Adhyaya 148: The Greatness of Stutasvāmi: Varāha’s Disclosure of the Bhūtagiri Sacred Landscape and Its Ethical Discipline
Stutasvāmi-māhātmya (Bhūtagiri–Maṇipūra-giri-kṣetra-prasaṃśā)
Tīrtha-māhātmya (Sacred Geography) with Ethical-Discourse (Anti-mātsarya) and Ritual-Manual elements
এই অধ্যায়ত সংলাপৰ ৰূপত পৃথিৱীয়ে গোনিষ্ক্ৰমণৰ গোপন মহিমা শুনি বৰাহক আৰু অধিক গোপন উপদেশ আৰু তাতকৈ শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ-ক্ষেত্ৰ চিনাক্ত কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। বৰাহে নিজকে নাৰায়ণ বুলি প্ৰকাশ কৰি ক’য় যে সত্য ধৰ্ম আৰু তেওঁৰ শিক্ষালাভৰ মূল নৈতিক শর্ত হ’ল মাৎস্যৰ্য (ঈৰ্ষা)ৰ পৰা মুক্তি। তেওঁ পাঁচজন বিবেকী শিষ্য/ঋষিৰ বংশধাৰাৰ কথা ভবিষ্যদ্বাণী কৰে, যিসকলে পৃথিৱীত তেওঁৰ ধৰ্ম-ৰূপ স্থাপন কৰি ‘বাৰাহ’ উপদেশক শাস্ত্ৰসাৰৰূপে প্ৰচাৰ কৰিব। তাৰ পিছত তেওঁ ভূতগিৰি/মণিপূৰ-গিৰিত অৱস্থিত স্তুতস্বামী ক্ষেত্ৰৰ বৰ্ণনা কৰে—বিশেষ কুণ্ডসমূহ, স্নান-নিয়ম (বিশেষকৈ পাঁচ ৰাতিৰ অনুশাসন), আৰু ফলাফল যেনে পাপশুদ্ধি আৰু মৃত্যুৰ পাছৰ গতি। শেষত পৃথিৱীয়ে নামৰ ব্যুৎপত্তি সোধে; বৰাহে বুজাই দিয়ে যে তাত দেৱতা আৰু ঋষিসকলে তেওঁক স্তৱ কৰিছিল, সেয়ে ‘স্তুতস্বামী’, আৰু পবিত্ৰ ভূগোলক শৃঙ্খলিত আচৰণ আৰু পাৰ্থিৱ শুদ্ধিৰ সৈতে সংযোগ কৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 148
Verse 1
अथ स्तुतस्वामिमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ गोनिष्क्रमणमाहात्म्यं श्रुत्वा गुह्यमनुत्तमम् ॥ विस्मयं परमं गत्वा सर्वरत्नविभूषिता
এতিয়া স্তুতস্বামিনৰ মাহাত্ম্য-স্তৱ (আৰম্ভ)। সূত ক’লে: ‘গোনিষ্ক্ৰমণ’—গাইসমূহক বাহিৰলৈ আগবঢ়োৱা—এই অতুল, গোপন মাহাত্ম্য শুনি, সৰ্ব ৰত্নে বিভূষিতা সেই নাৰী পৰম বিস্ময়ত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 2
धरण्युवाच ॥ अहो गवां हि माहात्म्यं तव चैवं श्रुतं मया ॥ यच्छ्रुत्वा अहं जगन्नाथ जातास्मि परिनिर्वृता
ধৰণীয়ে ক’লে: আহা! গাইসমূহৰ মাহাত্ম্য মই তোমাৰ পৰা এইদৰে শুনিলোঁ। ই শুনি, হে জগন্নাথ, মই গভীৰ তৃপ্তি আৰু শান্তিত উপনীত হ’লোঁ।
Verse 3
एवमेव परं गुह्यं ब्रूहि नारायण प्रभो ॥ अस्मात्क्षेत्रात्परं देव यदि क्षेत्रं विशिष्यते
এইদৰেই, হে প্ৰভু নাৰায়ণ, পৰম গোপন তত্ত্ব কোৱা। হে দেৱ! যদি এই ক্ষেত্ৰতকৈ শ্ৰেষ্ঠ কোনো তীৰ্থক্ষেত্ৰ থাকে, তেন্তে এই স্থানৰ ওপাৰে (তাৰ কথা) কোৱা।
Verse 4
श्रीवराह उवाच ॥ अहं नारायणो देवः सर्वधर्मव्यपाश्रयः ॥ मात्सर्यं चैव मे नास्ति तेनाहं परमः प्रभुः
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: মই নাৰায়ণ, দেৱ, সকলো ধৰ্মৰ আশ্ৰয়। আৰু মোৰ ভিতৰত ঈৰ্ষা নাই; সেয়েহে মই পৰম প্ৰভু।
Verse 5
एतच्छास्त्रं महाभागे प्रयुक्तं लीलया मया ॥ वराहरूपमादाय सर्वभागवतप्रियम् ॥
হে মহাভাগে, মই লীলাভাৱে এই শাস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰি প্ৰকাশ কৰিলোঁ; বৰাহ-ৰূপ ধৰি মই ভাগৱত-পরম্পৰাৰ সকলো ভক্তৰ প্ৰিয় বাক্য উচ্চাৰণ কৰোঁ।
