1
अथ सानन्दूरमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ द्वारकायास्तु माहात्म्यं श्रुत्वा ह्येतत्सुभाषितम् ॥ हृष्टावोचत्तदा देवं धर्मकामा वसुन्धरा ॥
এতিয়া সানন্দূৰৰ মাহাত্ম্য। সূত ক’লে: দ্বাৰকাৰ মহিমাৰ এই সু-ভাষিত বৰ্ণনা শুনি, ধৰ্মকামিনী বসুন্ধৰাই আনন্দিত হৈ তেতিয়া দেৱক ক’লে।
Verse 2
धरण्युवाच ॥ अहो देव प्रसादश्च यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥ श्रुत्वैतत्परमं पुण्यं प्राप्तास्मि परमां श्रियम् ॥
ধৰণীয়ে ক’লে: হে দেৱ! আপুনি যি প্ৰকীৰ্তন কৰিলে সেয়া নিশ্চয় অনুগ্ৰহ-প্ৰসাদ। এই পৰম পুণ্যময় বৃত্তান্ত শুনি মই পৰম শ্ৰী লাভ কৰিলোঁ।
Verse 3
एतस्मादपि चेद्गुह्यं लोकनाथ जनार्दन ॥ यद्यस्ति प्रोच्यतां मह्यं कृपा चेत्परमा मयि ॥
ইয়াতকৈও যদি অধিক গুহ্য কিবা থাকে, হে লোকনাথ জনাৰ্দন, যদি থাকে তেন্তে মোৰ প্ৰতি পৰম কৃপা থাকিলে সেয়া মোক ক’বলৈ অনুগ্ৰহ কৰক।
Verse 4
ततो महीवचः श्रुत्वा विष्णुः कमललोचनः ॥ वराहरूपी भगवान्प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
তেতিয়া মহীৰ বাক্য শুনি, কমললোচন বিষ্ণু—বৰাহৰূপী ভগৱান—বসুন্ধৰাক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 5
श्रीवराह उवाच ॥ सानन्दूरेति विख्यातं भूमे गुह्यं परं मम ॥ उत्तरे तु समुद्रस्य मलयस्य तु दक्षिणे ॥
শ্ৰী বৰাহে ক’লে: “হে ভূমি, মোৰ এক পৰম গোপন স্থান ‘সানন্দূৰ’ নামে খ্যাত—সাগৰৰ উত্তৰে আৰু মলয় পৰ্বতশ্ৰেণীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত।”
Verse 6
तत्र तिष्ठामि वसुधे उदीचीं दिशमाश्रितः ॥ प्रतिमा वै मदीयास्ति नात्युच्छा नातिनीचका ॥
“তাত, হে বসুধে, মই উত্তৰ দিশ আশ্ৰয় কৰি অৱস্থান কৰোঁ। নিশ্চয় তাত মোৰ এক প্ৰতিমা আছে—ন অতিশয় উচ্চ, ন অতিশয় নিম্ন।”
Verse 7
आयसीं तां वदन्त्येके अन्ये ताम्रमयीं तया ॥ कांस्यां रीतिमयीमन्ये केचित्सीसकनिर्मिताम् ॥
“কিছুমানে কয় যে সেই (প্ৰতিমা) লোহাৰ; আন কিছুমানে কয় তামাৰ। আন কিছুমানে কাঁসা বা ঘণ্টাধাতুৰে গঢ়া বুলি বৰ্ণনা কৰে; কিছুমানে সীসাৰে নিৰ্মিত বুলি কয়।”
Verse 8
शिलामयीमित्यपरे महदाश्चर्यरूपिणीम् ॥ तत्र स्थानानि वै भूमे कथ्यमानानि वै शृणु ॥
“আন কিছুমানে কয় যে ই শিলাময়—মহা আশ্চৰ্যৰূপিণী। এতিয়া, হে ভূমি, তাত থকা স্থানসমূহ বৰ্ণনা কৰা হৈছে, সেয়া শুনা।”
Verse 9
मनुजा यत्र मुच्यन्ते गताः संसारसागरम् ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि सानन्दूरे यशस्विनि ॥
“য’ত মানুহে সংসাৰ-সাগৰত উপনীত হৈ তাৰ পৰা মুক্ত হয়—সেই ঠাইত, হে যশস্বিনী, সানন্দূৰত মই এক আশ্চৰ্য বৰ্ণনা কৰিম।”
Verse 10
तत्रापि शृणु चाश्चर्यं यश्चापि परिवर्तते ॥ एका तत्र लता वृक्षे उच्छैः स्थूलो महाद्रुमः ॥
