Adhyaya 137: The Tale of the Vulture and the She-Jackal: The Māhātmya of the Saukarava Sacred Field
Gṛdhra-Śṛgālī-ākhyānaṃ (Saukarava-kṣetra-māhātmyaṃ)
Tīrtha-māhātmya (Sacred Geography) with Ethical-Discourse and Ritual Timing
এই অধ্যায়ত শিক্ষামূলক সংলাপৰ ৰূপত পৃথিৱীয়ে বৰাহক সোঁকাৰৱ ক্ষেত্ৰৰ পৰম পবিত্ৰতা আৰু তাত যাত্ৰা, স্নান, তথা তাত দেহত্যাগৰ ফল বিষয়ে সোধে। বৰাহে ক্ষেত্ৰখনৰ তীৰ্থসমূহ মানচিত্ৰৰ দৰে বৰ্ণনা কৰি ক’ব যে যি তাত মৃত্যুবৰণ কৰে, সি বৈষ্ণৱ চিহ্নে বিভূষিত উচ্চ পৰলোকগতি লাভ কৰি শ্বেতদ্বীপত উপনীত হয়। চক্ৰতীৰ্থত বিশেষকৈ বৈশাখ শুক্ল দ্বাদশীত পালনীয় বিধি-উপবাসৰ কথা কোৱা হয়, আৰু সোমতীৰ্থ সোমৰ তপস্যা আৰু বৰপ্ৰাপ্তিৰ কাহিনীৰে পৰিচিত হয়। নৈতিক কাৰণতা আৰু ক্ষেত্ৰৰ পুনৰুদ্ধাৰশক্তি দেখুৱাবলৈ গৃধ্ৰ আৰু শৃগালী “অনিচ্ছাকৃতভাৱে” তাত মৰাৰ পিছত ৰাজদম্পতি ৰূপে জন্ম লয়; পিছত স্মৃতি উজলি উঠিলে আসক্তি ত্যাগ কৰি বৈৰাগ্য গ্ৰহণ কৰে। শেষত পুনর্জন্মৰ কৰ্ম-যন্ত্ৰণা, তীৰ্থলাভৰ যোগ্যতা, সূৰ্যৰ তপস্যাসংযুক্ত বৈৱস্বত-তীৰ্থ, আৰু এই উপদেশ যোগ্য শ্ৰোতালৈ সংযমে প্ৰচাৰ কৰাৰ বিধান দিয়া হয়।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 137
Verse 1
अथ गृध्रजम्बुकाख्यानम् । तत्रादित्यवरप्रदानम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा तु विपुलं ह्येतदपराधविशोधनम् ॥ कर्म भागवतं श्रेष्ठं सर्वभागवत प्रियम् ॥
এতিয়া গৃধ্ৰ-জম্বুক আখ্যানে আৰম্ভ; তাত আদিত্য (সূৰ্য)ৰ বৰ-প্ৰদান আছে। সূত ক’লে: ‘এই বিস্তৃত অপৰাধ-শোধন শুনি, এই শ্ৰেষ্ঠ ভাগৱত কৰ্ম—যি সকলো ভক্তৰ প্ৰিয়…’
Verse 2
मम किं तात राज्येन कोशेन च बलेन च ॥ यस्त्वया रहितस्तात न शक्नोमि विचेष्टितुम्
হে প্ৰিয় তাত! ৰাজ্য, কোষ আৰু বলৰ সৈতে মোৰ কি কাম? তোমাৰ পৰা বঞ্চিত হৈ, তাত, মই একো কৰ্ম কৰিবলৈও সক্ষম নহয়।
Verse 3
इति गृध्रजम्बूकोपाख्यानं समाप्तम्
এইদৰে গৃধ্ৰ আৰু জম্বুক (গিদ্দাৰ) সম্পৰ্কীয় উপাখ্যান সমাপ্ত হ’ল।
Verse 4
अहो कर्म महाश्रेष्ठं भगवन्स्तव भाषितम् ॥ मम चैव प्रियार्थाय तव भक्तसुखावहम्
আহা! হে ভগৱন, তোমাৰ বাক্যত প্ৰকাশিত কৰ্ম অতি মহাশ্ৰেষ্ঠ; ই মোৰ প্ৰিয়াৰ্থৰ বাবে আৰু তোমাৰ ভক্তসকলৰ সুখ-কল্যাণকাৰী।
Verse 5
संगृह्य चोभौ चरणौ भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ न चैव रत्नानीच्छामि हस्त्यश्वथमेव च
তেওঁ দুয়োটা চৰণ আঁকোৱালি ধৰি স্বামীক এইদৰে ক’লে: “মোৰ ৰত্ন নালাগে, হাতী-ঘোঁৰা বা ৰথো নালাগে।”
Verse 6
अभिषेकं राजशब्दं मम संज्ञापितं त्वया ॥ एतन्न बहुमन्येऽहं विना तात त्वया ह्यहम्
তুমি মোৰ বাবে অভিষেক আৰু ‘ৰাজা’ উপাধি নিৰ্ধাৰণ কৰিলা; কিন্তু হে তাত, তোমাক বাদ দি মই ইয়াক বেছি মূল্য দিওঁ নোৱাৰোঁ—কাৰণ তোমা নাথাকিলে মই একো নহয়।
Verse 7
श्रुतं ह्येव महाबाहो सर्वधर्मार्थ साधकम् ॥ तव भक्तसुखार्थाय तद्भवान्वक्तुमर्हति
হে মহাবাহো, নিশ্চয়েই শুনা গৈছে যে ই সকলো ধৰ্ম আৰু কল্যাণৰ উদ্দেশ্য সাধন কৰে; সেয়ে আপোনাৰ ভক্তসকলৰ সুখ-হিতৰ বাবে আপুনি ই কথা প্ৰকাশ কৰা উচিত।
Verse 8
पट्टबन्धेन कार्यं च यावद्ध्रियति मे गुरुः ॥ एका स्वपितुमिच्छामि मध्याह्ने तु तथाविधे
যেতিয়ালৈকে মোৰ গুৰুয়ে প্ৰয়োজনীয় পট্ট-বন্ধন (মাথাৰ বন্ধনী)ৰ কাম কৰি থাকে, তেতিয়ালৈকে মই মধ্যাহ্নত একেলগে নহয়, একাই শুব বিচাৰোঁ, সেইদৰে।
Verse 9
क्रीडामेवात्र जानामि येन क्रीडन्ति बालकाः ॥ राज्यचिन्तां न जानामि राजानो यां तु कुर्वते
ইয়াত মই কেৱল খেলাই জানো, যিদৰে শিশুসকলে খেলে; ৰাজকাৰ্যৰ চিন্তা মই নাজানো, যি ৰজাসকলে কৰে।
Verse 10
किमुच्यते व्रतं चैव शुभं कुब्जाम्रकं महत् ॥ कतरच्छापि तच्छ्रेष्ठं क्षेत्रं भक्तसुखावहम्
কোনটো ব্ৰত বুলি কোৱা হয়, আৰু শুভ মহান কুব্জাম্ৰক কি? আৰু এই দুয়োটাৰ ভিতৰত কোনটো শ্ৰেষ্ঠ ক্ষেত্ৰ (তীৰ্থ) যি ভক্তসকলক সুখ দান কৰে?
Verse 11
न चिरं वाल्पकालं तु यथा कश्चिन्न पश्यति ॥ श्वशुरो यदि वा श्वश्रूर्यथैवान्यो नराधिप
হে নৰাধিপ, বেছি দিন নহয়—কেৱল অলপ সময়ৰ বাবেহে—কোনোৱে (তাক) নেদেখে; শ্বশুৰ হওক বা শ্বশ্ৰূ, বা তেনেদৰে আন কোনো ব্যক্তি, হে মানুহৰ অধিপতি।
Verse 12
ततः पुत्रवचः श्रुत्वा कलिङ्गानां महीपतिः ।। उवाच मधुरं वाक्यं सामपूर्वं यशस्विनि ॥
তাৰ পাছত পুত্ৰৰ বাক্য শুনি কলিঙ্গসকলৰ মহীপতি মধুৰ বাক্য ক’লে, প্ৰথমে সাম-উপদেশে মিলনৰ পথ দেখাই—হে যশস্বিনী।
Verse 13
सुप्ता नैव च द्रष्टव्या व्रतमेतन्मुहूर्त्तकम् ।। आत्मनो वै गृृहजना ये केचित्स्वजने जनाः ॥
‘শুই থকা অৱস্থাত কাকেও দেখা উচিত নহয়—এই ব্ৰত এটা নিৰ্দিষ্ট সময়লৈ পালনীয়। আৰু নিজৰ ঘৰ-গৃহস্থালীৰ লোক, যিমানেই আত্মীয়-স্বজন থাকক…’
Verse 14
यच्चेदं भाषसे पुत्र नाहं जानामि तद्वचः ।। पुत्र शिक्षापयिष्यन्ति पौरजानपदास्तव ॥
‘পুত্ৰ, তুমি যি কথা কৈছা, সেই বাক্য মই নুবুজোঁ/নাস্বীকাৰ কৰোঁ। পুত্ৰ, তোমাৰ নগৰবাসী আৰু জনপদবাসীয়ে তোমাক শিক্ষা দিব।’
Verse 15
तं प्रयान्तं ततो दृष्ट्वा पौरजानपदास्तव ।
তাৰ পাছত তাক যোৱা দেখিলে তোমাৰ নগৰবাসী আৰু জনপদবাসীয়ে…
Verse 16
परं कोकामुखं स्थानं तथा कुब्जा म्रकं परम् ।। परं सौकरवं स्थानं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥
‘কোকামুখ নামে এক পৰম পবিত্ৰ স্থান আছে; তদ্ৰূপে কুব্জা আৰু ম্ৰকাও অতি উৎকৃষ্ট। সৌকৰৱ নামে পবিত্ৰ স্থান পৰম উৎকৃষ্ট, যি সমগ্ৰ সংসাৰ-চক্ৰৰ পৰা মুক্তিদাতা বুলি কোৱা হয়।’
Verse 17
ते मां प्रसुप्तां पश्येयुः कदाचिदपि संस्थिताम् ।। ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गैश्वर्यवर्द्धनः ॥
“মই কেতিয়াও শুই থকা অৱস্থাত তেওঁলোকে মোক নেদেখক।” তাৰ পাছত পত্নীৰ বাক্য শুনি, কলিঙ্গৰ ঐশ্বৰ্য বৃদ্ধি কৰা সেইজন…
Verse 18
एवं संदिश्य तं तत्र स राजा धर्मशास्त्रतः ।। गमनाय मतिं चक्रे क्षेत्रं सौकरवं प्रति ॥
এইদৰে তাত তেওঁক নিৰ্দেশ দি, ধৰ্মশাস্ত্ৰ অনুসৰি চলা সেই ৰজাই যাত্ৰাৰ সিদ্ধান্ত কৰিলে আৰু সৌকৰৱ নামৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 19
यत्र संस्थाः च मे देवि ह्युद्धृतासि रसातलात् ।। यत्र भागीरथी गङ्गा मम सौकरवे स्थिता ॥
“হে দেবী! য’ত তুমি মোৰ সৈতে অৱস্থিতা—য’ত তোমাক ৰসাতলৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰা হৈছিল—আৰু য’ত ভাগীৰথী গঙ্গা মোৰ সৌকৰৱত প্ৰতিষ্ঠিত।”
Verse 20
बाढमित्येव तां वाक्यं प्रत्युवाच वसुन्धरे ।। विस्रब्धा भव सुश्रोणि कल्याणेन यशस्विनि ॥
“বাঢ়ম,” বুলি তেওঁ সেই বাক্যৰ উত্তৰ দিলে, হে বসুন্ধৰা। “হে সুন্দৰ-কটিযুক্তা, নিশ্চিন্ত হওঁক; হে যশস্বিনী, মঙ্গলসহ হওঁক।”
Verse 21
सकलत्रसुताः सर्वेऽप्यनुयान्ति नराधिपम् ।
সকলেই—স্ত্ৰী আৰু পুত্ৰসহ—সেই নৰাধিপৰ পিছে পিছে গ’ল।
Verse 22
धरोवाच ॥ केषु लोकेषु यान्तीश सौकरे ये मृताः प्रभो ॥ किं वा पुण्यं भवेत् तत्र स्नातस्य पिबतस्तथा ॥
ধৰণীয়ে ক’লে: “হে প্ৰভু, সৌকাৰ তীৰ্থত যিসকল মৃত্যু বরণ কৰে, তেওঁলোকে কোন কোন লোকলৈ যায়? আৰু তাত স্নান কৰা আৰু তাতৰ জল পান কৰা জনৰ কি পুণ্য হয়?”
