Adhyaya 15: Gauramukha’s Recollection and the Hymn to Hari at Prabhāsa
Gauramukhasya Smṛtiḥ Prabhāsa-tīrthe Hari-stavaś ca
Ritual-Manual and Devotional-Theology (Śrāddha continuation; avatāra-stotra; liberation motif)
পৃথিৱীৰ সৈতে সংলাপত বৰাহে শ্ৰাদ্ধ-কেন্দ্ৰিত কাহিনী আগবঢ়ায়। পৃথিৱীয়ে সোধে—গৌৰমুখ পূৰ্বজন্মত কোন আছিল, স্মৃতি কেনেকৈ ঘূৰি আহিল, আৰু তাৰ পিছত তেওঁ কি কৰিলে। বৰাহে কয় যে গৌৰমুখ অন্য এক ব্ৰহ্মা-চক্ৰত ভৃগু আছিল আৰু মাৰ্কণ্ডেয়ৰ প্ৰেৰণা পাই বহু জন্মৰ স্মৃতি পুনৰ লাভ কৰিলে। বাৰ বছৰ পিতৃলোকৰ উদ্দেশ্যে অৰ্ঘ্য-দান/অৰ্পণ সম্পন্ন কৰি তেওঁ প্ৰসিদ্ধ প্ৰভাস তীৰ্থলৈ যায় আৰু হৰিৰ সুসংগঠিত স্তৱ পাঠ কৰে, য’ত মৎস্য, কূৰ্ম, বৰাহ, নৰসিংহ, বামন, পৰশুৰাম, ৰাম-ৰূপসমূহ, বাসুদেৱ আৰু কল্কি আদি অৱতাৰ গণনা কৰা হয়। শেষত হৰি স্বয়ং প্ৰকাশ পায় আৰু ঋষি সনাতন ব্ৰহ্মত লীন হৈ পুনর্জন্মৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰে—ই আচাৰ-ধৰ্মক নৈতিক ধাৰাবাহিকতা আৰু জগত-স্থিতিৰ সৈতে সংযোগ কৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 15
Verse 1
श्रीवराह उवाच । एवं श्राद्धविधिं श्रुत्वा मार्कण्डेयान्महामुनिः । तदा गौरमुखो देव किमूर्ध्वं कृतवान्विभो ॥ १५.१ ॥
শ্ৰীৱৰাহ ক’লে: এইদৰে শ্ৰাদ্ধবিধি শুনি মহামুনিয়ে মাৰ্কণ্ডেয়ক সুধিলে—হে গৌৰমুখ দেৱ! হে বিভো! তাৰপিছত আপুনি কি কৰিলে?
Verse 2
एतच्छ्रुत्वा तदा धात्री पितृऋतन्त्रं महामुनिः । संस्मारितो जन्मशतं मार्कण्डेयेन धीमता ॥ १५.२ ॥
এই কথা শুনি তেতিয়া পিতৃ-তন্ত্ৰৰ প্ৰসঙ্গত জ্ঞানী মাৰ্কণ্ডেয়ই মহামুনিক শত জন্মৰ স্মৃতি জাগাই দিলে।
Verse 3
धरण्युवाच । भगवन् गौरमुखः कोऽसौ अन्यजन्मनि कः स्मृतः । कथं च स्मृतवान् स्मृत्वा किं चकार च सत्तमः ॥ १५.३ ॥
ধৰণীয়ে ক’লে: হে ভগৱান! সেই গৌৰমুখ জন কোন? অন্য জন্মত তেওঁ কাক হিচাপে স্মৃত হৈছিল? আৰু কেনেকৈ তেওঁৰ স্মৰণ জাগিল? স্মৰণ কৰি সেই সত্তমে কি কৰিলে?