তাতো শুনা, তাতো এক আশ্চৰ্য আছে, যি পৰিবর্তনো লাভ কৰে। তাত একেটা লতা গছত উঠিছে; আৰু এক মহাদ্ৰুম উচ্চ, স্থূল আৰু বিশাল ৰূপে দাঁড়াই আছে।
Verse 11
समुद्रमध्ये तिष्ठन्तं कोऽपि तत्र न पश्यति ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि महाश्चर्यं वसुन्धरे ॥
সমুদ্ৰৰ মাজত স্থিত সেই বস্তুটিক তাত কোনোবাই নেদেখে। আৰু হে বসুন্ধৰে, মই তোমাক আন এক মহা-আশ্চৰ্যও ক’ম।
Verse 12
मम भक्ताः हि पश्यन्ति विद्यमाना स्वकर्मणा ॥ बहुमत्स्यसहस्राणि कोट्यो ह्यर्बुदमेव च ॥
কিন্তু মোৰ ভক্তসকলে তাক দেখে, নিজৰ কৰ্মৰ ফলবলে সক্ষম হৈ। তাত বহু হাজাৰ মাছ আছে—নিশ্চয় কোটিও, আৰু অৰ্বুদ (দশ মিলিয়ন) পৰ্যন্তও।
Verse 13
क्षिप्तः पिण्डश्च तन्मध्ये येन केन विकर्मिणा ॥ एकस्तत्र स्थूलमत्स्यो भूमे चक्रेण चाङ्कितः ॥
আৰু কোনো এক দুষ্কৰ্মীৰ দ্বাৰা তাৰ মাজত এটা পিণ্ড (অৰ্পণৰ গুটি) নিক্ষেপ কৰা হয়। তাত, হে ভূমি, এটা অতি স্থূল মাছ চক্ৰ-চিহ্নে অঙ্কিত।
Verse 14
तावत्कश्चिन्न गृह्णाति यावत्तेन न भक्षितः ॥ तत्र रामसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
যেতিয়ালৈকে সেই (মাছ) তাক নাখায়, তেতিয়ালৈকে কোনোবাই তাক নলয়। তাত ‘ৰামসৰ’ নামৰ মোৰ গোপন, পৰম পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ আছে।
Verse 15
अगाधं चाप्यपारं च रक्तपद्मविभूषितम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकरात्रोषितो नरः ॥
ই অগাধ আৰু অপাৰ, ৰক্তপদ্মেৰে সুসজ্জিত। যি মানুহে তাত এক ৰাতি বাস কৰে, সি তাৰ পাছত তাত স্নান কৰিব।
Verse 16
बुधस्य भवनं गत्वा मोदते नात्र संशयः ॥ अथ प्राणान्प्रमुच्येत तस्मिन्सरसि सुन्दरी ॥
বুধৰ ভৱনত গৈ মানুহে আনন্দ পায়—ইয়াত সন্দেহ নাই। আৰু যদি সি সেই সৰোবৰত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, হে সুন্দৰী,
Verse 17
बुधस्य भवनं त्यक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥ तस्मिन्रामसरस्युच्चैराश्चर्यं शृणु सुन्दरी ॥
বুধৰ ভৱন ত্যাগ কৰি সি মোৰ লোকত উপনীত হয়। ৰাম-সৰস নামে সেই উচ্চ আশ্চৰ্য বিষয়ে শুনা, হে সুন্দৰী।
Verse 18
मनुजास्तन्न पश्यन्ति मम कर्मरता न ये ॥ तत्सरः क्रोशविस्तारं बहुगुल्मलतावृतम् ॥
যিসকল মানুহ মোৰ কৰ্মবিধানত ৰত নহয়, তেওঁলোকে সেয়া নেদেখে। সেই সৰোবৰ এক ক্ৰোশ বিস্তৃত আৰু বহু গুল্ম-লতাৰে আৱৃত।
Verse 19
एकं तु दृश्यते श्वेतमब्जं रुक्ममयं तथा ॥ तत्र ब्रह्मसरस्युच्चैरुत्तरं पार्श्वमाश्रिता ॥
তাত এটা শ্বেত পদ্ম দেখা যায়, আৰু এটা সোনাৰো। তাত উচ্চ ব্ৰহ্ম-সৰসত সি উত্তৰ পাৰ্শ্বত অৱস্থিত।
Verse 20
धारा चैका प्रपतति स्थूला मुसलसन्निभा ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥
তাত একেটা ধাৰা পৰে—ডাঠ, মুছল সদৃশ। যি নৰ ছয় কাল ধৰি অৱস্থিত, সি তাত স্নান কৰিব।
Verse 21
ब्रह्मलोकं समासाद्य मोदते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुंचते प्राणैर्भूमे ब्रह्मसरस्यपि ॥
ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰি সি আনন্দিত হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। আৰু যদি এই পৃথিৱীত ব্ৰহ্মসৰসত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে,
Verse 22
ब्रह्मणा समनुज्ञातो मम लोकं च गच्छति ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे रम्ये ब्रह्मसरे शृणु ॥
ব্ৰহ্মাৰ অনুমতি লাভ কৰি সি মোৰ লোকলৈও যায়। এতিয়া, হে মহাভাগ, মনোৰম ব্ৰহ্মসৰসত থকা সেই আশ্চৰ্য শুনা।
Verse 23
मद्भक्ता यच्च पश्यन्ति घोरसंसारमोक्षणम् ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां सा धारा पृथुलेक्षणे ॥
মোৰ ভক্তসকলে যাক ভয়ংকৰ সংসাৰৰ পৰা মুক্তি বুলি দেখে—হে প্ৰশস্তনয়না, চৌব্বিশতম দ্বাদশীত সেই ধাৰা (প্ৰকাশ পায়)।
Verse 24
भूमे पतति मध्याह्ने यावत्सूर्यस्तु तिष्ठति ॥ परिवृत्ते तु मध्याह्ने सा धारा न पतेद्भुवि ॥
মধ্যাহ্নত সেই ধাৰা পৃথিৱীত পৰে, যেতিয়ালৈকে সূৰ্য (সেই অৱস্থাত) থাকে। কিন্তু মধ্যাহ্ন পাৰ হ’লে সেই ধাৰা পৃথিৱীত নপৰে।
Verse 25
एवं तत्र महाश्चर्यं पुण्यब्रह्मसरोवरे ॥ अस्ति सङ्गमनं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
সেই পুণ্য ব্ৰহ্মা-সৰোবৰত এক মহা আশ্চৰ্য আছে। তাত “সঙ্গমন” নামে এক গুহ্য পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ আছে, যাক মোৰ পৰম বিশেষ তীৰ্থস্থান বুলি কোৱা হয়।
Verse 26
समुद्रश्चैव रामश्च समेष्येते वराङ्गने ॥ तत्र कुण्डं महाभागे प्रसन्नविमलोदकम् ॥
হে সুন্দৰ অঙ্গধাৰী নাৰী, কোৱা হয় যে তাত সাগৰ আৰু ৰামৰ মিলন ঘটে। হে মহাভাগ্যৱতী, তাত এক কুণ্ড আছে, যাৰ জল শান্ত, নিৰ্মল আৰু পবিত্ৰ।
Verse 27
बहुगुल्मलताकीर्णं शोभितं च विहङ्गमैः ॥ समुद्रस्य तु पार्श्वेन ह्यदूरात्तत्र योजनात् ॥
সেই স্থান বহু ঝোপ-লতাৰে আৱৃত আৰু পক্ষীৰে শোভিত। ই সাগৰৰ কাষতে অৱস্থিত, তাতৰ পৰা দূৰ নহয়—প্ৰায় এক যোজন দূৰত।
Verse 28
समुद्रभवनं गत्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि कुण्डं रामस्य सङ्गमे ॥
সাগৰৰ ভৱনলৈ গৈ মানুহে মোৰ লোক লাভ কৰে। তাত মই এক আশ্চৰ্য বৰ্ণনা কৰিম—ৰামৰ সঙ্গম-সম্পৰ্কীয় সেই কুণ্ড।
Verse 29
यद्दृष्ट्वा मनुजास्तत्र भ्रमन्ति विगतज्वराः ॥ यानि कानि च पर्णानि पतन्ति जलसंसदि ॥
সেয়া দেখি তাত থকা মানুহে জ্বৰ-দুঃখ নোহোৱাকৈ ঘূৰি ফুৰে। আৰু যিকোনো পাতা জল-সমষ্টিত, অৰ্থাৎ জলপৃষ্ঠত, পৰে…