Verse 23
न त्वां वै द्रक्ष्यते कश्चिच्छयनीये महाव्रताम् ॥ एवं गच्छति काले तु तयोस्तु तदनन्तरे ॥
“হে মহাব্ৰতধাৰী, শয়নস্থলত তোমাক নিশ্চয় কোনোবাই নেদেখিব। এইদৰে সময় গ’লে, তাৰ পাছতেই সেই দুজনৰ বাবে তৎক্ষণাৎ পৰৱৰ্তী ফল ঘটে।”
Verse 24
हस्त्यश्व रथयानानि स्त्रियश्चान्तःपुरस्थिताः ॥ संहृष्टमनसः सर्वे अनुयान्ति नराधिपम् ॥
হাতী, ঘোঁৰা, ৰথ আৰু বাহনসমূহ, আৰু অন্তঃপুৰত থকা স্ত্ৰীসকল—সকলোৱে আনন্দিত মনে নৰাধিপতি ৰজাৰ পিছে পিছে অনুসৰণ কৰে।
Verse 25
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु मे परमं गुह्यं यत्त्वया पृच्छितं मम ॥ मम क्षेत्रं परं चैव शुद्धं भागवतप्रियम् ॥
শ্ৰী বৰাহে ক’লে: “মোৰ পৰম গুহ্য কথা শুনা—যি তুমি মোক সুধিছা। এইটো মোৰ সৰ্বোচ্চ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ, শুদ্ধ, আৰু ভগৱানৰ ভক্তসকলৰ অতি প্ৰিয়।”
Verse 26
कति तीर्थानि पद्माक्ष क्षेत्रे सौकरवे तव ॥ धर्मसंस्थापनार्थाय तद्विष्णो वक्तुमर्हसि ॥
“হে পদ্মাক্ষ (কমলনয়ন), তোমাৰ সৌকাৰৱ ক্ষেত্ৰত কিমান তীৰ্থ আছে? ধৰ্ম স্থাপনাৰ উদ্দেশ্যে, হে বিষ্ণু, তুমি সেই কথা ঘোষণা কৰা উচিত।”
Verse 27
कलिङ्गो जरया युक्तो पुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत् ॥ राज्यं दत्त्वा वरारोहे यथान्यायं कुलोद्भवम् ॥
কালিঙ্গে জৰাৰ দুখে পীড়িত হৈ পুত্ৰক ৰাজ্যত অভিষেক কৰালে। ৰাজ্য দান কৰি, হে সুন্দৰ নিতম্বিনী, তেওঁ ন্যায়-ধৰ্ম অনুসাৰে কুলজাতক স্থাপন কৰিলে।
Verse 28
अथ दीर्घेण कालेन प्राप्य सौकरवं तदा ॥ धनधान्यसमृद्ध्यादि प्रददौ तत्र माधवि ॥
তাৰ পাছত দীঘল সময়ৰ অন্তত সৌকৰৱত উপনীত হৈ, হে মাধৱী, তেওঁ তাত ধন-ধান্য আদি সমৃদ্ধি দান কৰিলে।
Verse 29
यत्र स्नातस्य यत्पुण्यं गतस्य च मृतस्य च ॥ यत्र यानि च तीर्थानि मम संस्थानसंस्थिताः ॥
য’ত স্নান কৰোঁতাৰ, তাত গমন কৰোঁতাৰ, আৰু তাত মৃত্যু হোৱা লোকৰো তেনে পুণ্য লাভ হয়; আৰু য’ত মোৰ নিজ অধিষ্ঠানত অৱস্থিত তীৰ্থসমূহ আছে—
Verse 30
एकाकी स्वपते तत्र यत्र कश्चिन्न पश्यति ॥ स तु दीर्घेण कालेन कलिङ्गकुलवर्ध्धनः ॥
তাত তেওঁ একাকী শয়ন কৰে, য’ত কাকেও তেওঁক নেদেখে। কিন্তু দীঘল সময়ৰ গতিত তেওঁ কালিঙ্গ কুলৰ বর্ধক হ’ল।
Verse 31
ततः स पद्मपत्राक्षः कलिङ्गानां जनाधिपः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं काञ्चीराजसुतां तदा ॥
তাৰ পাছত পদ্মপত্ৰ-নয়ন সেই কালিঙ্গসকলৰ জনাধিপতিয়ে তেতিয়া কাঞ্চীৰাজৰ কন্যাক মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 32
शृणु पुण्यं महाभागे मम क्षेत्रेषु सुन्दरि ॥ प्राप्नुवन्ति महाभागे गता सौकरवं प्रति ॥
শুনা, হে মহাভাগ্যে, হে সুন্দৰী, মোৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰসমূহৰ বিষয়ে এই পুণ্যময় বৃত্তান্ত; যিসকলে সৌকৰৱলৈ যায়, হে মহীয়সী, সিহঁতে তাৰ ফল লাভ কৰে।
Verse 33
सुतानजनयत्पञ्च आदित्यसमतेजसः ॥ एवं तु मानुषं लोकं मम मायाप्रमोहितम् ॥
তেওঁ পাঁচজন পুত্ৰ জন্ম দিলে, যিসকলৰ তেজ সূৰ্যসম; এইদৰে নিশ্চয় মানৱলোক মোৰ মায়াৰ মোহত বিভ্ৰান্ত হয়।
Verse 34
पूर्णं वर्षसहस्रं वै जीवितं मम सुन्दरि ॥ ब्रूहि तत्परमं गुह्यं यन्मया पूर्वपृच्छितम् ॥
মোৰ আয়ু নিশ্চয় পূৰ্ণ এক হাজাৰ বছৰ, হে সুন্দৰী; মই পূৰ্বে যি সৰ্বোচ্চ গোপন কথা সুধিছিলোঁ, সেই পৰম গুহ্য কথা কোৱা।
Verse 35
दश पूर्वापराश्चापि अपरे सप्त पञ्च च ॥ स्वर्गं गच्छन्ति पुरुषास्तेषां ये तत्र वै मृताः ॥
পূৰ্ব আৰু পৰৱৰ্তী দলৰ দহজন, আৰু আন—সাত আৰু পাঁচো—যিসকল পুৰুষ তাতেই নিশ্চয় মৃত্যুবৰণ কৰে, সিহঁতে স্বৰ্গলৈ যায়।
Verse 36
आत्मकर्मसु संयुक्तं चक्रवत्परिवर्तते ॥ जातो जन्तुर्भवेद्बालो बालस्तु तरुणो भवेत् ॥
নিজ কৰ্মত আবদ্ধ হৈ জীৱ চকাৰ দৰে ঘূৰি থাকে; জন্ম লৈ জন্তু বালক হয়, আৰু বালক ক্ৰমে তরুণ হয়।
Verse 37
ततो भर्त्तुर्वचः श्रुत्वा प्रहस्य रुचिरेक्षणा ॥ उभौ तौ चरणौ गृह्य राजानं वाक्यमब्रवीत् ॥
তেতিয়া স্বামীৰ বাক্য শুনি সুশোভিত নয়না নাৰী হাঁহিলে; দুয়োটা চৰণ ধৰি ৰজাক বাক্য ক’লে।
Verse 38
गमनादेव सुश्रोणि मुखस्य मम दर्शनात् ॥ सप्तजन्मान्तरे भद्रे जायते विपुले कुले ॥
হে সুন্দৰ কটিযুক্তা, কেৱল আহি মোৰ মুখ দর্শন কৰিলেই, হে ভদ্ৰে, সাত জন্মৰ পাছত মহান কুলত জন্ম হয়।
Verse 39
तरुणो मध्यमं याति पश्चाद्याति जरां ततः ॥ बालो वै यानि कर्माणि करोत्यक्ष्ञानतः स्वयम् ॥
যুৱক মধ্যবয়সলৈ যায়, তাৰ পাছত বৃদ্ধাৱস্থালৈ গতি কৰে। নিশ্চয়েই শিশুয়ে যি কৰ্ম কৰে, সেয়া অজ্ঞানতাবশত নিজেই কৰে।
Verse 40
एवमेतन्महाभाग यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ उपोष्य तु त्रिरात्रं त्वं पश्चाच्छ्रोष्यसि मानद ॥
হে মহাভাগ, তুমি যি মোক সুধিছা সেয়া এইদৰে সত্য। কিন্তু হে মানদ, তুমি তিনিৰাতি উপবাস কৰি তাৰ পাছত শুনিবা।
Verse 41
धनधान्यसमृद्धेषु रूपवान्गुणवान्शुचिः ॥ मद्भक्तश्चैव जायेत मम कर्मपरायणः ॥
ধন-ধান্যত সমৃদ্ধ কুলত মানুহ ৰূপৱান, গুণৱান আৰু শুচি হৈ জন্মে; আৰু মোৰ ভক্ত হয়, মোৰ বিধিত কৰ্ম পালনত পৰায়ণ হয়।
Verse 42
न स लिप्यति पापेन एवमेतन्न संशयः ॥ ततः करिष्यतो राज्यं निष्कण्टकमनामयम्
সেইজন পাপে লিপ্ত নহয়—ইয়েই নিশ্চিত, কোনো সন্দেহ নাই। তাৰ পাছত তেওঁ কণ্টক-ৰহিত (ক্লেশ-ৰহিত) আৰু ৰোগ-ৰহিত ৰাজ্য শাসন কৰিব।
Verse 43
बाढमित्येव तां राजा प्रत्युवाच यशस्विनि ॥ पद्मपत्रविशालाक्षि पूर्णचन्द्रनिभानने
ৰাজাই তাইক উত্তৰ দিলে, “বাঢ়ম্—তথাই হওক,” হে যশস্বিনী! হে পদ্মপাতৰ দৰে বিশাল-নয়না, হে পূৰ্ণচন্দ্ৰ সদৃশ মুখমণ্ডলা।
Verse 44
एवं वै मानुषो भूत्वा अपराधविवर्जितः ॥ गमनं तस्य क्षेत्रस्य मरणं तत्र कारणम्
এইদৰে নিশ্চয়ই, মানুহ হৈ আৰু অপৰাধ-বিবর্জিত হৈ, সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰলৈ তেওঁৰ গমন—সেই ঠাইতে তেওঁৰ মৃত্যু—ইয়াকেই (প্ৰতিশ্ৰুত ফলৰ) কাৰণ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 45
सप्तसप्ततिवर्षाणि ह्यतीतानि यशस्विनि ॥ अष्टसप्ततिके वर्षे एकान्ते तु नराधिपः
হে যশস্বিনী! সাতসত্তৰ বছৰ নিশ্চয়ই অতীত হৈছিল। অষ্টসত্তৰতম বছৰত নৰাধিপ ৰজা একান্তত (তাৰপিছত কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হ’ল—ইঙ্গিত)।
Verse 46
यथा वदसि सुश्रोणि तथैव मम रोचते ॥ दन्तकाष्ठं समादाय द्वादशाङ्गुलमायतम्
“যেনেকৈ তুমি কোৱা, হে সুশ্ৰোণি (সুন্দৰ নিতম্বা), তেনেকৈয়ে মোৰো ৰুচে।” দন্তকাষ্ঠ ল’লে, দ্বাদশ অঙ্গুল পৰিমাণ দীঘল, (পৰৱৰ্তী কাৰ্যৰ বাবে—ইঙ্গিত)।
Verse 47
ये मृतास्तस्य क्षेत्रस्य सौकरस्य प्रभावतः ॥ शङ्खचक्रगदापद्मधनुर्हस्ताश्चतुर्भुजाः
সেই সৌকৰ-ক্ষেত্ৰৰ প্ৰভাৱত, যিসকল সেই পবিত্ৰ অঞ্চলত মৃত্যুবৰণ কৰে, তেওঁলোক চতুৰ্ভুজ হয় আৰু হাতে শঙ্খ, চক্ৰ, গদা, পদ্ম আৰু ধনু ধাৰণ কৰে।
Verse 48
तमेव चिन्तयन्नर्थं मध्यसंस्थे दिवाकरे ॥ माधवस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी
সেই কথাই মনত চিন্তা কৰি, সূৰ্য মধ্যগতি (দুপৰীয়া)ত অৱস্থিত থাকোঁতে, মাধৱ মাসৰ শুক্লপক্ষৰ দ্বাদশী তিথিত (পৰৱৰ্তী কৰ্ম কৰিলে—অৰ্থ আগলৈ সংযুক্ত)।
Verse 49
स्नात्वा सङ्कल्पयामास त्रिरात्रं नियमाविन्वितौ ॥ उपोष्य तौ त्रिरात्रं तु विधिना नियमाविन्वितौ
স্নান কৰি তেওঁলোকে ত্ৰিৰাত্ৰ নিয়ম-ব্ৰতৰ বাবে সংকল্প কৰিলে, সংযমেৰে যুক্ত। ত্ৰিৰাত্ৰ উপবাস কৰি, বিধি অনুসাৰে নিয়ম-সংযমে অনুশাসিত হৈ থাকিল।
Verse 50
त्यक्त्वा कलेवरं तूर्णं श्वेतद्वीपं प्रयान्ति ते ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे
দেহ ত্যাগ কৰি তেওঁলোকে শীঘ্ৰে শ্বেতদ্বীপলৈ গমন কৰে। আৰু আন এটা কথাও মই ক’ম—সেয়া শুনা, হে বসুন্ধৰা (পৃথিৱী)।
Verse 51
बुद्धिः सम्पद्यते तस्य प्रियादर्शनलालसा ॥ कोऽर्च्यस्तत्किं व्रतं चास्या एषा स्वपिति निर्जने
তাৰ বুদ্ধি জাগ্ৰত হয়, প্ৰিয়জনৰ দৰ্শনৰ তীব্ৰ আকাঙ্ক্ষাৰে যুক্ত। ‘কাৰ পূজা কৰিব লাগে? সেই সাধনা কি, আৰু ইয়াৰ কোন ব্ৰত? ই ত একান্তত ইয়াত শুই আছে।’
Verse 52
ततः स्नातौ शुची क्षौमे परिधाय तु वाससी ॥ प्रणम्य भूषितौ विष्णुं दम्पती तदनन्तरम्
তাৰ পাছত স্নান কৰি শুচি হৈ, পৰিষ্কাৰ ক্ষৌম বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, অলংকৃত দম্পতীয়ে তৎক্ষণাৎ বিষ্ণুক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 53
तीर्थेषु तेषु स्नातश्च यां प्राप्नोति परां गतिम् ॥ चक्रतीर्थं महाभागे यत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्
সেই তীৰ্থসমূহত স্নান কৰিলে মানুহে পৰম গতি লাভ কৰে। হে মহাভাগে, চক্রতীৰ্থ আছে, য’ত চক্র (সুদৰ্শন) প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 54
न सुप्ताया व्रतं किञ्चिद्दृश्यते धर्मसंचयः ॥ न च विष्णुकृतं कर्म न चैवेश्वरचोदितम्
যি নিদ্ৰামগ্ন (অসাৱধান) থাকে, তাৰ কোনো ব্ৰত ধৰ্মসঞ্চয় ৰূপে ফলপ্ৰদ দেখা নাযায়; সেয়া বিষ্ণুৰ নিমিত্তে কৃত কৰ্মো নহয়, নতুবা ঈশ্বৰে আদিষ্টও নহয়।
Verse 55
ततः सा सुन्दरी भूषां समुत्तार्य शुभेक्षणा ॥ मह्यं निवेदयामास प्रोवाच च जनेश्वरम्
তাৰ পাছত সেই সুন্দৰী, শুভদৃষ্টিসম্পন্না নাৰীয়ে অলংকাৰটো উঠাই মোৰ আগত নিবেদন কৰিলে আৰু মানুহৰ ঈশ্বৰ (ৰাজা)ক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 56
वैशाख द्वादशीं प्राप्य स्नायाद्यो विधिपूर्वकम् ॥ दशवर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च
বৈশাখ মাহৰ দ্বাদশী তিথি পালে, যিয়ে বিধিপূৰ্বক স্নান কৰে, সি দহ হাজাৰ বছৰ আৰু পুনৰ দহ শত বছৰ পৰ্যন্ত পুণ্য লাভ কৰে বুলি কোৱা হয়।
Verse 57
न तत्र एष विद्येत यश्चरेद्व्रतमीदृशम् ॥ बार्हस्पत्येषु धर्मेषु याम्येषु च न विद्यते
সেই ঠাইত (অন্য ঠাইত) এনে ধৰণৰ ব্ৰত পালন কৰা কোনো ব্যক্তি পোৱা নাযায়; বृहস্পতিয়ে প্ৰচাৰিত ধৰ্মসমূহতেও নাই, আৰু যম-সম্পৰ্কীয় ধৰ্মসমূহতেও নাই।
Verse 58
उवाच मधुरं वाक्यं कलिङ्गाधिपतिं तथा ॥ सृगाली पूर्वमेवाहं तिर्यग्योनिव्यवस्थिताः
তাই ক’লিঙ্গৰ অধিপতিক মধুৰ বাক্য ক’লে: ‘পূৰ্বে মই সঁচাকৈয়ে সৃগালী আছিলোঁ, তিৰ্যক-যোনি (পশু-জন্ম)ত অৱস্থিত আছিলোঁ।’
Verse 59
धनधान्यसमृद्धो हि जायते विपुले कुले ॥ मद्भक्तश्चापि जायेत मम कर्मपरायणः
নিশ্চয়েই মানুহে বৃহৎ তথা খ্যাতিমান কুলত জন্ম লয়, ধন আৰু ধান্যত সমৃদ্ধ হয়; আৰু সি মোৰ ভক্ত ৰূপেও জন্ম লয়, মোৰ কৰ্ম (মই নিৰ্দেশ কৰা কৰ্তব্য)ত পৰায়ণ হৈ।
Verse 60
न एष विद्यते तत्र सुप्ता चरति यद्व्रतम् ॥ भुक्त्वा तु कामभोगानि भुक्त्वा तु पिशितोदनम्
সেই ঠাইত এনে নহয় যে শুই থকা অৱস্থাত কোনোবাই ব্ৰত পালন কৰে; আৰু কামভোগত লিপ্ত হৈ, লগতে মাংস-মিশ্ৰিত ভাত (পিশিত-ওদন) খাই ব্ৰত ৰক্ষা কৰাও সঙ্গত নহয়।
Verse 61
विद्धास्मि सोमदत्तेन बाणेन मृगलीप्सुना ॥ एतं शिरसि मे राजन्पश्य बाणं सुसंस्कृतम्
‘মই সোমদত্তৰ বাণেৰে বিদ্ধ হ’লোঁ, সি মৃগ-শিকাৰৰ লোভী আছিল। হে ৰাজন, চাওক—এই সুসজ্জিত বাণ মোৰ মূৰত আছে।’
Verse 62
अपराधं वर्जयति दीक्षितश्चैव जायते ॥ भूत्वा वै मानुषस्तत्र तीर्थे संसारसागरम्
(মানৱে) অপৰাধ ত্যাগ কৰে আৰু নিশ্চয় দীক্ষিত হয়; তাত সেই তীৰ্থ-ঘাটত মানৱ-দেহ ধৰি (সংসাৰ-সাগৰ) পাৰ হয়।
Verse 63
ताम्बूलं रक्तवस्त्रं तु सुसूक्ष्मे पट्टवाससी ॥ सुगन्धैर्भूषिता गात्रे सर्वरत्नसमायुता
(তাইৰ) তাম্বূল আৰু ৰক্তবস্ত্ৰ আছিল; অতি সূক্ষ্ম পট্টবস্ত্ৰ পৰিধান কৰিছিল; দেহ সুগন্ধে অলংকৃত আৰু সকলো প্ৰকাৰ ৰত্নে সমন্বিত আছিল।
Verse 64
यस्य दोषेण मेऽप्येषा रुजा शिरसि संस्थिता ॥ काञ्चीराजकुले जन्म पित्रा दत्ता तव प्रिया
যাৰ দোষত মোৰো এই বেদনা মূৰত স্থিত হৈছে। (সেই নাৰী) কাঞ্চীৰ ৰাজকুলত জন্মা; পিতৃয়ে দিয়া, সি তোমাৰ প্ৰিয়া।
Verse 65
तीर्त्वा चक्रगदाशङ्खपद्मपाणिश्चतुर्भुजः ॥ मम रूपधरः श्रीमान्मम लोके महीयते
পাৰ হৈ, চতুৰ্ভুজ—হাতে চক্ৰ, গদা, শঙ্খ আৰু পদ্ম ধাৰণ কৰি—মোৰ ৰূপধাৰী সেই শ্ৰীমান মোৰ লোকত মহীয়ান হয়।
Verse 66
मम कान्ता विशालाक्षी किमत्र चरते व्रतम् ॥ कुप्येतापि तु सन्तुष्टा प्रिया मे कमलेक्षणा
মোৰ কান্তা, বিশালনয়না—ইয়াত কিহৰ ব্ৰত আচৰে? ক্ৰুদ্ধ হ’লেও সি সন্তুষ্ট-স্বভাৱা; মোৰ প্ৰিয়া কমলনয়না।
Verse 67
क्षेत्रप्रभावान्मे सैषा जाता सिद्धिर्नमोऽस्तु ते ॥ स ततः पद्मपत्राक्षः कलिङ्गानां जनाधिपः
এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ প্ৰভাৱশক্তিৰ দ্বাৰা মোৰ বাবে এই সিদ্ধি জন্মিল—তোমালৈ নমস্কাৰ। তাৰ পাছত তেওঁ, পদ্মপত্ৰ-নয়ন, কলিঙ্গসকলৰ জনাধিপতি (ৰাজা) হ’ল।
Verse 68
चक्रतीर्थे विशालाक्षि मरणे कृतकृत्यतः ॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य श्रोतुकामा वसुन्धरा
চক্ৰতীৰ্থত, হে বিশাল-নয়না, মৃত্যুৰ সময়ত মানুহ ‘কৃতকৃত্য’—যি কৰণীয় সেয়া সম্পন্ন কৰা—হয়। তেওঁৰ এই বাক্য শুনি বসুন্ধৰা (পৃথিৱী) অধিক শুনিবলৈ আগ্ৰহী হ’ল।
Verse 69
अवश्यमेव द्रष्टव्या कीदृशं चरति व्रतम् ॥ किन्नरैः सुप्रलक्ष्येत वशीकरणमुत्तमम्
তেওঁক নিশ্চয় দেখা উচিত—তেওঁ কেনে ধৰণৰ ব্ৰত আচৰে? কিন্নৰসকলে ইয়াক স্পষ্টকৈ উত্তম বশীকৰণ-কর্ম বুলি চিনিব।
Verse 70
श्रुत्वा राजा प्रियां वाक्यं प्रत्युवाच स्मृतिङ्गतः ॥ अहं गृध्रो महाभागे तेनैव वनचारिणा
প্ৰিয়াৰ বাক্য শুনি, স্মৃতি উদিত হোৱাত, ৰজাই উত্তৰ দিলে: “হে মহাভাগে, মই গৃধ্ৰ—সেই একে বনচাৰীৰ দ্বাৰাই…”
Verse 71
शिरस्यञ्जलिमाधाय श्लक्ष्णमेतदुवाच ह ॥ तत्र सौकरवे तीर्थे चन्द्रमास्त्वामतोषयत्
মূৰত অঞ্জলি ধৰি তেওঁ এই কোমল বাক্য ক’লে। তাত, সৌকৰৱ-তীৰ্থত, চন্দ্ৰমাই নিশ্চয় তোমাক তুষ্ট/প্ৰসন্ন কৰিলে।
Verse 72
अथ योगीश्वरी भूत्वा यत्र गच्छति रोचते ॥ अथवा चान्यसंसृष्टा कामरोगेण चावृता
তেতিয়া যোগশক্তিৰ অধীশ্বৰী হৈ, য’তে যায় ত’তে মনোহৰ ৰূপে প্ৰকাশ পায়; অথবা আনৰ সৈতে সংস্পৰ্শত জড়াই পৰি, কাম-ৰোগৰ দুঃখে আৱৃত হয়।
Verse 73
सोमदत्तेन बाणेन एकेनैव निपातितः ॥ ततो जातोऽस्म्यहं भद्रे कलिङ्गानां जनाधिपः
সোমদত্তে নিক্ষেপ কৰা একেটা বাণে মই পতিত হ’লোঁ। তাৰ পিছত, হে ভদ্ৰে (শুভা), মই কলিঙ্গসকলৰ জনাধিপতি—ৰাজা—হ’লোঁ।