Verse 4
श्रीवराह उवाच । भृगुरासीत् स्वयं साक्षाद् अन्यस्मिन् ब्रह्मजन्मनि । तदन्वयात्मजस्त्वेष मार्कण्डेयो महामुनिः ॥ १५.४ ॥
শ্ৰীৱৰাহ ক’লে: ব্ৰহ্মাৰ অন্য এক জন্মত ভৃগু স্বয়ং সাক্ষাৎ উপস্থিত আছিল। সেই বংশধাৰাৰেই পুত্ৰৰূপে এই মাৰ্কণ্ডেয় মহামুনি জন্মিছে।
Verse 5
पुत्रैस्तु बोधिताः यूयं सुगतिं प्राप्स्यथेति यत् । प्रागुक्तं ब्रह्मणा तेन मार्कण्डेयेन बोधितः ॥ १५.५ ॥
ব্ৰহ্মাই আগতে কোৱা বাক্য—“পুত্ৰসকলৰ উপদেশ পালে তোমালোকে সুগতি লাভ কৰিবা”—মাৰ্কণ্ডেয়ৰ উপদেশ পাই তেওঁ ইয়াত সেই কথাই প্ৰকাশ কৰিছে।
Verse 6
सस्मार सर्वजन्मानि स्मृत्वा चैव तु यत्कृतम् । तच्छृणुष्व वरारोहे कथयामि समासतः ॥ १५.६ ॥
তেওঁ নিজৰ সকলো জন্ম সোঁৱৰিলে; আৰু আগতে যি কৰিছিল সেয়া মনত পেলাই ক’লে—“হে বৰাৰোহে, সেয়া শুনা; মই সংক্ষেপে ক’ম।”
Verse 7
एवं श्राद्धविधानॆन द्वादशाब्दं ततः पितॄन् । इष्ट्वा पश्चाद्धरेः स्तोत्रं स मुनिस्तूपचक्रमे ॥ १५.७ ॥
এইদৰে শ্ৰাদ্ধবিধান অনুসাৰে বাৰ বছৰ পিতৃসকলৰ উদ্দেশ্যে ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি, সেই মুনিয়ে পাছত হৰিৰ স্তোত্ৰ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 8
प्रभासं नाम यत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र दैत्यान्तकं देवं स्तोतुं गौरमुखः स्थितः ॥ १५.८ ॥
প্ৰভাস নামৰ তীৰ্থ ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ। তাত গৌৰমুখ দৈত্যান্তক দেৱক স্তৱ কৰিবলৈ থিয় হ’ল।
Verse 9
गौरमुख उवाच । स्तोष्ये महेन्द्रं रिपुदर्पहं शिवं नारायणं ब्रह्मविदां प्रतिष्ठितम् । आदित्यचन्द्राश्वियुगस्थमाद्यं पुरातनं दैत्यहरं सदा हरिम् ॥ १५.९ ॥
গৌৰমুখ ক’লে—মই মহেন্দ্ৰক স্তৱ কৰিম, যিয়ে শত্রুৰ দৰ্প নাশ কৰে; শিৱময় নাৰায়ণ, ব্ৰহ্মবিদসকলৰ মাজত প্ৰতিষ্ঠিত; আদিত্য-চন্দ্ৰ-অশ্বিন যুগচক্ৰত স্থিত আদ্য-পুরাতন হৰি, সদা দৈত্যহৰ—তেওঁক মই স্তৱ কৰিম।
Verse 10
चकार मात्स्यं वपुरात्मनो यः पुराकृतं वेदविनाशकाले । महामहीधृग्वपुरग्रपुच्छ-छटाहवार्च्छिः सुरशत्रुहाद्यः ॥ १५.१० ॥
যিজনে প্ৰাচীন কালত বেদ বিনাশৰ সময়ত নিজ মৎস্য-ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল, সেই দেৱশত্রুনাশক এতিয়া মহাপৃথিৱী-উদ্ধাৰক বৰাহ-ৰূপ ধাৰণ কৰিছে; আগলৈ উত্থিত লেজ আৰু কেশসদৃশ ৰোমৰ জ্বলা-সদৃশ দীপ্তিত তেওঁ উজ্জ্বল।
Verse 11
तथाब्धिमन्थानकृते गिरिन्द्रं दधार यः कूर्म्मवपुः पुराणम् । हितेच्छया यः पुरुषः पुराणः प्रपातु मां दैत्यहरः सुरेशः ॥ १५.११ ॥
যিজনে প্ৰাচীন কূৰ্ম-ৰূপ ধাৰণ কৰি সমুদ্ৰ-মন্থনৰ বাবে গিৰিৰাজক ধাৰণ কৰিছিল, যিজনে হিতেচ্ছাৰে আদ্য পুৰুষ—সেই দৈত্যহৰ সুৰেশ্বৰ মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 12