Verse 30
एकमप्यत्र पश्यन्ति न केपि वसुधे नराः ॥ अच्छिद्राणि च पत्राणि तस्मिन् रामस्य सङ्गमे ॥
হে বসুধা! ইয়াত কোনো মানুহে এটা পাতো দোষযুক্ত বুলি নেদেখে; ৰামৰ সেই সঙ্গমত পাতবোৰ ছিদ্ৰহীন।
Verse 31
प्रपन्नेनापि मार्गं तच्छिद्रं तत्र न पश्यति ॥ अस्ति शक्रसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
সাৱধানে আশ্ৰয় লৈ আগবঢ়িলেও সেই পথত তাত কোনো ছিদ্ৰ নেদেখে। ‘শক্র-সৰস’ নামে এটা গোপন তীৰ্থক্ষেত্ৰ আছে, যাক মোৰ পৰম পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ বোলা হয়।
Verse 32
तत्र पूर्वेण पार्श्वेण ह्यदूरादर्धयोजनात् ॥ तस्य कुण्डस्य सुश्रोणि चतस्रो विषमाश्रिताः ॥
তাত পূব দিশৰ ফালে, আধা যোজন দূৰত্বত, হে সুন্দৰ-কটিযুক্তে, সেই কুণ্ডৰ সৈতে সংযুক্ত চাৰিটা ধাৰা অসমান ভূমিত অৱস্থিত।
Verse 33
धाराः पतन्ति कल्याणि प्रसन्नसलिलास्तथा ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत चतुष्कालोषितो नरः ॥
হে কল্যাণী, তাত ধাৰাবোৰ পৰে আৰু জলও প্ৰসন্ন, নিৰ্মল। যি মানুহে চাৰিও কালে তাত অৱস্থান কৰে, সি তাত স্নান কৰিব লাগে।
Verse 34
चतुर्णां लोकपालानां लोकानाप्नोति चोत्तमान् ॥ अस्मिंश्च शक्रसरसि यदि प्राणान्प्रमुञ्चति ॥
সি চাৰিও লোকপালৰ উত্তম লোকসমূহ লাভ কৰে। আৰু যদি এই শক্র-সৰসত সি নিজৰ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে (মৰে)…
Verse 35
लोकपालान्समुत्सृज्य मम लोकेषु मोदते ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे दृश्यते तच्छृणुष्व मे ॥
লোকপালসকলক এৰি থৈ সি মোৰ লোকসমূহত আনন্দ কৰে। হে মহাভাগে, তাত এক আশ্চৰ্য দেখা যায়—সেয়া মোৰ পৰা শুনা।
Verse 36
शुद्धैर्भागवतैर्भूमे सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ चतुर्धारास्ततो भद्रे पतन्ति चतुरो दिशः ॥
হে ভূমি, শুদ্ধ ভাগৱত ভক্তসকলৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ সংসাৰ-চক্ৰৰ পৰা মুক্তি হয়। তাৰ পাছত, হে ভদ্ৰে, চাৰিধাৰা চাৰো দিশলৈ বয়।
Verse 37
श्रूयते गीतनिर्घोषः श्रुतिकर्ममनोहरः ॥ अस्ति सूर्पारकं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
গীতৰ অনুৰণিত ধ্বনি শুনা যায়, শ্ৰুতি-আধাৰিত কৰ্মে মনোহৰ। মোৰ এক গোপন, পৰম তীৰ্থক্ষেত্ৰ আছে—তাৰ নাম সূৰ্পাৰক।
Verse 38
जामदग्न्यस्य रामस्य स्वाश्रमोऽथ भविष्यति ॥ तत्र तिष्ठाम्यहं देवि समुद्रतटमाश्रितः ॥
জামদগ্ন্য ৰাম (পৰশুৰাম)ৰ নিজ আশ্ৰম তাত হ’ব। হে দেবি, তাত মই সাগৰৰ তীৰ আশ্ৰয় কৰি অৱস্থান কৰোঁ।
Verse 39
शाल्मलीं चाग्रतः कृत्वाधिष्ठितश्चोत्तरामुखः ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥
আগত শাল্মলী গছ আগত ৰাখি উত্তৰমুখে আসন গ্ৰহণ কৰি। যি নৰে পঞ্চকাল পালন কৰিছে, সি তাত স্নান কৰিব।
Verse 40
ऋषिलोकं ततो गत्वा पश्येत् तत्राप्यरुन्धतीम् ॥ अथ प्राणान्विमुञ्चेत कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥
তাৰ পাছত ঋষিলোকলৈ গৈ তাতো অৰুন্ধতীৰ দৰ্শন কৰিব। তাৰ পিছত অতি দুৰূহ কৰ্ম-বিধি সম্পন্ন কৰি নিজৰ প্ৰাণবায়ু ত্যাগ কৰিব।
Verse 41
ऋषिलोकं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे नमस्कारं च कुर्वते ॥
ঋষিলোক ত্যাগ কৰি সি মোৰ লোকত উপনীত হয়। তাত, হে ভাগ্যৱতী, এক আশ্চৰ্য দেখা যায়—সি নমস্কাৰ অৰ্পণ কৰে।
Verse 42
वर्षाणि द्वादशैतेन नमस्कारः कृतो भवेत् ॥ तस्मिन्क्षेत्रे महाभागे पश्यन्ति परिनिष्ठिताः ॥
ইয়াৰ দ্বাৰা নমস্কাৰ বাৰ বছৰ ধৰি কৰা বুলি গণ্য হয়। সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত, হে ভাগ্যৱতী, নিয়মত দৃঢ়স্হিত লোকসকলে দৰ্শন লাভ কৰে।
Verse 43
पापात्मानो न पश्यन्ति मम मायाविमोहिताः ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां समुपायान्ति शाल्मलीम् ॥
পাপপ্ৰবৃত্তিসম্পন্ন লোকসকলে, মোৰ মায়াত মোহিত হৈ, নেদেখে। চৌব্বিশতম গণনাৰ দ্বাদশীত সিহঁতে শাল্মলী (বৃক্ষ/স্থান)লৈ আগবাঢ়ে।
Verse 44
तत्र पश्यन्ति सुश्रोणि शुद्धा भागवता नराः ॥ तस्मिन्क्षेत्रे महाभागे अस्ति गुह्यं परं मम ॥
তাত, হে সুন্দৰ-কটিযুক্তা, শুদ্ধ ভাগৱত ভক্তসকল দৰ্শন লাভ কৰে। সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত, হে ভাগ্যৱতী, মোৰ এক গোপন পৰম ৰহস্য আছে।
Verse 45
जटाकुण्डमिति ख्यातं वायव्यां दिशि संस्थितम् ॥ तत्कुण्डस्य महाभागे समन्ताद्दशयोजनम्
ই “জটাকুণ্ড” বুলি খ্যাত, আৰু বায়ব্য (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশত অৱস্থিত। হে মহাভাগে নাৰী, সেই কুণ্ডৰ চাৰিওফালে বিস্তাৰ দহ যোজন।
Verse 46
अगस्तिभक्नं गत्वा मोदते नात्र संशयः ॥ अथ प्राणान्प्रमुञ्चेत मम चिन्तापरायणः
অগস্তিভক্নলৈ গৈ মানুহ আনন্দিত হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। আৰু যি মোৰ চিন্তনত পৰায়ণ হৈ তেতিয়া প্ৰাণ ত্যাগ কৰে,
Verse 47
अगस्तिभवनं त्यक्त्वा मम लोकं तु गच्छति ॥ तस्य कुण्डस्य सुश्रोणि नव धारा न किञ्चन
অগস্তিৰ ভৱন ত্যাগ কৰি সি নিশ্চয় মোৰ লোকলৈ যায়। হে সুশ্ৰোণি, সেই কুণ্ডৰ নৱ ধাৰা আছে—একো অভাৱ নাই।
Verse 48
विस्तारश्च महाभागे अगाधश्च महार्णवः ॥ आश्चर्यं सुमहत्तत्र कथ्यमानं मया शृणु
হে মহাভাগে, ই বিস্তৃত আৰু মহাসাগৰৰ দৰে অগাধ। তাত থকা অতি মহান আশ্চৰ্য্য মই ক’বলৈ ধৰিছোঁ—শুনা।
Verse 49
यच्च पश्यति सुश्रोणि समन्तादितरो जनः ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां रवावभ्युदिते सति