Verse 74
एतदाचक्ष्व तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे ॥ वसुधाया वचः श्रुत्वा विष्णुर्मायाकरण्डकः
ইয়াক তত্ত্ব অনুসাৰে মোক কোৱা, কিয়নো মোৰ কৌতূহল অতি মহান। বসুধা (পৃথিৱী)ৰ বাক্য শুনি, বিষ্ণু—‘মায়াৰ কৰণ্ডক’ বুলি বৰ্ণিত—…
Verse 75
एवं चिन्तयतस्तस्य अस्तं प्राप्तो दिवाकरः ॥ संवृत्ता रजनी सुभ्रूः सर्वसार्थसुखावहा
এইদৰে চিন্তা কৰি থাকোঁতে সূৰ্য অস্ত গ’ল। তাৰ পিছত, হে সুভ্ৰূ (সুন্দৰ ভ্ৰূৱালা), ৰজনী আহিল, যি সমবেত সকলো দলৰ বাবে সুখ আনিলে।
Verse 76
जातोऽस्मि परमा व्युष्टिः प्राप्तं राज्यं मया महत् ॥ सिद्धिर्लब्धा वरारोहे मया सर्वाङ्गसुन्दरी
মই পৰম ব্যুষ্ঠি—মহান নবপ্ৰভাত—লাভ কৰিলোঁ; মোৰ দ্বাৰা এক মহান ৰাজ্য প্ৰাপ্ত হ’ল। হে বৰাৰোহে (সুন্দৰ নিতম্বৱতী), মোৰ দ্বাৰা সিদ্ধি লাভ হ’ল—হে সৰ্বাঙ্গসুন্দৰী, প্ৰতিটো অঙ্গে মনোহৰ।
Verse 77
उवाच वाक्यं मेदिन्याः मेषदुन्दुभिनिःस्वनः ॥ शृणु भूमे प्रयत्नेन कथ्यमानं मयानघे
মেষদুন্দুভিনিস্বনে মেদিনী (পৃথিৱী)ক ক’লে: ‘হে ভূমি, হে অনঘে, মই কোৱা কথাখিনি যত্নেৰে মন দি শুনা।’
Verse 78
ततो रात्र्यां व्यतीतायां प्रभातसमये शुभे ॥ पठन्ति मागधा बन्दिसूता वैतालिकास्तथा
তাৰ পাছত ৰাতি পাৰ হোৱাত, শুভ প্ৰভাতসময়ত মাগধ, বন্দি-সূত আৰু তদুপৰি বৈতালিকসকলে স্তোত্ৰ পাঠ কৰিলে।
Verse 79
अकामपतितेनापि पश्य क्षेत्रस्य वै फलम् ॥ ये च भागवतश्रेष्ठा ये च नारायणप्रियाः
অকামতে তাত পৰি যোৱা লোকেও এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ ফল দেখক। ই ভাগৱতসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আৰু নাৰায়ণপ্ৰিয় ভক্তসকলকো উপকাৰ কৰে।
Verse 80
तस्य वै कारणं येन तेन चाराधितोऽस्म्यहम् ॥ तस्य प्रीतोऽस्म्यहं देवि विशुद्धेनान्तरात्मना
সেই কাৰণতেই—তেওঁ যিদৰে কৰিলে—মই আৰাধিত হ’লোঁ। হে দেবী, তেওঁৰ বিশুদ্ধ অন্তৰাত্মাৰ দ্বাৰা মই সন্তুষ্ট।
Verse 81
शङ्खदुन्दुभिनादैश्च बोधितो वसुधाधिपः ॥ सर्वलोकहितार्थाय उदिते च दिवाकरे
শঙ্খ আৰু দুন্দুভিৰ নাদে বোধিত হৈ বসুধাধিপতি (ৰাজা) জাগিল। আৰু সূৰ্য উদিত হোৱাত, সৰ্বলোকৰ হিতাৰ্থে তেওঁ কাৰ্য কৰিলে।
Verse 82
पौरजानपदाः सर्वे श्रुत्वा तु तदनन्तरम्॥ लाभालाभौ परित्यज्य सर्वकर्माण्यकारयन्॥
তাৰ পাছত সেই কথা শুনি নগৰবাসী আৰু জনপদবাসী সকলোৱে লাভ-লোকচানৰ ভাব ত্যাগ কৰি সকলো বিধিবদ্ধ কৰ্ম সম্পাদন কৰাবলৈ লাগিল।
Verse 83
मां स द्रष्टुं न शक्नोति मम तेजःप्रमोहितः॥ ततो निमीलिताक्षेण कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्॥
মোৰ তেজত মোহিত হৈ সি মোক চাব নোৱাৰে; সেয়ে চকু নিমিলাই, মূৰত অঞ্জলি জোৰি ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 84
स्नातस्तु विधिना सोऽथ क्षौमाभ्यामुपसंवृतः॥ भूत्वा चोत्सारयामास आज्ञां दत्त्वा यथोचितम्॥
তাৰ পাছত সি বিধিমতে স্নান কৰি, ক্ষৌম (লিনেন) বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, যথোচিত আদেশ দি সকলো ব্যৱস্থা সুশৃঙ্খল কৰিবলৈ লাগিল।
Verse 85
सर्वे शङ्खधराश्चैव सर्वे चायुधसंयुताः। ताः स्त्रियश्च वरारोहे स्तुतिमन्या महौजसः॥
সকলোৱে শঙ্খধাৰী আছিল আৰু সকলোৱে অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰে সজ্জিত আছিল। আৰু সেই স্ত্ৰীসকল—হে সুন্দৰ নিতম্বৱতী—স্তৱত ব্যস্ত, মহাশক্তিসম্পন্ন আছিল।
Verse 86
न शक्नोति तथा वक्तुं भीरुः सन्त्रस्तलोचनः॥ एवमेतद्विचेष्टन्तं ब्राह्मणानामपीश्वरम्॥
সি তেনেদৰে কথা ক’ব নোৱাৰে—ভীত, ভয়ত কঁপা চকুযুক্ত। এইদৰে তাক আচৰণ কৰা দেখা যায়, যদিও সি ব্রাহ্মণসকলৰ মাজতো এক ঈশ্বৰসম।
Verse 87
व्रतस्थं यः स्पृशेन्मां तु नारी पुरुष एव च॥ धर्मयुक्तेन दण्डेन मम वध्यो भवेत् तु सः॥
যি কোনোবাই মোক ব্ৰতস্থ অৱস্থাত স্পৰ্শ কৰে—নাৰী হওক বা পুৰুষ—ধৰ্মসঙ্গত দণ্ডেৰে সি মোৰ বিচাৰত দণ্ডনীয় হ’ব।
Verse 88
श्वेतद्वीपे प्रमोदन्ते सर्वभोगसमन्विताः॥ एवं ते कथितं भूमे व्युष्टिः सौकरवे महत्॥
শ্বেতদ্বীপত সিহঁতে সকলো ভোগেৰে সমন্বিত হৈ আনন্দ কৰে। এইদৰে, হে ভূমি, সৌকৰৱ সম্বন্ধীয় মহান বৃত্তান্ত তোমাক কোৱা হ’ল।
Verse 89
वाणीं सूक्ष्मां समादाय स सोमो चोदितो मया॥ किं वा फलं समुद्धिश्य तप्यसे सुमहत्तपः॥
সূক্ষ্ম বাণী গ্ৰহণ কৰি, মোৰ প্ৰেৰিত সোমে ক’লে—‘কোন ফল লাভৰ উদ্দেশ্যে, কিহৰ ফল লক্ষ্য কৰি, তুমি এই অতি মহান তপস্যা কৰিছা?’
Verse 90
एवमाज्ञापयित्वा तु कालिङ्गो नृपतिः किल॥ गतश्च त्वरया धीमान् प्रविष्टस्तत्र सुव्रते॥
এইদৰে আদেশ দি, কিলিঙ্গৰ নৃপতি কোৱা হয় যে ত্বৰিতভাৱে গ’ল; সেই ধীমান জন তাত প্ৰৱেশ কৰিলে—হে সুৱ্ৰতে।
Verse 91
अकामपतिताश्चैव श्वेतद्वीपमुपागताः॥ य एतेन विधानेन वासं तीर्थे तु कारयेत्॥
তেওঁলোকো, অনিচ্ছাকৃতভাৱে তাত পতিত হৈ, শ্বেতদ্বীপত উপনীত হ’ল। যি কোনোবাই এই বিধান অনুসাৰে তীৰ্থত বাসৰ ব্যৱস্থা কৰে…
Verse 92
ब्रूहि तत्त्वेन मे सोम यत्ते मनति वर्तते ॥ सर्वं सम्पादयिष्यामि त्वत्प्रसादान्न संशयः ॥
হে সোম, তত্ত্বমতে মোক সত্যকৈ কোৱা—তোমাৰ মনত কি ভাব চলিছে। তোমাৰ প্ৰসাদে মই সকলো সম্পন্ন কৰিম; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 93
मरणं च विशालाक्षि श्वेतद्वीपं च गच्छति ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
আৰু, হে বিশাল-নয়না, মৃত্যুয়ো শ্বেতদ্বীপলৈ যায়। আৰু কিছুমান কথা মই তোমাক ক’ম—হে বসুন্ধৰা, মন দি শুনা।
Verse 94
मम वाक्यं ततः श्रुत्वा ग्रहाणां प्रवरेश्वरः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सोमतीर्थमवस्थितः ॥
মোৰ বাক্য শুনি, গ্ৰহদেৱতাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ঈশ্বৰে সোমতীৰ্থত অৱস্থিত হৈ মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 95
पर्यङ्कस्य तले तत्र राजा दर्शनलालसः ॥ विलोक्य तां वरारोहां ततश्चिन्तापरायणाम् ॥ ततः कमलपत्राक्षी वेदनायासपीडिता ॥ रुजार्ता रुरुदे तत्र शिरोवेदनताडिता ॥
তাত, শয্যাৰ তলত, দর্শন-লালসী ৰজাই উদ্বেগ-চিন্তাত নিমগ্ন সেই বৰাৰোহা নাৰীক চাই থাকিল। তাৰ পাছত কমল-নয়না সেই নাৰী বেদনা আৰু ক্লান্তিত পীড়িত, দুখে আঘাতপ্ৰাপ্ত, মূৰৰ তীব্ৰ যন্ত্ৰণাত কাতৰ হৈ তাতেই কান্দি উঠিল।
Verse 96
स्नानादाखोटके तीर्थे यत्फलं समुपाश्नुते ॥ दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ॥
আখোটক তীৰ্থত স্নান কৰিলে যি পুণ্যফল লাভ হয়, সেয়া দহ হাজাৰ বছৰ আৰু শ শ বছৰ পৰ্যন্ত স্থায়ী হয় বুলি কোৱা হয়।
Verse 97
भगवन् यदि तुष्टोऽसि मम चात्र गतः प्रभो ॥ योगनाथो जगच्छ्रेष्ठः सर्वयोगीश्वरेश्वरः ॥
হে ভগৱন! যদি তুমি সন্তুষ্ট হোৱা আৰু মোৰ কাৰণে ইয়ালৈ আহিছা, হে প্ৰভু—তুমি যোগনাথ, জগতৰ শ্ৰেষ্ঠ, আৰু সকলো যোগীশ্বৰসকলৰ ওপৰত পৰম ঈশ্বৰ।
Verse 98
किं मया तु कृतं कर्म पूर्वमेव सुदुष्करम् ॥ येनाहमीदृशीं प्राप्ता दशां पुण्यपरिक्षयात् ॥
মই পূৰ্বতে কোন অতি দুৰ্লভ-দুষ্কৰ কৰ্ম কৰিছিলোঁ, যাৰ ফলত পুণ্য ক্ষয় হোৱাত মই এনে অৱস্থালৈ উপনীত হ’লোঁ?