Verse 6
धरण्युवाच ॥ यथा यथा भाषसि धर्मकारणमिदं वचो धर्मविनिश्चयं महत् ॥ तथा तथा देव वराहाप्रमेयं हृद्यं मनो भावयसे जनार्दन ॥
ধৰণীয়ে ক’লে: যিদৰে যিদৰে আপুনি কয়—ধৰ্মৰ কাৰণ হোৱা এই বাক্য, ধৰ্মৰ মহান নিৰ্ণয়—তিদৰে তিদৰে, হে দেৱ, হে জনাৰ্দন, আপুনি হৃদয়-প্ৰিয়ভাৱে মনক অপ্ৰমেয় বৰাহাৰ প্ৰতি অধিককৈ নিবদ্ধ কৰাইছে।
Verse 7
ततो महीवचः श्रुत्वा धर्मश्रेष्ठी महामनाः ॥ वराहरूपी भगवान् प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
তাৰ পিছত মহী (পৃথিৱী)ৰ বাক্য শুনি, ধৰ্মত শ্ৰেষ্ঠ আৰু মহামনা—বৰাহ-ৰূপী ভগৱানে বসুন্ধৰাক উত্তৰ দিলে।
Verse 8
श्रीवराह उवाच ॥ साधु भूमे महाभागे मम कर्मव्यवस्थिते ॥ कथयिष्याम्यहं ह्येवं गुह्यं लोकसुखावहम् ॥
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: সাধু, হে ভূমে মহাভাগে, মোৰ কৰ্মত সুস্থিতা; মই নিশ্চয় এই গুপ্ত উপদেশ বৰ্ণনা কৰিম, যি লোকৰ সুখ-কল্যাণ আনে।
Verse 9
स्तुतस्वामीति विख्यातं गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ ह्यपरं युगमासाद्य तत्र स्थास्यामि सुन्दरि ॥
‘স্তুতস্বামী’ নামে বিখ্যাত মোৰ এক গুপ্ত তীৰ্থক্ষেত্ৰ পৰম; আৰু পৰৱৰ্তী যুগ আহিলে, সেই সময়ত তাত উপস্থিত হৈ, হে সুন্দৰী, মই তাত বাস কৰিম।
Verse 10
पञ्च तस्य शिष्यास्च भविष्यन्ति विचक्षणाः ॥ ऋषयो धर्मसंयुक्ता मत्प्रसादाद्बलाश्रिताः ॥
তেওঁৰ পাঁচজন শিষ্য ভৱিষ্যতে উদ্ভৱ হ’ব—বিচক্ষণ ঋষি, ধৰ্ম-সংযুক্ত, আৰু মোৰ প্ৰসাদে লাভ কৰা বলৰ আশ্ৰয়ে স্থিত।
Verse 11
ते मां संस्थापयिष्य्पन्ति धर्ममूर्तिं महीगताम् ॥ शाण्डिल्यो जाजलिश्चैव कपिलश्चोपसायकः ॥
তেওঁলোকে ধৰ্মমূৰ্তি স্বৰূপে মোৰে পৃথিৱীত প্ৰতিষ্ঠা কৰিব—শাণ্ডিল্য, জাজলি, কপিল আৰু উপসায়ক।
Verse 12
भृगुश्चैव महाभागे मम मार्गानुसारिणः ॥ ते च प्रसन्नमनस आत्मदृष्टान्तदर्शिनः ॥
আৰু ভৃগুও, হে মহাভাগে—মোৰ পথ অনুসৰণকাৰী; তেওঁলোক প্ৰসন্নচিত্ত আৰু নিজৰ উপলব্ধিতেই দৃষ্টান্ত-স্বরূপ সত্য দেখা পায়।
Verse 13
स्वयं ज्ञानप्रभावेण भासयिष्यन्ति मां सदा ॥ सङ्कर्षणो वासुदेवो प्रद्युम्नो ह्यनिरुद्धकः ॥
নিজ জ্ঞান-প্ৰভাৱৰ দ্বাৰাই তেওঁলোকে সদায় মোৰ প্ৰকাশ ঘটাব—সংকৰ্ষণ, বাসুদেৱ, প্ৰদ্যুম্ন আৰু নিশ্চয় অনিরুদ্ধ।
Verse 14
गच्छता बहुकालेन मम कर्मपरायणः ॥ ततो दीर्घेण कालेन इज्यापूर्वस्थितेन च ॥
বহু সময় গতি কৰিলে, যি মোৰ কৰ্মত পৰায়ণ; তাৰ পাছত দীঘল সময়ৰ অন্তে, আৰু পূজাৰ পূৰ্ব-প্ৰতিষ্ঠা থাকিলে (বাক্য আগলৈ চলি থাকে)।
Verse 15
वरं तेषां प्रदास्यामि यो यस्य हृदि संस्थितः ॥ ते प्रवक्ष्यन्ति मां देवि आत्मशास्त्रव्यवस्थिताः ॥
মই তেওঁলোকক সেই সেই বৰ দিম, যি যাৰ হৃদয়ত স্থিত। হে দেবী, আত্মশাস্ত্ৰৰ নিয়মত স্থিৰ হৈ তেওঁলোকে মোক ঘোষণা কৰিব।
Verse 16
आत्मशास्त्रं प्रतिष्ठेत यत्र धर्मः सुनिष्ठितः ॥ भवत्वेतन्निश्चयेन न तु मिथ्या कदाचन ॥
য’ত ধৰ্ম সুদৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত, ত’ত আত্মশাস্ত্ৰ দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হওক। এইটো নিশ্চয়ে তেনেকুৱাই হওক, কেতিয়াও মিছা নহওক।