আৰু হে সুশ্ৰোণি, আন মানুহে চাৰিওফালে যি দেখে—চৌব্বিশতম দিনত, দ্বাদশী তিথিত, সূৰ্য উদিত হ’লে—
Verse 50
न वर्द्धते ततश्चाम्भो यावत्तिष्ठति तत्पुनः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे सानन्दूरेति तन्मया
তাৰ পাছত সেই জল বৃদ্ধি নাপায়, আৰু যিমান সময় সি স্থিৰ থাকে সিমান সময় তেনেকৈয়ে থাকে। হে ভদ্ৰে, ‘সানন্দূৰা’ বিষয়ে এই কথা মই তোমাক ক’লোঁ।
Verse 51
आश्चर्यं च प्रमाणं च भक्तिकीर्तिविवर्धनम् ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं स्थानानां परमं महत्
ই একে আশ্চৰ্যও, একে প্ৰমাণও; ই ভক্তি আৰু কীৰ্তি বৃদ্ধি কৰে। ই গোপনসমূহৰ ভিতৰত পৰম গোপন, আৰু তীৰ্থস্থানসমূহৰ ভিতৰত পৰম মহান।
Verse 52
यस्तु गच्छति सुश्रोणि अष्टभक्तपथे स्थितः ॥ प्राप्नोति परमां सिद्धिं ममैव वचनं यथा
কিন্তু যিজনে যায়, হে সুশ্ৰোণি, অষ্টভক্তিৰ পথত স্থিত হৈ, সি পৰম সিদ্ধি লাভ কৰে—মোৰ বাক্য অনুসাৰে।
Verse 53
य एतत्पठते नित्यं यश्चैवं शृणुयान्मुदा ॥ कुलानि तेन तीर्णानि षट् च षट् च पुनश्च षट्
যিজনে এইটো নিত্য পাঠ কৰে, আৰু যিজনে আনন্দেৰে এইদৰে শুনে—তেওঁৰ দ্বাৰা কুলসমূহ তৰাই যায়: ছয়, আৰু ছয়, আৰু পুনৰ ছয়।
Verse 54
एतन्मरणकाले न विस्मर्तव्यं कदाचन ॥ यदीच्छेद्विष्णुलोके हि निष्कलं गमनं नरः
মৰণকালত এইটো কেতিয়াও বিস্মৰণীয় নহয়, যদি মানুহে সঁচাকৈ বিষ্ণুলোকলৈ নিৰ্বিঘ্ন গমন কামনা কৰে।
Verse 55
सौवर्णं दृश्यते पद्मं मध्याह्ने तु दिवाकरे ॥ यत्र रामगृहं नाम मम गुह्यं यशस्विनि ॥
মধ্যাহ্নত, যেতিয়া সূৰ্য্য মূৰৰ ওপৰত থাকে, তেতিয়া এটা সোণালী পদ্ম দেখা যায়। তাত ‘ৰামগৃহ’ নামে ঠাই আছে—মোৰ গোপন পবিত্ৰ স্থান, হে যশস্বিনী।
Verse 56
मनोज्ञं रमणीयं च जलजैश्चापि संवृतम् ॥ तत्र रूढानि पद्मानि द्योतयन्ति दिशो दश ॥
সেই স্থান মনোমোহা আৰু ৰমণীয়, আৰু জলজ উদ্ভিদেৰে আৱৃত। তাত গজি উঠা পদ্মফুলে দহো দিশ আলোকিত কৰে।
Verse 57
मण्डितं कुमुदैः पद्मैः सुगन्धैश्चोत्तमैस्तया ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥
সেই স্থান কুমুদ (শ্বেত পদ্ম) আৰু পদ্মফুলেৰে, আৰু উৎকৃষ্ট সুগন্ধেৰে সুশোভিত। তাত স্নান কৰা উচিত—যদিও মানুহে ছয় কাল ধৰি অৱস্থান কৰি থাকে।
Verse 58
न च तद्वर्धते चाम्भो न चैव परिहीयते ॥ मासे भाद्रपदे चैव शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥
আৰু সেই জল ন বৃদ্ধি পায়, ন কমে। ভাদ্ৰপদ মাহত, শুক্লপক্ষৰ দ্বাদশীত—
Verse 59
मलयस्य दक्षिणेन समुद्रस्योत्तरे तथा ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥
মলয় পৰ্বতৰ দক্ষিণে আৰু সাগৰৰ উত্তৰে। তাত স্নান কৰা উচিত—যদিও মানুহে পাঁচ কাল ধৰি অৱস্থান কৰি থাকে।
Verse 60