Verse 99
नन्दनं समवाश्रित्य मोदन्ते चैव सर्वदा ॥ ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विपुले कुले ॥
নন্দন উদ্যানৰ আশ্ৰয় লৈ তেওঁলোকে সদায় আনন্দ কৰে; তাৰ পিছত স্বৰ্গৰ পৰা পতিত হৈ সি এক মহান (উচ্চ) কুলত জন্ম লয়।
Verse 100
यावल्लोका धरिष्यन्ति तावत्त्वयि जनार्दन ॥ अतुला त्वयि मे भक्तिर्भवेन्नित्यं सुनिश्चला ॥
হে জনাৰ্দন! যেতিয়ালৈকে লোকসমূহ স্থিৰ থাকে, তেতিয়ালৈকে তোমাৰ প্ৰতি মোৰ ভক্তি অতুল হওক—চিৰন্তন আৰু দৃঢ়ভাৱে অচল।
Verse 101
भर्त्ता च मां न जानाति क्लिश्यमानामनाथवत् ॥ अथ मां किं कथं भर्त्ता मन्यते स्वजनोऽपि वा ॥
মোৰ স্বামী মোক নাজানে, মই অনাথৰ দৰে কষ্ট পাই আছোঁ। তেন্তে মোৰ স্বামী মোৰ বিষয়ে কি—কেনেকৈ—ভাবিছে, বা মোৰ নিজৰ লোকেও নে?
Verse 102
मद्भक्तश्चैव जायेत एवमेतन्न संशयः॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि स्नातो गृध्रवटे नरः
সেই নিশ্চয়েই মোৰ ভক্ত হ’ব—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। পুনৰ মই আন এটা কথা ক’ম: গৃধ্ৰৱটে স্নান কৰা মানুহে…
Verse 103
यच्चापि मम तद्रूपं त्वया संस्थापितं प्रभो॥ सप्तद्वीपेषु दृश्येत तत्र तत्रैव संस्थितम्
আৰু মোৰ সেই একে ৰূপ, যি তুমি স্থাপন কৰিছা, হে প্ৰভু—সেই ৰূপ সাত দ্বীপত দেখা যাওক, তাত তাতেই অৱস্থিত হৈ।
Verse 104
कथये किं शयानाऽऽतु सखीनां शयने स्थिता॥ एवमत्र न युज्येत यन्मया परिचिन्तितम्
মই কি ক’ম? শুই থকা অৱস্থাত—সখীসকলৰ শয্যাত অৱস্থিত হৈ—মই যি চিন্তা কৰিছোঁ, সেয়া ইয়াত এইদৰে ঠিকমতে খাপ নাখায়।
Verse 105
यत्फलं समवाप्नोति स्नानमात्रकृतोदकः॥ नववर्षसहस्राणि नववर्षशतानि च
কেৱল স্নান কৰিলেই (বা স্নান-সম্পৰ্কীয় জলাৰ্পণ কৰিলেই) যি ফল লাভ হয়, সেয়া নৱ সহস্ৰ বছৰ, আৰু নৱ শত বছৰো হয়।
Verse 106
सोम इत्येव यज्ञेषु पिबन्तु मम ब्राह्मणाः॥ गतिः पारमिका तेषां दिव्या विष्णो भवेद्यथा
যজ্ঞসমূহত মোৰ ব্ৰাহ্মণসকলে কেৱল ‘সোম’ বুলি কৈ পান কৰক; তেওঁলোকৰ পৰম গতি দিৱ্য হয়—বিষ্ণুৰ গতিৰ দৰে।
Verse 107
किंच वात्मनि दुःखस्य सर्वमेतच्च युज्यते॥ किंच मां वक्ष्यते भर्त्ता किं च मामितरे जनाः
আৰু তদুপৰি, মোৰ নিজৰ দুখৰ সন্মুখত এই সকলো কেনেকৈ উপযুক্ত হ’ব পাৰে? আৰু মোৰ স্বামী মোক কি ক’ব—আৰু আন লোকসকলে কি ক’ব?
Verse 108
इन्द्रलोकं समासाद्य मोदते निर्जरैः सह॥ इन्द्रलोकात्परिभ्रष्टो मम तीर्थप्रभावतः
ইন্দ্ৰলোকত উপনীত হৈ সি অমৰ দেৱসকলৰ সৈতে আনন্দ কৰে; কিন্তু মোৰ তীৰ্থৰ প্ৰভাৱৰ কাৰণে সি ইন্দ্ৰলোকৰ পৰা পতিত হয়।
Verse 109
अधर्मे च न मे बुद्धिर्भवेद्विष्णो कदाचन। पतित्वं चाथ गच्छेयमोषधीनां तथा कुरु
হে বিষ্ণু, মোৰ বুদ্ধি কেতিয়াও অধৰ্মৰ ফালে নাযাওক। আৰু মই যেন পতিত অৱস্থালৈ নপৰোঁ—সেইদৰে ঔষধীসমূহৰ বিষয়ে তুমি ব্যৱস্থা কৰা।
Verse 110
ततो ब्रूयामिदं वाक्यं यन्मे हृद्यवतिṣ्ठते॥ ततः प्रियावचः श्रुत्वा समुत्थाय ततो नृपः
তেতিয়া মই সেই বাক্য ক’ম যি মোৰ হৃদয়ত অটলভাৱে স্থিত। তাৰ পাছত সেই প্ৰিয় বাক্য শুনি ৰজা উঠি দাঁড়াল…
Verse 111
यत्त्वया पृच्छितं पूर्वं सर्वसंसारमोक्षणम्॥ ततो नारायणाच्छ्रुत्वा पृथिवी संहितव्रता
তোমাৰ দ্বাৰা পূৰ্বে যি সোধা হৈছিল—সংসাৰৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মোক্ষ—সেয়া নাৰায়ণৰ পৰা শুনি পৃথিৱী নিজৰ ব্ৰতত দৃঢ় হ’ল।
Verse 112
यदि तुष्टो महादेव आदिमध्यान्तवर्जितः ॥ मम चैव प्रियार्थाय एतन्मे दीयतां वरः ॥
যদি আদিমধ্যান্তবর্জিত মহাদেৱ সন্তুষ্ট হয়, তেন্তে মোৰ প্ৰিয়াৰ্থে এই বৰ মোক দিয়া হওক।
Verse 113
दोरभ्यामालिङ्ग्य वै भार्यां वाक्यमेतदुवाच ह ॥ किमिदं भाषसे भद्रे आत्मानं न प्रशंससि ॥
দুয়ো বাহুৰে পত্নীক আলিঙ্গন কৰি তেওঁ এই বাক্য ক’লে: “হে ভদ্ৰে, এইদৰে কিয় কথা ক’ছা? তুমি নিজকে কিয় প্ৰশংসা নকৰা?”
Verse 114
उवाच मधुरं वाक्यं लोकनाथं जनार्दनम् ॥ केन कर्मविपाकेन तीर्थं पुनरवाप्यते ॥
তেওঁ মধুৰ বাক্যে লোকনাথ জনাৰ্দনক ক’লে: “কোন কৰ্মৰ বিপাকফলত পুনৰ তীৰ্থ লাভ হয়?”
Verse 115
ततः सोमवचः श्रुत्वा तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ एवं तप्तं महाभागे तपः सोमेन निश्चयात् ॥
তাৰ পাছত সোমৰ বাক্য শুনি মই তাতেই অন্তৰ্ধান হ’লোঁ। হে মহাভাগে, এইদৰে সোমে দৃঢ় সংকল্পে তপস্যা কৰিলে।
Verse 116
अशोच्या शोचिता या तु यच्च निन्दसि चात्मनि ॥ भिषजः किं न विद्यन्ते अष्टकर्मसमाहिताः ॥
“যিজন শোকযোগ্য নহয়, তাক তুমি শোক কৰিছা; আৰু নিজকে নিন্দা কৰিছা। অষ্টকর্ম-চিকিৎসাত সমাহিত বৈদ্য কি নাথাকে?”
Verse 117
स्नानं वा मरणं देव यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि महाभागे पूर्वधर्मकृतो नराः ॥
“স্নান হওক বা মৃত্যু হওক, হে দেৱ, আপুনি ইয়াক যথাযথভাৱে ক’বলৈ যোগ্য।” শ্ৰী বৰাহ ক’লে: “শুনা, হে দেৱী মহাভাগে—পূৰ্বৰ ধৰ্মকৃত কৰ্মে গঢ়া মানুহসকলৰ বিষয়ে ক’ম।”
Verse 118
प्राप्ता च परमा सिद्धिः सोमतीर्थेऽन्यदुर्लभा ॥ स्नायाद्यः सोमतीर्थे तु मम कर्मपरायणः ॥
সোমতীৰ্থত পৰম সিদ্ধি লাভ হয়, যি আন ঠাইত দুৰ্লভ। যি কোনোবাই সোমতীৰ্থত স্নান কৰে আৰু মোৰ নিৰ্দেশিত কৰ্মবিধিত পৰায়ণ থাকে, সি তাৰ ফল লাভ কৰে।
Verse 119
ये तु संस्थापयेयुस्ते शिरसो वेदनां पराम् ॥ त्वया पूर्वं व्रतमिषाद्वेदना यदि गोपिता ॥
কিন্তু যিসকলে সেই ব্ৰত স্থাপন কৰিব, তেওঁলোকে মূৰত অতি তীব্ৰ বেদনা অনুভৱ কৰিব। যদি আগতে তুমি ব্ৰতৰ অজুহাতে সেই বেদনা গোপন কৰিছিলা…
Verse 120
केनचित्कर्मदोषेण तिर्यग्योनिमवाप्य हि ॥ जन्मान्तरार्जितैः पुण्यैस्तीर्थस्नानजपादिभिः ॥
কোনো কৰ্মদোষৰ ফলত তিৰ্যক যোনি (পশুজন্ম) লাভ কৰিলেও, জন্মান্তৰত অৰ্জিত পুণ্যৰ দ্বাৰা—তীৰ্থস্নান, জপ আদি সাধনাৰে—(উদ্ধাৰ) সম্ভৱ হয়।
Verse 121
अष्टमेन तु भक्तेन मम कर्मविधौ स्थितः ॥ फलं तस्य प्रवक्ष्यामि सोमतीर्थे नरस्य यत ॥
কিন্তু অষ্টম (ব্ৰত/অনুষ্ঠান)ৰ সৈতে যুক্ত ভক্ত, মোৰ উপদেশিত কৰ্মবিধিত স্থিত থাকিলে—সোমতীৰ্থত সেই মানুহে যি ফল লাভ কৰে, সেয়া মই বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 122
येन वै क्लिश्यसे भद्रे शिरस्य सुखपीडिता ॥ वायुनाऽ कफपित्तेन शोणितेन कफेन वा
হে ভদ্ৰে, তুমি কোন কাৰণে ক্লিষ্ট—অসুখৰ চাপত মূৰ পীড়িত—বায়ুজনিত নে, কফ-পিত্তজনিত নে, শোণিতজনিত নে, নতুবা কেৱল কফজনিত?