Verse 17
तव देव प्रसादेन इहलोकः प्रवर्तताम् ॥ तानप्येवं वदिष्यामि शिष्याय भवतां प्रियम् ॥
হে দেব, তোমাৰ প্ৰসাদে এই লোক সঠিক পথে প্ৰৱৰ্তিত হওক। শিষ্যৰ হিতৰ বাবে, তোমাৰ প্ৰিয় কথাই মই তেওঁলোককো এইদৰে ক’ম।
Verse 18
भविष्यति न संशेहो यतो यूयं मम प्रियाः ॥ सुशिष्याः बाढमित्येवं भविष्यन्ति न संशयः ॥
এইটো নিশ্চয় হ’ব, কাৰণ তোমালোক মোৰ প্ৰিয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। ‘অতি উত্তম শিষ্য’—এইদৰে তেওঁলোক হ’ব; কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 19
एवं सर्वेषु शास्त्रेषु वाराहं घृतसम्मितम् ॥ वाराहं ज्ञानमुत्सृज्य महाभागं महौजसम् ॥
এইদৰে সকলো শাস্ত্ৰৰ মাজত বাৰাহ-উপদেশ ঘিউৰ দৰে সাৰ-সদৃশ। বাৰাহ-জ্ঞান—মহাভাগ্যৱান আৰু মহাতেজস্বী—ত্যাগ কৰি…
Verse 20
एवं समं मया चैव ह्यात्मना परिभाषितम् ॥ ते प्रणामं करिष्यन्ति सिद्धिं प्राप्स्यन्ति वै पराम् ॥
এইদৰে সমতা আৰু একৰূপতাৰে মই নিজেই, অন্তৰাত্মাৰ প্ৰমাণৰ পৰা, এই কথা প্ৰকাশ কৰিলোঁ। তেওঁলোকে প্ৰণাম কৰিব আৰু নিশ্চয়েই পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিব।
Verse 21
महाज्ञानमिदं सूक्ष्मं भूमे भक्तेषु दृश्यते ॥ शास्त्राणां परमं शास्त्रं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥
হে ভূমি, এই মহান আৰু সূক্ষ্ম জ্ঞান ভক্তসকলৰ মাজত দেখা যায়। ই শাস্ত্ৰসমূহৰ ভিতৰত পৰম শাস্ত্ৰ, সমগ্ৰ সংসাৰবন্ধনৰ পৰা মোক্ষৰ উপায়।
Verse 22
किञ्चिदन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ शास्त्रमेतन्महाभागे स्थूलकर्म महौजसम् ॥
মই আৰু কিছুমান কথা প্ৰবচন কৰিম; শুনা, হে বসুন্ধৰা। হে মহাভাগে, এই শাস্ত্ৰ স্থূল কৰ্মৰ বিষয়ে আৰু মহাতেজস্বী।
Verse 23
केचित्तरन्ति ज्ञानेन केचित्कर्मणि निष्ठिताः ॥ केचिद्यथेष्टं सुश्रोणि केचिद्दानेन कर्मणा ॥
কিছুমানে জ্ঞানেৰে পাৰ হয়, কিছুমানে কৰ্মত নিষ্ঠাৱান। হে সুশ্ৰোণি, কিছুমানে নিজৰ ইচ্ছামতে কৰে, আৰু কিছুমানে দানক কৰ্মৰূপে কৰি অগ্ৰসর হয়।
Verse 24
केचिद्योगबलं भुक्ता पश्यन्ति मम संस्थितम् ॥ विधिपूर्वं तु मे किञ्चिन्नराः पश्यन्ति निष्ठिताः ॥
কিছুমানে যোগবল অৱলম্বন কৰি মোৰ অৱস্থিতি দৰ্শন কৰে। কিন্তু কিছুমান মানুহ নিষ্ঠাৱান হৈ বিধিপূৰ্বক নিয়ম অনুসৰি আচৰণ কৰি মোৰ বিষয়ে কিঞ্চিৎ দৰ্শন পায়।
Verse 25
सर्वधर्मकराः केचित्सर्वाशाः सर्वविक्रयाः ॥ ते मां पश्यन्ति वै भूमे एकचित्त व्यवस्थिताः ॥
কিছুমানে সকলো ধৰণৰ ধৰ্মকৰ্ম পালন কৰে; কিছুমানে সকলো কামনাত আসক্ত হৈ নানা বেচা-কিনা আৰু লেন-দেনত লিপ্ত থাকে। তথাপি, হে ভূমি, যিসকল একাগ্ৰচিত্তে স্থিৰ, তেওঁলোকেই সত্যকৈ মোক দর্শন কৰে।
Verse 26
एवमेतन्महाशास्त्रं देवि संसारमोक्षणम् ॥ मम भक्तव्यवस्थायै प्रयुक्तं परमं प्रियम् ॥
এইদৰে, হে দেবি, এই মহাশাস্ত্ৰ সংসাৰ-মোচনৰ উপায়। মোৰ ভক্তসকলৰ যথাযথ ব্যৱস্থাৰ বাবে ই স্থাপন কৰা হৈছে, আৰু ই মোৰ অতি প্ৰিয়।
Verse 27
ते तथा च प्रवक्ष्यन्ति यच्च यस्याभिरोचते ॥ अन्यथान्यस्य दृष्टानामृषिभिर्यत्प्रयोजितम् ॥