एतत्ते कथितं भद्रे त्वया पृष्टं च मां प्रति ॥ उक्तं भागवतार्थाय किमन्यत्परिपृच्छसि ॥
হে ভদ্ৰে, তুমি মোক যি সুধিছিলা, সেই কথাই তোমাক কোৱা হ’ল। ভগৱত/পুৰাণীয় অৰ্থ বুজাবলৈ এই বৰ্ণনা কৰা হৈছে—ইয়াৰ পাছত তুমি আৰু কি সুধিব খোজা?
The chapter frames sacred geography as an ethical-ritual ecology: Pṛthivī asks for a deeper ‘guhya’ teaching, and Varāha answers by linking disciplined devotion (bhakti, karmic fitness, observance of vows and stays) with access to sacred places and liberation. The internal logic emphasizes that moral-spiritual discipline governs perception and benefit—non-disciplined persons ‘do not see’ certain wonders—thereby presenting the landscape as a pedagogical field where conduct, restraint, and reverence maintain terrestrial order.
The text repeatedly specifies dvādaśī (the 12th lunar day), including ‘caturviṃśati-dvādaśyām’ as a key timing for visible phenomena (e.g., water-flow behavior and extraordinary sightings). It also names Bhādrapada māsa and śukla-pakṣa dvādaśī, and describes midday (madhyāhna) as a temporal marker for appearances/disappearances (e.g., a golden lotus seen at midday; a water-stream that falls only while the sun remains at midday).
Environmental balance is expressed through Pṛthivī-centered sacred topography: Varāha’s instructions map a network of ponds, streams, and confluences whose waters are described as ‘prasanna’ and ‘vimala,’ and whose flows exhibit regulated constancy (not increasing or decreasing). This portrays hydrology as ordered and meaningful, reinforcing an ethic of careful engagement with water-bodies (snāna with specified durations, restraint, and ritual discipline). The Earth (Pṛthivī) is treated as a living moral landscape where right practice sustains harmony between humans and place.
The chapter references Varāha (Viṣṇu) as instructor; Budha (as a post-mortem destination via Rāmasaras); Brahmā (authorization after Brahmasaras); Śakra/Indra (Śakrasaras); the lokapālas (guardians of directions) as destination-realms; Jāmadagnya Rāma (Paraśurāma) and his āśrama at Sūrpāraka; and Agasti (via Agasti-bhavana/association). These figures function as cosmological administrators and sage-anchors that situate the tīrthas within broader Purāṇic cultural memory.