महावराहः सततं पृथिव्यास्तलातलं प्राविशद्यो महात्मा । यज्ञाङ्गसंज्ञः सुरसिद्धवन्द्यः स पातु मां दैत्यहरः पुराणः ॥ १५.१२ ॥
মহাত্মা মহাবৰাহ যিজনে সদায় পৃথিৱীৰ তলৰ তালাতল লোকত প্ৰৱেশ কৰে, যিজনে যজ্ঞৰ অংগ বুলি খ্যাত আৰু দেৱ-সিদ্ধসকলে বন্দনা কৰে—সেই পুৰাতন দৈত্যহৰ মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 13
नृसिंहरूपी च भवत्यजस्त्रं युगे युगे योगिवरोग्रभीमः । करालवक्त्रः कनकाग्रवर्चा रत्नाशयोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ॥ १५.१३ ॥
নৃসিংহ-ৰূপ ধাৰণ কৰা অসুৰান্তক প্ৰভুৱে যুগে যুগে অজস্ৰভাৱে আমাক ৰক্ষা কৰক—তেওঁ যোগীশ্ৰেষ্ঠ, উগ্ৰ আৰু ভয়ংকৰ, কৰাল মুখবিশিষ্ট, শুদ্ধ সোনাৰ দৰে দীপ্তিমান, ৰত্নৰ আধাৰ।
Verse 14
बलिर्मखध्वंसकृते महात्मा स्वां गूढतां योगवपुःस्वरूपः । स दण्डकाश्ठाजिनलक्षणः पुनः क्षितिं च पदाक्रान्तवान् यः स पातु ॥ १५.१४ ॥
বলিৰ যজ্ঞ ধ্বংস কৰিবলৈ মহাত্মাই নিজৰ যোগময় দেহ-স্বৰূপ গূঢ়ভাৱে ধাৰণ কৰিছিল; দণ্ড, কাঠৰ উপকৰণ আৰু অজিনৰ লক্ষণে চিহ্নিত হৈ যিজনে পুনৰ পাদেৰে পৃথিৱী আচ্ছাদিত কৰিছিল—তেওঁ ৰক্ষা কৰক।
Verse 15
त्रिःसप्तकृत्वो जगतीं जिगाय जित्वा ददौ कश्यपाय प्रचण्डः । स जामदग्न्योऽभिजनस्य गोप्ता हिरण्यगर्भोऽसुरहा प्रपातु ॥ १५.१५ ॥
একুশবাৰ পৃথিৱী জয় কৰি সেই প্ৰচণ্ড বীৰে বিজয়ৰ পিছত তাক কশ্যপক দান কৰিলে। জামদগ্ন্য বংশধৰ, কুলৰক্ষক, হিৰণ্যগৰ্ভ, অসুৰনাশক তেওঁ আমাক ৰক্ষা কৰক।
Verse 16
चतुःप्रकारं च वपुर्य आद्यं हैरण्यगर्भप्रतिमानलक्ष्यम् । रामादिरूपैर्बहुरूपभेदश्चकार सोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ॥ १५.१६ ॥
যাঁৰ আদিম দেহ চতুৰ্বিধ আৰু হিৰণ্যগৰ্ভ সদৃশ প্ৰমাণ-লক্ষণযুক্ত—তেওঁ ৰাম আদি ৰূপে বহু ভেদযুক্ত ৰূপ ধাৰণ কৰিলে। সেই অসুৰান্তক আমাক ৰক্ষা কৰক।
Verse 17
चाणूरकंसासुरदर्पभीतेर्भीतामराणामभयाय देवः । युगे युगे वासुदेवो बभूव कल्पे भवत्यद्भुतरूपकारी ॥ युगे युगे कल्किनाम्ना महात्मा वर्णस्थितिं कर्त्तुमनेकमूर्त्तिः ॥ १५.१७ ॥
চাণূৰ, কংস আৰু অসুৰৰ দৰ্পৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ভয়ত ভীত দেৱসকলক অভয় দিবলৈ দেৱতা যুগে যুগে বাসুদেৱ হয়; প্ৰতিটো কল্পত তেওঁ আশ্চৰ্য ৰূপ ধাৰণ কৰে। পুনঃপুনঃ ‘কল্কি’ নামৰ মহাত্মা বহু মূর্তি লৈ বৰ্ণস্থিতি স্থাপন কৰে।
Verse 18
सनातनो ब्रह्ममयः पुराणो न यस्य रूपं सुरसिद्धदैत्याः । पश्यन्ति विज्ञानगतिं विहाय अथोप्यनेकानि समर्च्वयन्ति । मत्स्यादिरूपाणि चरणि सोऽव्यात् ॥ १५.१८ ॥