আৰু তেওঁলোকে তাক সেইদৰে ব্যাখ্যা কৰিব—যি যাৰ ভাল লাগে সেই অনুসাৰে। কিয়নো ঋষিসকলে যি বিধান স্থাপন কৰিছে, সেয়া ভিন্ন ভিন্ন লোকৰ দৃষ্টিত ভিন্ন ৰূপে দেখা যায়।
Verse 28
मत्प्रसादेन ते सर्वे सिद्धिं यास्यन्ति मत्पराम् ॥ मम शिष्येषु येषां च मात्सर्योपहतात्मनाम् ॥
মোৰ প্ৰসাদে তেওঁলোক সকলোৱে সিদ্ধি লাভ কৰিব—মোকেই পৰম লক্ষ্য কৰা সিদ্ধি। কিন্তু মোৰ শিষ্যসকলৰ প্ৰতি ঈৰ্ষ্যাই যিসকলৰ মন আঘাতপ্ৰাপ্ত, তেওঁলোকৰ ফল অন্যথা হয়।
Verse 29
मच्छास्त्रे च भवेद्दोषस्तेषामत्र पुनर्भवः ॥ मात्सर्यं ये च कुर्वन्ति मद्धर्मपरमे जने ॥
মোৰ শাস্ত্ৰৰ বিষয়ে তেওঁলোকৰ বাবে দোষ উদ্ভৱ হয়, আৰু ইয়াত তেওঁলোকে পুনৰ্জন্ম ভোগ কৰে। যিসকলে মোৰ ধৰ্মত পৰম নিবিষ্ট জনৰ প্ৰতি ঈৰ্ষ্যা কৰে—
Verse 30
तेषां नायं परो लोको मात्सर्योपहतात्मनाम् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
যিসকলৰ মন ঈৰ্ষ্যাই আঘাতপ্ৰাপ্ত, তেওঁলোকৰ বাবে উচ্চ লোক লাভ নহয়। আৰু মই তোমাক আন কথাও ক’ম—সেয়া শুনা, হে বসুন্ধৰা।
Verse 31
मम मार्गानुसारेण परं गुह्यं मम प्रिये ॥ शास्त्रवन्तो विनीताश्च बहुदोषविवर्जिताः ॥
মোৰ পথ অনুসাৰে, হে মোৰ প্ৰিয়ে, এই পৰম গোপন তত্ত্ব। যিসকল শাস্ত্ৰজ্ঞ, বিনীত, আৰু বহু দোষৰ পৰা মুক্ত—
Verse 32
यस्तु मात्सर्यसंयुक्तो न स पश्यति मां क्वचित् ॥ बहुकर्मसमायुक्ता दानाध्ययननिष्ठिताः ॥
কিন্তু যি ঈৰ্ষ্যাৰে যুক্ত, সি মোক ক’তো নেদেখে। (যদিও) বহু কৰ্মত নিয়োজিত, দান আৰু অধ্যয়নত নিষ্ঠাবান হওক—
Verse 33
तपसा ज्ञानयुक्ता वा नित्यं कर्मसु चोद्यताः ॥ अनेन हि स्वभावेन मात्सर्यं चैव कुर्वते ॥
তপস্যা আৰু জ্ঞানযুক্ত হওক বা সদায় কৰ্মত প্ৰেৰিত হওক—এই স্বভাৱৰ দ্বাৰাই তেওঁলোকে নিশ্চয় ঈৰ্ষ্যা কৰে।
Verse 34
न ते पश्यन्ति मां भूमे मायया परिदूषिताः ॥ न कर्त्तव्यं ततः सर्वैर्मात्सर्यं धर्मघातकम् ॥ मम शास्त्रपरेणेह यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥
হে ভূমি, মায়াৰে দুষিত হৈ তেওঁলোকে মোক নেদেখে। সেয়ে ধৰ্মঘাতক ঈৰ্ষ্যা কোনোেও কৰা উচিত নহয়, যদি ইয়াত মোৰ শাস্ত্ৰত পৰায়ণ হৈ পৰম গতি বিচাৰে।
Verse 35
ते तु मात्सर्यार्दोषेण नष्टाचाराः पतन्त्यधः ॥ मात्सर्यं सर्वनाशाय मात्सर्यं धर्मनाशकम् ॥
কিন্তু যিসকল লোক ঈৰ্ষ্যাৰ দোষে পীড়িত হৈ সদাচাৰ হেৰুৱায়, তেওঁলোকে অধোগতিত পতিত হয়। ঈৰ্ষ্যা সৰ্বনাশৰ কাৰণ; ঈৰ্ষ্যাই ধৰ্ম নাশ কৰে।
Verse 36
एतद्गुह्यं महाभागे न जानन्ति मनीषिणः ॥ मात्सर्यस्य तु दोषेण बहवो निधनं गताः ॥
হে মহাভাগে, এই গুহ্য (সূক্ষ্ম) তত্ত্ব, যাক পণ্ডিতসকলেও নাজানে। ঈৰ্ষ্যাৰ দোষৰ কাৰণে বহুজন ধ্বংসলৈ গ’ল।
Verse 37
तत्राश्चर्यं महाभागे शृणु भूतगिरौ मम ॥ आयसी प्रतिमा तत्र ह्यभेद्या चैव दृश्यते ॥
এতিয়া, হে মহাভাগে, মোৰ ভূতগিৰিত থকা এক আশ্চৰ্য শুনা। তাত লোহাৰ এটা প্ৰতিমা দেখা যায়, আৰু সেয়া নিশ্চয়েই অভেদ্য (ভাঙিব নোৱাৰা)।
Verse 38
ब्रुवन्ति केचित्कांस्येति आयसीत्यपरेऽब्रुवन् ॥ पाषाणीत्यपरे केचिदन्ये वज्रमयीति च ॥
কিছুমানে কয় ই কাঁসৰ; আন কিছুমানে কয় ই লোহাৰ। কিছুমানে কয় ই পাথৰৰ, আৰু আন কিছুমানে কয় ই বজ্ৰময় (অদম্য) পদাৰ্থৰ।