Verse 123
महादानैश्च लभ्येत तीर्थे पञ्चत्वमर्च्छकैः ॥ जन्मान्तरकृतं कर्म यत्स्वल्पमपि वा बहु
মহাদানৰ দ্বাৰা তাৰ ফল লাভ হয়; তীৰ্থত উপাসকসকলে ‘পঞ্চত্ব’ অৱস্থা লাভ কৰিব পাৰে। পূৰ্বজন্মত কৰা কৰ্ম—অল্প হওক বা অধিক—নিশ্চয় ফলৰূপে সম্মুখীন হয়।
Verse 124
यत्र तप्तं तपस्तेन सोमेन सुमहात्मना ॥ पञ्चवर्षसहस्राणि एकपादेन तिष्ठता
তাত মহাত্মা সোমে এক পায়ে থিয় হৈ পঞ্চ সহস্ৰ বছৰ ধৰি তপস্যা কৰিছিল।
Verse 125
सन्निपातस्य दोषेण येनेदं पीड्यते शिरः ॥ काले विकाले कृत्वा वै पित्तोद्रेकं यशस्विति
সন্নিপাত দোষৰ ফলত এই মূৰ পীড়িত হৈছে; সময়ে আৰু অসময়ে পিত্তৰ উৎরেক ঘটাই—হে যশস্বিনী!
Verse 126
तत्कदाचित्फलत्येव न तस्य परिसङ्क्षयः ॥ कदाचिद्वासहायो वै पुण्यतीर्थादिदर्शनात्
সেই (কৰ্ম) কোনো এক সময় নিশ্চয় ফল দিয়ে উঠে; তাৰ সম্পূৰ্ণ ক্ষয় নাই। আৰু কেতিয়াবা পুণ্য তীৰ্থ আদি দৰ্শনৰ দ্বাৰা সহায়ো লাভ হয়।
Verse 127
पञ्चवर्षसहस्राणि तथैवोर्ध्वमुखः स्थितः ॥ एवमुग्रं तपः कृत्वा कान्तिमानभवच्च सः
পাঁচ হাজাৰ বছৰ সি তেনেকৈয়ে ঊৰ্ধ্বমুখ হৈ স্থিত আছিল; এইদৰে উগ্ৰ তপস্যা কৰি সি কান্তিময় হল।
Verse 128
अश्नासि पिशितं चान्नं तेनिदं दूष्यते शिरः ॥ क्रियतेऽत्र शिरावेधो रुधिरस्राव एव च
তুমি মাংস আৰু অন্ন ভক্ষণ কৰা; তাতে এই মস্তক দুষিত হয়। ইয়াত মস্তক-প্ৰদেশত শিৰাভেদ কৰা হয় আৰু ৰক্তস্ৰাৱো কৰা হয়।
Verse 129
दुर्बलं प्रबलं भूत्वा प्रबलं दुर्बलं भवेत् ॥ पापान्तरं समासाद्य गहना कर्मणो गतिः
দুৰ্বল মানুহ শক্তিশালী হ’ব পাৰে, আৰু শক্তিশালীও দুৰ্বল হ’ব পাৰে। অধিক পাপৰ সন্মুখীন হ’লে কৰ্মৰ গতি গহীন আৰু বুজিবলৈ কঠিন হয়।
Verse 130
ममापराधान्मुक्तश्च ब्राह्मणानां पतिस्तथा ॥ एवमेव महाभागे सोमतीर्थे कृतोदकः
সেই মোৰ প্ৰতি কৰা অপৰাধৰ পৰা মুক্ত হ’ল, আৰু তদ্ৰূপ ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত অধিপতি হ’ল। হে মহাভাগে, সোমতীৰ্থত উদককৰ্ম/স্নান কৰিলেও তেনেকুৱাই হয়।
Verse 131
दीयते चेच्छिरोऽभ्यङ्गः कथं तिष्ठति वेदना ॥ किमेतद्गोपितं भद्रे मयि तन्न निवेदितम्
যদি মূৰত তেল-মৰ্দন কৰা হৈছে, তেন্তে বেদনা কেনেকৈ থাকি যায়? হে ভদ্ৰে, এই কথা কিয় গোপন কৰা হ’ল—মোক কিয় জনোৱা নহ’ল?
Verse 132
यदल्पमिव दृश्येत तन्महत्त्वाय कल्पते ॥ अत एव मनुष्यत्वं प्राप्तं राजत्वमेव च ॥
যি অল্প যেন দেখা যায়, সেয়াই মহত্ত্বৰ কাৰণ হ’ব পাৰে। সেইহেতু মানৱ-জন্ম লাভ হ’ল, আৰু ৰাজত্বও প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 133
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि त्रिंशद्वर्षशतानि च ॥ जायते ब्राह्मणः सुभ्रु वेदवेदाङ्गपारगः ॥
তিৰিশ হাজাৰ বছৰ, আৰু তাৰ ওপৰত তিৰিশ শত বছৰ পাৰ হ’লে—হে সুভ্ৰূ—এজন ব্ৰাহ্মণৰূপে জন্ম হয়, বেদ আৰু বেদাঙ্গত সম্পূৰ্ণ পাৰদৰ্শী।
Verse 134
त्वया व्रतमिषेणायमात्मा संक्लिश्यते वृथा ॥ या त्वं वै भाषसे वाक्यं सौकरे गमनं प्रति ॥
তুমি ব্ৰতৰ অজুহাতে এই আত্মাক বৃথাই কষ্ট দিছা। আৰু তুমি যি বাক্য কোৱা—সৌকৰলৈ গমন সম্পৰ্কে—সেয়াও সেইদৰে বিবেচিত হওক।
Verse 135
सृगाली चैव गृध्रश्च तीर्थस्यैव प्रभावतः ॥ मरणादेव सम्प्राप्य क्षीणपापौ स्मृतिं पुनः ॥
তিৰ্থৰ নিজস্ব প্ৰভাৱত, এটা শিয়ালী আৰু এটা গৃধ্ৰে কেৱল মৃত্যুৰ দ্বাৰাই পাপ ক্ষয় কৰি পুনৰ স্মৃতি লাভ কৰিলে।
Verse 136
स एष ब्राह्मणो भूत्वा संसाराद्विप्रमुच्यते ॥ तस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि सोम तीर्थस्य सुन्दरी ॥
সেইজন ব্ৰাহ্মণ হৈ সংসাৰৰ পৰা মুক্ত হয়। হে সুন্দৰী, হে সোম, মই সোম-তীৰ্থৰ চিন (লক্ষণ) ক’ম।
Verse 137
भर्तुर्गृहीत्वा चरणौ सा पतिं प्रत्यभाषत ॥ प्रसीद मे महाराज नेदं प्रष्टुं त्वमर्हसि ॥
স্বামীৰ চৰণ ধৰি তাই স্বামীক ক’লে: “হে মহাৰাজ, মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক; এই কথা সোধা আপোনাৰ উচিত নহয়।”
Verse 138
तीर्थं वैवस्वतं नाम यत्रार्कस्तप्तवांस्तपः ॥ कदाचित्पुत्रकामेन मार्त्तण्डेन महत्तपः ॥
ৱৈৱস্বত নামৰ এটা তীৰ্থ আছে, য’ত অৰ্ক (সূৰ্য) তপস্যা কৰিছিল। এক সময় পুত্ৰকামনাৰে মাৰ্তাণ্ডে মহাতপস্যা কৰিছিল।
Verse 139
तत्तीर्थं येन विज्ञेयं मम मार्गानुसारिणा ॥ वैशाखस्य तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशी ॥
মোৰ পথ অনুসৰণ কৰা জনে সেই তীৰ্থ চিনিব লাগে: বৈশাখ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ দ্বাদশী তিথি।
Verse 140
मम पूर्वकथां वीर दुष्टकर्मानुसारिणीम् ॥ ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गानां जनाधिपः ॥
হে বীৰ, দুষ্টকৰ্ম অনুসৰণ কৰা জনৰ বিষয়ে মোৰ পূৰ্ব কাহিনী শুনি, তাৰ পাছত পত্নীৰ বাক্য শুনি কলিঙ্গসকলৰ জনাধিপতিয়ে তদনুসাৰে ক্ৰিয়া কৰিলে।
Verse 141
कृतं चान्द्रायणं तत्र दशवर्षसहस्रकम् ॥ ततः सप्तसहस्राणि वायुभक्षस्तु संस्थितः ॥
তাত তেওঁ দহ হাজাৰ বছৰ ধৰি চান্দ্ৰায়ণ ব্ৰত পালন কৰিলে। তাৰ পাছত সাত হাজাৰ বছৰলৈ তেওঁ কেৱল বায়ুভক্ষণ কৰি স্থিত থাকিল।
Verse 142
प्रवृत्ते चान्धकारे तु यत्र कश्चिन्न दृश्यते॥ सोमेन च विना भूमिर्दृश्यते चन्द्रसप्रभा॥
যেতিয়া অন্ধকাৰ নামি আহে আৰু য’ত একো দেখা নাযায়, তথাপি চন্দ্ৰ নাথাকিলেও পৃথিৱী চন্দ্ৰসম জ্যোতিত দৃশ্যমান হয়।
Verse 143
उवाच मधुरं वाक्यं सुहितेनान्तरात्मना॥ किमिदं गोप्यते देवि ममाग्रे वरवर्णिनि॥
সুহৃদ অন্তৰাত্মাৰে তেওঁ মধুৰ বাক্য ক’লে— “দেৱী, হে সুন্দৰবৰ্ণিনী, মোৰ আগত এই কথা কিয় গোপন কৰা হৈছে?”