তেওঁ সনাতন, ব্ৰহ্মময়, পুৰাতন—যাঁৰ সত্য ৰূপ দেৱ, সিদ্ধ আৰু দৈত্যসকলে বিবেকজ্ঞানৰ গতি ত্যাগ কৰি দেখিব নোৱাৰে; তথাপি তেওঁলোকে তেওঁৰ বহু প্ৰকাশৰূপক আৰাধনা কৰে। মৎস্যাদি ৰূপধাৰী, পূজ্য চৰণযুক্ত তেওঁ আমাক ৰক্ষা কৰক।
Verse 19
नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते । नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नयस्व मां मुक्तिपदं नमस्ते ॥ १५.१९ ॥
পুৰুষোত্তম! আপোনাক বাৰে বাৰে নমস্কাৰ; পুনৰায়ো নমস্কাৰ। আপোনাৰ আগফালৰ পৰা আৰু পিছফালৰ পৰাও নমঃ; মোক মুক্তিপদলৈ নি যাওক—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 20
एवं नमस्यतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । प्रत्यक्षतां गतो देवः स्वयं चक्रगदाधरः ॥ १५.२० ॥
এইদৰে ভাবিতচিত্ত মহৰ্ষিয়ে নমস্কাৰ কৰি থাকোঁতে, স্বয়ং চক্ৰ-গদাধাৰী দেৱতা প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 21
तं दृष्ट्वा तस्य विज्ञानं निस्तरङ्गं स्वदेहतः । उत्तस्थौ सोऽपि तं लब्ध्वा तस्मिन् ब्रह्मणि शाश्वते । लयं जगाम देवात्मा त्वपुनर्भवसंज्ञिते ॥ १५.२१ ॥
নিজ দেহৰ পৰাই উদিত, তৰংগহীন শান্ত জ্ঞান দেখি সেও উঠি দাঁড়াল; সেই জ্ঞান লাভ কৰি দেৱাত্মা ‘অপুনৰ্ভৱ’ নামে পৰিচিত অৱস্থাত শাশ্বত ব্ৰহ্মত লীন হ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter links disciplined ancestral ritual (śrāddha and pitṛ observance) with moral continuity across generations and lifetimes, culminating in a theological claim that sustained duty and focused praise (stotra) can orient the practitioner toward liberation (apunarbhava) and integration with brahman.
A clear duration marker appears: Gauramukha performs rites for the Pitṛs for twelve years (dvādaśābda). No specific tithi, pakṣa, or māsa is stated in these verses.
Environmental stewardship is implicit through the tīrtha framework: Prabhāsa is presented as a renowned landscape where correct ritual action and remembrance occur. The avatāra sequence—especially Varāha’s descent to lift and stabilize the earth—functions as a narrative ecology, portraying terrestrial preservation as a cosmic responsibility mirrored by human ritual order.
The text identifies Gauramukha with Bhṛgu in another Brahmā-era and situates Mārkaṇḍeya as his descendant (anvayātmaja). It also references Kaśyapa (recipient of the earth in the Paraśurāma episode) and figures embedded in avatāra narratives such as Bali, Cāṇūra, and Kaṃsa.