Verse 39
ऊर्ध्वं वा यदि वाऽधो वा ये कुर्वन्ति ममार्चनम् ॥ तथापि मां संस्पृशन्ति शिरोमध्ये तु सुन्दरी ॥
ওপৰলৈ হওক বা তললৈ, যিসকলে মোৰ অৰ্চনা কৰে, তেওঁলোকে তথাপি মোক মূৰৰ মাজভাগত স্পৰ্শ কৰে, হে সুন্দৰী।
Verse 40
ये तु पश्यन्ति मां भूमे मणिपूरगिरौ स्थितम् ॥ स्तुवन्त्याचार्यवन्तश्च मत्प्रसादत्सु संयताः ॥
হে ভূমি! যিসকলে মণিপূৰ-গিৰিত অৱস্থিত মোক দৰ্শন কৰে আৰু আচার্যসকলৰ পথনির্দেশত, মোৰ অনুগ্ৰহ লাভৰ বাবে সংযমী হৈ মোক স্তৱ কৰে, তেওঁলোক প্ৰশংসিত।
Verse 41
आचार्याणां गुणान्भुक्त्वा मम कर्मपथे स्थिताः ॥ सर्वकिल्बिषमुक्ताश्च यान्ति ते परमां गतिम् ॥
আচার্যসকলৰ গুণসমূহ আস্বাদন কৰি, মোৰ কৰ্ম-পথত স্থিত থাকি; সকলো পাপ-কলুষৰ পৰা মুক্ত হৈ তেওঁলোকে পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 42
तस्मिन्क्षेत्रे महाभागे अस्ति गुह्यं परं मम ॥ पञ्चारुमेति विख्यातमुत्तरां दिशमाश्रितम् ॥
সেই মহাভাগ ক্ষেত্ৰত, হে ভাগ্যবান! মোৰ এক পৰম গুহ্য স্থান আছে; ‘পঞ্চাৰুম’ নামে খ্যাত, উত্তৰ দিশত অৱস্থিত।
Verse 43
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥ मोदते नन्दने दिव्ये ह्यप्सरोभिः समाकुले ॥
তাত মানুহে স্নান কৰিব লাগে; পঞ্চকাল তাত অৱস্থান কৰি, অপ্সৰাসকলৰে পৰিপূৰ্ণ দিৱ্য নন্দন-বনত তেওঁ আনন্দ কৰে।
Verse 44
अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृतकृत्यो भवेन नरः ॥ नन्दनं वनमुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति ॥
তাৰ পাছত ইয়াতেই তেওঁ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে; মানুহজন কৃতকৃত্য হয়। নন্দন-বন ত্যাগ কৰি, তেওঁ মোৰ লোকলৈও গমন কৰে।
Verse 45
भृगुकुण्डेति विख्यातमत्र गुह्यं परं मम ॥ मम दक्षिणपार्श्वे तु अदूरादर्धयोजनात् ॥
ইয়াত ভৃগু-কুণ্ড নামে বিখ্যাত এইটো মোৰ পৰম গুহ্য তীৰ্থ। ই মোৰ দক্ষিণ পাৰ্শ্বত, আধা যোজন দূৰত, বেছি দূৰ নহয়।
Verse 46
ध्रुवो यत्र तु तिष्ठेत मेरुशृङ्गे शिलोच्चये ॥ तत्र मोदति सुश्रोणि अप्सरोभिर्यथासुखम् ॥
য’ত ধ্ৰুৱে অৱস্থান কৰে—মেৰু পৰ্বতৰ উচ্চ শিলাময় শৃংগত—তাত, হে সুন্দৰ-নিতম্বিনী, সি অপ্সৰাসকলৰ সৈতে যথাসুখে আনন্দ কৰে।
Verse 47
अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम कर्मपथे स्थितः ॥ ध्रुवलोकं परित्यज्य मम लोके महीयते ॥
তাৰ পাছত, যি মোৰ কৰ্মপথত স্থিত, সি যদি ইয়াত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, তেন্তে সি ধ্ৰুৱলোক ত্যাগ কৰি মোৰ লোকত মহিমান্বিত হয়।
Verse 48
मणिकुण्डेति विख्यातं तत्र गुह्यं परं मम ॥ मणयो यत्र दृश्यन्ते अनेकालयसंस्थिताः ॥
তাত মণি-কুণ্ড নামে বিখ্যাত এইটো মোৰ পৰম গুহ্য তীৰ্থ। য’ত বহু আশ্ৰয়/আলয়ত স্থিত মণিসকল দেখা যায়।
Verse 49
अगाधं तं हृदं भद्रे देवानामपि दुर्लभम् ॥ विस्मयं किं पुनस्तत्र मलयश्चञ्चलः स्थितः ॥
হে ভদ্ৰে, সেই হ্ৰদ অগাধ, দেৱতাসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য। তেন্তে তাত মলয় (বায়ু) চঞ্চল গতিৰে অৱস্থান কৰাটো কিহৰ আশ্চৰ্য?