Verse 144
आलोकश्चैव दृश्येत सोमस्तत्र न दृश्यते॥ एवं त्वां वच्मि हे भद्रे एष विस्मयः परः॥
তাত পোহৰ দেখা যায়, কিন্তু চন্দ্ৰ দেখা নাযায়। সেয়ে, হে ভদ্ৰে, মই তোমাক কওঁ— ই এক পৰম বিস্ময়।
Verse 145
तथ्यमेव महाभागे पृच्छ्यमाना यशस्विनि॥ ततो भर्तृवचः श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचना॥
হে মহাভাগে, হে যশস্বিনী, সোধা হ’লে ই নিশ্চয় সত্য। তাৰ পাছত স্বামীৰ বাক্য শুনি তাই বিস্ময়ে চকু ডাঙৰ কৰি উঠিল।
Verse 146
विवस्वन्तं महाभागं मम कर्मपरायणम्॥ वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्त्तते॥
“মোৰ কৰ্মত নিবিষ্ট সেই মহাভাগা বিবস্বানক (বাছি লোৱা)। হে ভদ্ৰে, তোমাৰ মনত যি আছে সেই বৰ বাছি লোৱা; তোমাৰ মঙ্গল হওক।”
Verse 147
एतच्चिह्नं महाभागे पुण्ये सौकरवे मम॥ सौमतीर्थे विशालाक्षि येन मुच्यन्ति जन्तवः॥
হে মহাভাগে! মোৰ পবিত্ৰ সৌকৰৱ ক্ষেত্ৰত এই চিহ্ন আছে। হে বিশালাক্ষি! সৌম-তীৰ্থত ইয়াৰ দ্বাৰাই জীৱসকল দুঃখ-বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 148
उवाच मधुरं वाक्यं कलिङ्गानां महाधिपम्॥ भर्त्ता धर्मो यशो भर्त्ता भर्त्तैव प्रियमान्त्मनः॥
তাই ক’লিঙ্গসকলৰ মহাধিপতিক মধুৰ বাক্য ক’লে: “স্বামীেই ধৰ্ম; স্বামীেই যশ; নিশ্চয় স্বামীেই নিজৰ আত্মাৰ প্ৰিয়।”
Verse 149
ततो ममवचः श्रुत्वा कश्यपस्य सुतो बली॥ मधुरं स्वरमादाय प्रत्युवाच महद्वचः॥
তাৰ পাছত মোৰ বাক্য শুনি কশ্যপৰ বলৱান পুত্ৰ বলীয়ে কোমল স্বৰ ধৰি গম্ভীৰ বাক্যৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 150
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ प्रभावमस्य क्षेत्रस्य विस्मयं परमं महत्॥
হে বসুন্ধৰে! মই তোমাক আৰু এটা কথা ক’ম; শুনা। এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ প্ৰভাৱ অতি বিস্ময়কৰ আৰু মহান।
Verse 151
तस्य पूर्वेण पार्श्वेन तीर्थं गृध्रवटं स्मृतम्॥ यत्राकामो मृतो गृध्रो मानुषत्वमुपागतः॥
ইয়াৰ পূৰ্ব দিশত ‘গৃধ্ৰৱট’ নামে তীৰ্থ স্মৃত। তাত অনিচ্ছাৰে মৰা গৃধ্ৰই মানৱত্ব লাভ কৰিলে।
Verse 152
अवश्यमेव तद्वाच्यं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ तथापि नोत्सहे वक्तुं हृदि यत्परिवर्तते
নিশ্চয়েই তুমি যি মোক সুধিছা, সেয়া ক’বই লাগিব। তথাপি মোৰ হৃদয়ত যি উলটি-পালটি চলি আছে, তাক ক’বলৈ সাহস নোহোৱা।
Verse 153
यदि देव प्रसन्नोऽसि अयं मे दीयतां वरः ॥ पुत्रमिच्छाम्यहं देव प्रसादात्ते सुरेश्वर
হে দেব, যদি তুমি প্ৰসন্ন হোৱা, তেন্তে এই বৰ মোক দিয়া হওক। হে দেব, তোমাৰ প্ৰসাদে, হে সুৰেশ্বৰ, মই পুত্ৰ কামনা কৰোঁ।
Verse 154
अकामा तु मृता तीर्थे आत्मनः कर्मनिश्चयात् ॥ मम क्षेत्रप्रभावेण सृगाली मानुषी भवेत्
অনিচ্ছাসত্ত্বেও তাই তীৰ্থত মৃত্যু হ’ল—নিজ কৰ্মৰ স্থিৰ ফলত। কিন্তু মোৰ ক্ষেত্ৰৰ প্ৰভাৱশক্তিৰে সেই শৃগালী মানৱী হৈ উঠিব।
Verse 155
तव पीडाकरमिति तन्मां न प्रष्टुमर्हसि ॥ एतद्दुःखं महाभाग हृदि मे परिवर्तते
ইয়া তোমাক কষ্ট দিব বুলি, সেয়ে মোক সেই কথা সুধিব নালাগে। হে মহাভাগ, এই দুখ মোৰ হৃদয়ত ঘূৰি-ফুৰি থাকে।
Verse 156
विवस्वद्वचनं श्रुत्वा तुष्टोऽहं तस्य सुन्दरी ॥ तस्य शुद्धेन मनसा प्रोक्तवानस्मि सुन्दरी
বিবস্বানৰ বচন শুনি, হে সুন্দৰী, মই সন্তুষ্ট হ’লোঁ। শুদ্ধ মন লৈ মই তেওঁৰ আগত ক’লোঁ, হে সুন্দৰী।
Verse 157
राजपुत्री विशालाक्षी श्यामा सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ गुणवद्रूपसम्पन्ना चतुःषष्टिकलान्विता
ৰাজকন্যা—বিশাল নয়নীয়া, শ্যামবৰ্ণা, সৰ্বাঙ্গসুন্দৰী; গুণ আৰু ৰূপে সম্পন্ন, আৰু চৌষট্টি কলাত নিপুণ আছিল।
Verse 158
सुखे हि वर्तसे नित्यं महाराजोऽसि सुन्दरः ॥ बह्व्यो मत्सदृशा भार्या स्तिष्ठन्त्यन्तःपुरे तव
তুমি সদায় সুখত বাস কৰা; তুমি মহাৰাজ, সুন্দৰ। মোৰ দৰে বহু পত্নী তোমাৰ অন্তঃপুৰত অৱস্থিত আছে।
Verse 159
यमश्च यमुना चैव मिथुनं जनयिष्यतः ॥ एवं तस्य वरं दत्त्वा आदित्यस्य वसुन्धरे
যম আৰু যমুনা নিশ্চয়েই যমজ ৰূপে জন্ম ল’ব। এইদৰে, হে বসুন্ধৰা, আদিত্যক সেই বৰ দান কৰি…
Verse 160
प्राश्नासि पिशितान्नं च प्रावारान्भूषणानि च ॥ आच्छादयसि यानैश्च हस्त्यश्व-रथपृष्ठगः
তুমি মাংসাহাৰ্য ভোজন গ্ৰহণ কৰা, আৰু চাদৰ-আভৰণ তথা ভূষণো লাভ কৰা; আৰু হাতী, ঘোঁৰা, ৰথৰ ওপৰত আৰূঢ় হৈ যানবাহনেৰে পৰিবাহিত হওঁ।
Verse 161
आत्मयोगप्रभावेण तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ आदित्योऽपि गतो भद्रे वेश्म स्वं च महाधनम्
আত্মযোগৰ প্ৰভাৱত মই তাতেই অদৃশ্য হৈ পৰিলোঁ। হে ভদ্ৰে, আদিত্যও নিজৰ গৃহ আৰু মহাধনৰ দিশে গ’ল।
Verse 162
अहो तीर्थप्रभावो वै त्वया प्रोक्तो महान्मम ॥ यस्य देव प्रभावेण तिर्यग्योनित्वमागतौ ॥ गृध्रश्चैव सृगाली च प्राप्तौ वै मानुषीं तनुम् ॥
আহা! তুমি মোক যি তীৰ্থৰ মহান প্ৰভাৱ কৈছা, সেয়া অতি বিস্ময়কৰ। এই দেৱীয় প্ৰভাৱৰ বলত তিৰ্যক যোনিত পতিত এটা গিধ আৰু এটা মাইকী শিয়ালে মানৱ দেহ লাভ কৰিলে।
Verse 163
बिभर्षि स्वेच्छया राजन्न मां सम्प्रष्टुमर्हसि ॥ त्वं मे देवो गुरुः साक्षाद्भर्त्ता यज्ञः सनातनः ॥
হে ৰাজন! তুমি স্বেচ্ছায় মোক পালন কৰিছা; সেয়ে মই তোমাক প্ৰশ্ন কৰিবলৈ যোগ্য। তুমি মোৰ বাবে সাক্ষাৎ দেৱ, গুৰুঃ, ৰক্ষক, আৰু সনাতন যজ্ঞ-তত্ত্ব।
Verse 164
दशवर्षसहस्राणि सूर्यलोके महीयते ॥ अथवा तत्र सुष्रोणि म्रियते पुण्यवान्नरः ॥
দশ হাজাৰ বছৰলৈ সূৰ্যলোকত সন্মানিত হয়; অথবা, হে সুশ্ৰোণী, তাতেই পুণ্যবান নৰৰ মৃত্যু ঘটে।
Verse 165
स्नानेन तत्र तीर्थे च मरणाद्वा जनार्दन ॥ कां गतिं वै प्रपद्यन्ते तन्ममाचक्ष्व केशव ॥
সেই তীৰ্থত স্নান কৰিলে বা তাতেই মৃত্যু হ’লে, হে জনাৰ্দন, তেওঁলোকে কোন গতি লাভ কৰে? হে কেশৱ, সেয়া মোক কোৱা।
Verse 166
यमलोकं न गच्छेत्तु तीर्थस्यास्य प्रभावतः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे स्नानस्य मरणस्य च ॥
এই তীৰ্থৰ প্ৰভাৱত যমলোকলৈ নাযায়। হে ভদ্ৰে, স্নান আৰু মৃত্যুৰ বিষয়ে এই কথাই তোমাক কোৱা হ’ল।
Verse 167
चिह्नं च कीदृशं तेषां जायन्ते येन ते तथा ॥ अकामावपि तौ क्षेत्रे प्राप्तौ नु परमां गतिम् ॥
তেওঁলোকৰ মাজত কেনে ধৰণৰ চিহ্ন উদ্ভৱ হয়, যাৰ দ্বাৰা তেওঁলোকক তেনে বুলি চিনাক্ত কৰা যায়? আৰু সেই দুজন—ইচ্ছা নথকাৰ সত্ত্বেও—সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত পৰম গতি লাভ কৰিলে নে?
Verse 168
पतिव्रतानां सर्वासामेष धर्मः सनातनः ॥ न संशये नियोक्तव्यः सुखस्थो हि पतिः स्त्रिया ॥
সকলো পতিব্ৰতা স্ত্ৰীৰ বাবে এই সনাতন ধৰ্ম: সন্দেহ কৰি স্বামীক বাধ্য কৰিব নালাগে; কিয়নো স্ত্ৰীৰ কৰ্তব্য হৈছে স্বামীক সুখে-শান্তিয়ে ৰাখা।
Verse 169
फलं चैव यथावृत्तं तीर्थे सौकरवे मम ॥ आख्यानानां महाख्यानं क्रियाणां च महाक्रिया ॥
আৰু মোৰ সৌকৰৱ তীৰ্থত যি দৰে ঘটনা ঘটিছিল, ঠিক তেনেদৰেই ফল লাভ হৈছিল; ই আখ্যানসমূহৰ মাজত মহাখ্যান, আৰু ক্ৰিয়াসমূহৰ মাজত মহাক্ৰিয়া।
Verse 170
ततो महीवचः श्रुत्वा विष्णुर्धर्मविदां वरः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं धर्मकामो वसुन्धराम् ॥
তেতিয়া পৃথিৱীৰ বাক্য শুনি, ধৰ্মবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বিষ্ণুৱে—ধৰ্মত অনুৰক্ত হৈ—বসুন্ধৰাক মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 171
एतन्निश्चित्य मे पीडां न प्रष्टुं त्वमिहार्हसि ॥ ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गानां जनाधिपः ॥
মোৰ এই পীড়া নিশ্চিতভাৱে বুজি, তুমি ইয়াত মোক প্ৰশ্ন কৰা উচিত নহয়। তাৰ পিছত পত্নীৰ বাক্য শুনি, কলিঙ্গসকলৰ জনাধিপতিয়ে (প্ৰতিক্ৰিয়া কৰিলে)।
Verse 172
एष जप्यः प्रमाणं च सन्ध्योपासनमेव च ॥ एष तेजश्च मन्त्रश्च सर्वभागवतप्रियम्
এইটো জপ কৰিবলগীয়া; এইটো প্ৰমাণস্বৰূপ মানদণ্ড, আৰু সঁধ্যা-উপাসনাৰেই আচাৰ। এইটো তেজ, আৰু এইটো মন্ত্ৰ—ভাগৱত পথৰ সকলো ভক্তৰ প্ৰিয়।
Verse 173
शृणु तत्त्वेन मे भूमे यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ उभौ तौ कारणाद्यस्मात्प्राप्तौ वै मानुषीं गतिम्
হে ভূমি, তুমি যি মোক সুধিছা, তাক তত্ত্ব অনুসাৰে সত্যৰূপে শুনা। কাৰণ এক বিশেষ কাৰণ-মূলৰ পৰা সেই দুয়ো নিশ্চিতভাৱে মানৱ গতি লাভ কৰিলে।
Verse 174
धर्मश्चार्थश्च कामश्च यशः स्वर्गश्च मानद ॥ पृष्टया मे सदा वाच्यं सर्वं सत्यं प्रियं तव
ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম, যশ আৰু স্বৰ্গো, হে মানদ! তুমি মোক সুধিলে মই সদায় সকলো ক’ব লাগে—যি সত্য আৰু যি তোমাৰ বাবে প্ৰিয়।
Verse 175
उवाच मधुरं वाक्यं भार्यापीडाभिपीडितः ॥ शृणु तत्त्वेन मे भद्रे शुभं वा यदि वाशुभम्
স্ত্ৰীৰ দুখে পীড়িত হৈ তেওঁ মধুৰ বাক্য ক’লে: “হে ভদ্ৰে, তত্ত্ব অনুসাৰে মোৰ কথা শুনা—শুভ হওক বা অশুভ হওক।”
Verse 176