Verse 50
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥ रत्नभागी भवेद्वीरो राजलक्षणसंयुतः ॥
তাত যি নৰ পঞ্চকাল ধৰি অৱস্থান কৰে, সি স্নান কৰিব লাগে। সেই বীৰ ৰত্নৰ ভাগী হয় আৰু ৰাজলক্ষণ (সাৰ্বভৌমত্বৰ চিহ্ন) যুক্ত হয়।
Verse 51
अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम कर्मपथे स्थितः ॥ छित्त्वा वै सर्वसंसारं मम लोकं प्रपद्यते ॥
তাৰ পাছত, মোৰ কৰ্মপথত স্থিত যি জন, সি যদি ইয়াত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, তেন্তে সি নিশ্চয়েই সমগ্ৰ সংসাৰচক্ৰ ছেদ কৰি মোৰ লোক লাভ কৰে।
Verse 52
सुगुह्यं पूर्वपार्श्वेन मम क्षेत्रस्य सुन्दरि ॥ अदूरतस्त्रिक्रोशेन परिमाणं विधीयते ॥
হে সুন্দৰি, মোৰ ক্ষেত্ৰৰ পূৰ্ব পাৰ্শ্বত এক অতি গোপন স্থান আছে। ই দূৰ নহয়; ইয়াৰ পৰিমাপ ত্ৰিক্ৰোশ বুলি নিৰ্ধাৰিত।
Verse 53
तत्र स्नानं तु कुर्वीत मम लोकं स गच्छति ॥ धूतपापेति विख्यातं तत्र गुह्यं परं मम ॥
তাত নিশ্চয় স্নান কৰিব লাগে; সি মোৰ লোকলৈ যায়। তাত ‘ধূত-পাপ’ নামে খ্যাত মোৰ পৰম গোপন স্থান আছে।
Verse 54
पञ्चक्रोशाददूराद्वै मम क्षेत्रस्य पश्चिमे ॥ तत्र कुण्डं महाभागे मम तद्रोचते जलम् ॥
হে মহাভাগে, মোৰ ক্ষেত্ৰৰ পশ্চিমে পঞ্চক্ৰোশ দূৰত্বত, দূৰ নহয়, এটা কুণ্ড আছে; তাৰ জল মোৰ প্ৰিয়।
Verse 55
धुन्वानो दुष्करं कर्म पञ्चभूतात्मनिष्ठितम् ॥ कृतोदकस्तत्र भद्रे धूतपापो यशस्विनि
পঞ্চভূত-গঠিত দেহাত্মাত নিষ্ঠিত এই দুষ্কৰ কৰ্ম সম্পাদন কৰি, তেওঁ তাত উদক-ক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ কৰে; হে ভদ্ৰে, হে যশস্বিনী, তেওঁৰ পাপ ধুই নাশ হয়।
Verse 56
गत्वेन्द्रलोकं सुश्रोणि देवैः सह स मोदते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मपरायणः
হে সুশ্ৰোণি, ইন্দ্ৰলোকলৈ গৈ তেওঁ দেৱতাসকলৰ সৈতে তাত আনন্দ কৰে; তাৰ পাছত, ইয়াত, মোৰ বিধানত পৰায়ণ জনে নিজৰ প্ৰাণবায়ু ত্যাগ কৰে।
Verse 57
इन्द्रलोकं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे धूतपापे शृणुष्व मे
ইন্দ্ৰলোক ত্যাগ কৰি তেওঁ মোৰ লোকত প্ৰৱেশ কৰে। হে মহাভাগে, হে ধূতপাপে, তাত এক আশ্চৰ্য বিষয় আছে—মোৰ কথা শুনা।
Verse 58
वर्त्तते च विशालाक्षि मणिपूरे गिरौ मम ॥ तावन्न पतते धारा यावत्पापं न धूयते
আৰু হে বিশালাক্ষি, মণিপূৰ পৰ্বতত মোৰ গিৰিত এক ধাৰা আছে; যেতিয়ালৈকে পাপ ধুই নাযায়, তেতিয়ালৈকে সেই ধাৰা নপৰে।
Verse 59
धूते पापे च सुश्रोणि धारा च पतति क्षितौ ॥ एवं तत्र विशालाक्षि वृक्षमश्वत्थमिश्रितम्
পাপ ধুই গ’লে, হে সুশ্ৰোণি, ধাৰাটো মাটিত পৰে। এইদৰে, হে বিশালাক্ষি, তাত অশ্বত্থ (পবিত্ৰ ডুমুৰ)ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এক বৃক্ষ আছে।
Verse 60
धूतपापं न प्रविशेत्प्रविशत्यामले नरे ॥ तस्मिन्क्षेत्रे वरारोहे समन्तात्पञ्चयोजने
যিজনে পাপ ধুই নপেলাই, সি প্ৰৱেশ নকৰিব; প্ৰৱেশ কেৱল নিৰ্মল নৰৰ বাবে। হে সুন্দৰ উৰুৱতী, সেই পৱিত্ৰ ক্ষেত্ৰত চাৰিওফালে পাঁচ যোজন পৰিসৰ আছে।
Verse 61
यत्र तिष्ठाम्यहं देवि पश्चिमां दिशमाश्रितः ॥ तत्र चामलकं भद्रे अदूरादर्धयोजनात्
হে দেবী, য’ত মই বাস কৰোঁ, পশ্চিম দিশ আশ্ৰয় কৰি—তাত, হে ভদ্ৰে, ওচৰতে এটা আমলক (আমলখি) গছ আছে, আধা যোজন দূৰত।
Verse 62
मम चैव प्रभावेण सर्वकालफलोदयम् ॥ तत्र कश्चिन्न जानाति पापकर्मा नराधमः
আৰু নিশ্চয়েই মোৰ প্ৰভাৱত সি সকলো সময়তে ফল ধৰে। তথাপি তাত কোনো পাপকর্মী—নৰৰ অধম—ইয়াক নাজানে।
Verse 63
भक्तं भागवतं शुद्धं मम कर्मव्यवस्थितम् ॥ उपोष्य च त्रिरात्राणि श्रद्धधानो जितेन्द्रियः
ভক্ত, ভাগৱতধৰ্মী, শুদ্ধ, মোৰ নিৰ্ধাৰিত আচাৰত স্থিত—তিনিৰাতি উপবাস কৰি, শ্ৰদ্ধাৱান আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী—
Verse 64
एकचित्तेन गन्तव्यं धृतिं कृत्वा सुपुष्कलाम् ॥ यत्तत्र लभते भद्रे फलमामलकं शुभम्
একাগ্ৰচিত্তে যাব লাগে, আৰু অতি দৃঢ় ধৈৰ্য ধাৰণ কৰিব লাগে। হে ভদ্ৰে, তাত যি শুভ ফল—আমলকৰ পুণ্যফল—লভ্য হয়, সি মহৎ।
Verse 65
पञ्चरात्रेण लभते तस्मिन्भूतगिरौ मम ॥ ततो हरिवचः श्रुत्वा सा मही संहितव्रता ॥
“মোৰ সেই ভূতগিৰিত পাঁচ ৰাতিৰ ভিতৰতে মনোৰথ-ফল লাভ হয়।” তাৰ পাছত হৰিৰ বাক্য শুনি, ব্ৰতত অটল পৃথিৱীয়ে (উত্তৰ দিলে)।
Verse 66
पुनर्नारायणं तत्र प्रोवाच विनयान्विता ॥ स्तुतस्वामी श्रुतोऽसि त्वं तत्र स्थानानि यानि च ॥
পুনৰ বিনয়সহ তাত নাৰায়ণক ক’লে: “আপুনি ‘স্তুতস্বামিন’ নামে প্ৰসিদ্ধ; আৰু তাত যি যি স্থান আছে, সেয়াও কৃপা কৰি কওক।”
Verse 67
एतन्नामनिर्वुक्तिं त्वं वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् ॥
“এতিয়া আপুনি এই নামৰ নিৰুক্তি, অৰ্থাৎ নাম-উৎপত্তিৰ ব্যাখ্যা ক’বলৈ যোগ্য।”
Verse 68
श्रीवराह उवाच ॥ भूमे हित्वा तु संसारान्ये चान्ये देवकण्टकाः ॥ द्वापरे युगमासाद्य यत्र स्थास्यामि सुन्दरि ॥
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: “হে ভূমি, সংসাৰৰ বন্ধনসমূহ ত্যাগ কৰি, আৰু দেৱতাসকলৰ বাবে কণ্টকস্বৰূপ আনসকলকো পৰিহাৰ কৰি, দ্বাপৰ যুগ আহিলে, হে সুন্দৰি, মই সেই স্থানত অৱস্থান কৰিম।”
Verse 69
ततोऽमरैश्च ब्रह्माद्यैर्बहुभिर्मन्त्रवादिभिः ॥ स्तुतिं कर्त्तुं समारब्धं मणिपूराश्रितस्य मे ॥
তাৰ পাছত অমৰসকল—ব্ৰহ্মা আদি আৰু বহু মন্ত্ৰবাদী—মণিপূৰাত অৱস্থিত মোৰ স্তৱ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 70
ततो मां नारदो देवि असितो देवलस्तथा ॥ पर्वतश्च महाभागे मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥
তেতিয়া, হে দেবী, নাৰদ, অসিত আৰু দেৱল, আৰু হে মহাভাগ্যে পৰ্বতও, মোৰ প্ৰতি ভক্তিভাৱে উপস্থিত হৈ সেৱাত নিয়োজিত আছিল।
Verse 71
नाम कुर्वन्ति मे तत्र मणिपूरगिरौ ततः ॥ स्तुतस्वामीति विख्यातं मम कर्मव्यपाश्रितम् ॥
তাত, মণিপূৰ গিৰিত তেওঁলোকে মোৰ নাম স্থাপন কৰিলে; সেইদৰে মই ‘স্তুতস্বামী’ বুলি খ্যাত হ’লোঁ, যি উপাধি তাত মোৰ কৰ্মৰ ওপৰত আধাৰিত।
Verse 72
एतत्ते कथितं भद्रे निरुक्तिकरणं मया ॥ त्वया पृष्टं हि यद्भद्रे सर्वभागवतप्रियम् ॥
হে ভদ্ৰে, এই নাম-ব্যুৎপত্তি মই তোমাক ক’লোঁ। কিয়নো তুমি যি সুধিছা, হে ভদ্ৰে, সেয়া ভাগৱত পৰম্পৰাৰ সকলো ভক্তৰ প্ৰিয়।
Verse 73
एतानि भूमे गुह्यानि तत्र भूतगिरौ मम ॥ श्रद्धधानेन मर्त्येन श्रोतव्यं नात्र संशयः ॥
হে ভূমি, এই গুহ্য বিষয়সমূহ তাত মোৰ ভূতগিৰিত আছে। শ্ৰদ্ধাৱান মর্ত্যই ইয়াক শুনিব লাগিব—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 74
एतत्ते कथितं भद्रे सर्वधर्मव्यपाश्रयम् ॥ श्रीस्तुतस्वामिमाहात्म्यं किमन्यत्परिपृच्छसि ॥
হে ভদ্ৰে, মই তোমাক এই কথা ক’লোঁ—যি সকলো ধৰ্মলক্ষ্যৰ আশ্ৰয়। শ্ৰী স্তুতস্বামীৰ মাহাত্ম্য। এতিয়া তুমি আৰু কি বিস্তাৰে সুধিব খোজা?
Verse 75
पुत्रोऽहं वसुदेवस्य देवक्या गर्भसम्भवः॥ वासुदेव इति ख्यातः सर्वदानवसूदनः॥
মই বসুদেৱৰ পুত্ৰ, দেৱকীৰ গৰ্ভৰ পৰা জন্মলাভ কৰা। মই ‘বাসুদেৱ’ নামে খ্যাত, দানৱ-সেনাৰ সদা বিনাশক।
Verse 76
तदेतॆ प्रवदिष्यन्ति सर्वभागवतप्रियम्॥ यथा च मथ्यमानाद्वै दध्नश्चोद्ध्रियते घृतम्॥
এই কথাই তেওঁলোকে ঘোষণা কৰিব—সকলো ভক্তৰ প্ৰিয়—যেনেকৈ দধি মথিলে নিশ্চয় ঘৃত উলিয়াই লোৱা যায়।
Verse 77
तद्युगस्य प्रभावेण भूमे कुर्वन्ति मानवाः॥ तैः स्वशिष्यैः समं देवि ये शास्त्रविनियोजिताः॥
সেই যুগৰ প্ৰভাৱত, হে ভূমি, মানুহে তদনুযায়ী কৰ্ম কৰে—হে দেবী, যিসকল শাস্ত্ৰদ্বাৰা শাসন-অনুশাসনত নিযুক্ত, তেওঁলোকে নিজৰ শিষ্যসকলৰ সৈতে।
Verse 78
एतच्छास्त्रं महाभागे प्रयुक्तं विधिना मया॥ वराहरूपमादाय सर्वभागवतप्रियम्॥
হে মহাভাগে, এই শাস্ত্ৰ মই বিধি অনুসাৰে প্ৰয়োগ কৰি প্ৰকাশ কৰিলোঁ—বৰাহৰূপ ধাৰণ কৰি—যি সকলো ভক্তৰ প্ৰিয়।
Verse 79
तत्र स्नानं तु कुर्वीत मम मार्गानुसारकः॥ भूपृष्ठे न तु जायेत कालेन विजितेन्द्रियः॥
তাত মোৰ পথ অনুসৰণকাৰীয়ে নিশ্চয় স্নান কৰিব। সময়ৰ সৈতে ইন্দ্ৰিয় জয় কৰি, সি ভূমিৰ পৃষ্ঠত পুনৰ জন্ম নলয়।
Verse 80
सुवर्णाभं मारकतमगाधं निर्मितं मया॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चभक्तोषितो नरः॥
মোৰ দ্বাৰা সুৱৰ্ণাভ, মাৰকতময় অগাধ এক জলাশয় নিৰ্মিত হ’ল। তাত পঞ্চবিধ ভক্তিত সন্তুষ্ট নৰে স্নান কৰা উচিত।
Verse 81
तत्र गत्वा वरारोहे उदिते च दिवाकरे॥ अथ मध्याह्नवेलायां यदि वा अस्तंगतेऽपि वा॥
তাত গৈ, হে সুন্দৰ নিতম্বধাৰিণী, সূৰ্য উদিত হ’লে বা মধ্যাহ্নবেলাত, অথবা সূৰ্য অস্ত গ’লেও—
Verse 82
एतत्स्तुतगिरेर्देवि माहात्म्यं कथितं मया॥ द्वापरं युगमासाद्य यत्र स्थास्यामि सुन्दरि॥
হে দেবী, স্তুতগিৰিৰ এই মাহাত্ম্য মই ক’লোঁ। হে সুন্দৰী, দ্বাপৰ যুগ আহিলে মই তাতেই অৱস্থান কৰিম।
Frequently Asked Questions
The text repeatedly frames mātsarya (envy/resentful rivalry) as dharma-nāśaka (destroyer of dharma) and as a cognitive-moral obstruction that prevents perceiving the divine or grasping the intended meaning of the teaching. It presents ethical self-regulation—non-enviousness, disciplined intent (ekacitta), and adherence to an Ātmaśāstra-grounded dharma—as prerequisites for benefiting from sacred geography and ritual practice.
The chapter does not specify tithi, nakṣatra, or season; instead it emphasizes durational observances such as pañcakāla/pañcarātra-style stays (e.g., ‘pañcakāloṣita’ and ‘pañcarātreṇa’) and temporal windows within a day (morning at sunrise, midday, or even at sunset) for approaching the āmalaka-related practice with focused attention.
By placing Pṛthivī as the questioner, the narrative treats the land itself as a participant in ethical reasoning and purification. The tīrtha descriptions focus on removing pāpa (pollution/ethical residue) through water, regulated conduct, and restraint, implying a model where moral discipline and landscape sanctity mutually reinforce a ‘cleansed’ terrestrial order (e.g., Dhūtapāpa imagery of washing away impurity before water flows).
Varāha identifies himself in a Vāsudeva/Kṛṣṇa idiom (son of Vasudeva and Devakī) and names a group of five future disciples/ṛṣis, including Śāṇḍilya, Jājali, Kapila, Upasāyaka, and Bhṛgu, as disseminators/establishers of the teaching. The naming of Nārada, Asita, Devala, and Parvata as praising figures also situates the kṣetra within a recognizable Purāṇic-sage network.
Ask anything about Adhyaya 148 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.