अवश्यमेव वक्तव्यं पृष्टया पतिना ध्रुवम् ॥ यानि गुह्यान्यगुह्यानि स्त्रियो धर्मपथे स्थिताः
পতিয়ে সুধিলে নিশ্চিতভাৱে ক’বই লাগে। গোপন হওক বা অগোপন হওক—ধৰ্মপথত স্থিতা স্ত্ৰীগণ (এই প্ৰসঙ্গত) তেনেকুৱাই বৰ্ণিত।
Verse 177
पिशुनाय न दातव्यं मूर्खे भागवते न तु ॥ न च वैश्याय शूद्राय येन जानन्ति मां परम्
নিন্দুকক ই দিয়া নাযায়; মূৰ্খকো নাযায়—সিও যদি নিজকে ‘ভাগৱত’ বুলি কয়। আৰু বৈশ্য বা শূদ্ৰকো নাযায়, যাৰ দ্বাৰা সিহঁতে মোক পৰম সৰ্বোচ্চ বুলি জানিব।
Verse 178
तस्मिन्काले ह्यतिक्रान्ते मम कर्मविनिश्चयात् ॥ त्रेतायुगे ह्युपक्रान्ते ज्ञाते च युगसंस्थितौ
সেই সময় অতিবাহিত হ’লে, মোৰ কৰ্ম-নিৰ্ণয় অনুসাৰে; আৰু ত্ৰেতাযুগ আৰম্ভ হ’লে, আৰু যুগৰ ব্যৱস্থা স্পষ্টভাৱে জনা গ’ল…
Verse 179
पण्डितानां सभामध्ये ये च भागवता भुवि ॥ मठे ब्राह्मणमध्ये तु ये च वेदविदां वराः
পণ্ডিতসকলৰ সভাৰ মাজত, আৰু পৃথিৱীত থকা যিসকল ভাগৱত ভক্ত; আৰু মঠসমূহত, ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত—বেদবিদসকলৰ ভিতৰত যিসকল শ্ৰেষ্ঠ…
Verse 180
तत्र राजा महाभागः स्वधर्मकृतनिश्चयः ॥ ब्रह्मदत्तेति विख्यातः पुरं काम्पिल्लमास्थितः
তাত এজন মহাভাগ্যবান ৰজা, নিজৰ ধৰ্ম পালনত দৃঢ়-নিৰ্ণয়ী, ‘ব্ৰহ্মদত্ত’ নামে খ্যাত, কাম্পিল্ল নগৰত বাস কৰিছিল।
Verse 181
भर्त्तारं च समासाद्य रहस्तां गोपयन्ति न ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म रागलोभप्रमोहिता
আৰু স্বামীৰ ওচৰলৈ গৈ সি গোপন কথা লুকুৱাই নাৰাখিলে। অতি দুঃসাধ্য (বা ভয়ংকৰ) কৰ্ম কৰি পেলাই, সি ৰাগ আৰু লোভে মোহিত হৈছিল।
Verse 182
दीक्षिताय च दातव्यं ये च शास्त्राणि जानते ॥ एतत्ते कथितं भद्रे पुण्यं सौकरवे महत्
ইয়াক বিধিপূৰ্বক দীক্ষিত জনক দিয়া উচিত, আৰু যিসকলে শাস্ত্ৰসমূহ জানে তেওঁলোককো। হে ভদ্ৰে, সৌকৰ (ৱৰাহ) পৰম্পৰাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এই মহাপুণ্য বিষয় তোমাক কোৱা হ’ল।
Verse 183
तस्य पुत्रो महाभागः सर्वधर्मेषु निष्ठितः ॥ सोमदत्तेति विख्यातः कुमारः शुभलक्षणः
তেওঁৰ পুত্ৰজন মহাভাগ্যবান আছিল, সকলো ধৰ্মকর্তব্যত দৃঢ় নিষ্ঠিত। সোমদত্ত নামে বিখ্যাত সেই কুমাৰ শুভ লক্ষণযুক্ত আছিল।
Verse 184
या सुगोपायते गुह्यं सती सा नोच्यते बुधैः ॥ एवं चिन्त्य महाभागे ब्रूहि सत्यं यशस्विनि
যি সতী নাৰীয়ে গোপন কথা সাৱধানে ৰক্ষা কৰে, জ্ঞানীসকলে তাইক নিন্দা নকৰে। এইদৰে বিবেচনা কৰি, হে মহাভাগে, হে যশস্বিনী, সত্য কোৱা।
Verse 185
य एतत्पठते सुभ्रु कल्य उत्थाय मानवः ॥ तेन द्वादशवर्षाणि चिन्तितोऽहं न संशयः
হে সুভ্ৰু, যি মানুহে পুৱাতে উঠি এই পাঠ কৰে, মই তাক বাৰ বছৰলৈ স্মৰণ কৰিম—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 186
पित्रर्थे मृगयां यातो मृगलिप्सुर्वने तदा ॥ अरण्ये स तदा गत्वा व्याघ्रसिंहनिषेविते
পিতৃকাৰ্যৰ বাবে তেওঁ তেতিয়া মৃগয়া কৰিবলৈ গ’ল, বনত মৃগ বিচাৰি। সেই সময়ে তেওঁ বাঘ-সিংহে বিচৰণ কৰা অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰি আগবাঢ়িল।
Verse 187
अधर्मस्ते न भविता गुह्यार्थकथने मम ॥ ततो भर्तृवचः श्रुत्वा सा देवी परमप्रिया
মোক গোপন বিষয় ক’লে তোমাৰ অধৰ্ম নহ’ব। তাৰ পাছত স্বামীৰ বাক্য শুনি সেই পৰমপ্ৰিয়া দেৱী (উত্তৰ দিলে)।
Verse 188
न स जायेत गर्भेषु मुक्तिमाप्नोति शाश्वतीम् ॥ यः पठेदेकमध्यायं तारयेत्स कुलान्दश
He would not be born again into wombs; he attains enduring liberation. Whoever recites a single chapter—he delivers ten generations of his family.
Verse 189
अङ्गमध्ये तु विद्धा सा स्फुरन्ती सर्वमङ्गला ॥ तथा सा बाणसन्तप्ता व्यथया च परिप्लुता
Wounded in the middle of her body, she trembled—though she was one of wholly auspicious nature. Struck and scorched by the arrow, she was overwhelmed with pain.
Verse 190
अवश्यमेव वक्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ यदि गुह्यं न मे कार्यं श्रूयतां राजसत्तम
It must certainly be spoken—this is the ancient norm of conduct. If there is no need for secrecy on my part, then let it be heard, O best of kings.
Verse 191
पीत्वा सा सलिलं तत्र वृक्षं शाकोटकङ्गता ॥ आतपेन परिक्लान्ता बाणविद्धातुरा भृशम्
Having drunk water there, she went to a śākoṭaka tree. Exhausted by the heat, and severely distressed from being pierced by an arrow, she suffered greatly.
Verse 192
अभिषिञ्चस्व राज्ये स्वे ज्येष्ठं पुत्रं कुलोचितम्॥ एहि नाथ मया सार्द्धं क्षेत्रं सौकरवं प्रति॥
নিজ ৰাজ্যত কুল-উপযুক্ত জ্যেষ্ঠ পুত্ৰক অভিষেক কৰি সিংহাসনত স্থাপন কৰা। হে নাথ, মোৰ সৈতে সউকৰৱ নামৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰলৈ আহা।
Verse 193
अकामाऽ मुञ्चती प्राणान् तीर्थं सोमात्मकं प्रति॥ एतस्मिन्नन्तरे भद्रे राजपुत्रः क्षुधार्दितः॥
অনিচ্ছাসত্ত্বেও তাই সোম-স্বৰূপ তীৰ্থৰ দিশে মুখ কৰি প্ৰাণ ত্যাগ কৰিবলৈ ধৰিলে। এই অন্তৰত, হে ভদ্ৰে, ৰাজপুত্ৰ ক্ষুধাত কাতৰ হ’ল।
Verse 194
ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गानां जनाधिपः॥ बाढमित्येव वाक्येन छन्दयामास तां प्रियाम्॥
তাৰ পত্নীৰ বাক্য শুনি কলিঙ্গসকলৰ জনাধিপতিয়ে কেৱল ‘বাঢ়ম’ বুলি কৈ প্ৰিয়াক সম্মতি দিলে।
Verse 195
प्राप्तो गृध्रवटं तीर्थं विश्रामं तत्र चाकरोट्॥ अथ पश्यति गृध्रं स वटशाखां समाश्रितम्॥
গৃধ্ৰৱট নামৰ তীৰ্থত উপস্থিত হৈ সি তাত বিশ্ৰাম কৰিলে। তাৰ পাছত সি বটগছৰ ডালত আশ্ৰয় লোৱা এটা গৃধ্ৰ দেখিলে।
Verse 196
दास्यामि राज्यं पुत्राय वचनात्तव सुन्दरि॥ यथा पूर्वं मया लब्धं स्वपितुर्यद्यथाक्रमम्॥
হে সুন্দৰী, তোমাৰ বাক্য অনুসাৰে মই ৰাজ্য পুত্ৰক দিম—যেনেকৈ পূৰ্বে মই মোৰ পিতাৰ পৰা যথাক্ৰমে লাভ কৰিছিলোঁ।
Verse 197
एकेन स तु बाणेन तया गृध्रो निपातितः॥ स तत्र पतितो गृध्रो वटमूले यशस्विनि॥
তাই একেটা বাণে তাই গৃধ্ৰটোক পেলাই দিলে। হে যশস্বিনী, সেই গৃধ্ৰটো তাতেই বটগছৰ মূলত পৰি ৰ’ল।
Verse 198
इत्युक्त्वा तौ महाभागौ युक्तं चैव परस्परम्॥ राजा च राजपुत्री च निष्क्रान्तौ तद्गृहात्ततः॥
এইদৰে কৈ সেই দুয়ো মহাভাগ্যৱান, পৰস্পৰে একমত হৈ—ৰাজা আৰু ৰাজকুমাৰী—সেই গৃহৰ পৰা ওলাই গ’ল।
Verse 199
गतासुर्नष्टसंज्ञो वै बाणभिन्नस्तथा हृदि॥ तं दृष्ट्वा पतितं गृध्रं राजपुत्रस्तुतोष ह॥
তাৰ প্ৰাণবায়ু গ’ল, সজ্ঞা নষ্ট হ’ল, আৰু বাণে হৃদয় বিদ্ধ কৰিলে। পৰি থকা গৃধ্ৰটোক দেখি ৰাজপুত্ৰ সন্তুষ্ট হ’ল।
Verse 200
ततः कञ्चुकिनं दृष्ट्वा प्रोवाचोच्चस्वरेण च॥ अपसारय सर्वं वै जनमावृत्य तिष्ठति॥
তাৰ পাছত কঞ্চুকিনক দেখি তেওঁ উচ্চস্বৰে ক’লে—“সকলো লোকক আঁতৰাই দে; পথ আৱৰি ইয়াত থিয় হৈ থাক।”
Frequently Asked Questions
The text frames sacred geography as a moral-ecological pedagogy: Varāha teaches that actions (karma), intention (kāmya/akāma), and place-based disciplines (tīrtha-snānā, vrata, controlled conduct) shape outcomes across lifetimes. The narrative uses the gṛdhra–śṛgālī case to argue that even unintended death at a ritually charged landscape can catalyze karmic reconfiguration, while later human agency (renunciation, dharma-aligned choices) completes the transformation. A secondary ethical layer appears as rājadharma counsel—non-violence toward protected groups, restraint regarding others’ spouses and property, and governance through prudent advisors—presented as social stabilizers within a dharma ecology.
The chapter repeatedly marks observances on Vaiśākha (Vaiśākha-māsa), specifically śukla-pakṣa dvādaśī, for practices at Cakratīrtha and for identifying Somatīrtha’s sign (a described nocturnal/low-visibility condition where lunar radiance is perceived without the moon’s disc). It also references amāvasyā in connection with Soma’s condition (kṣīṇa) and the performance of piṇḍa/pitṛ-kriyā. A trirātra upavāsa (three-night fast) is described as preparatory discipline before disclosure of a personal ‘secret’ and subsequent action.
By staging the instruction as Varāha–Pṛthivī dialogue, the chapter treats Earth (Pṛthivī) as an interlocutor whose questions authorize a landscape-centered ethics. The kṣetra is portrayed as a restorative terrestrial system where pollution (aparādha/pāpa) can be attenuated through regulated interaction—travel, bathing, fasting, and disciplined death/renunciation—suggesting an early model of ‘place-based moral ecology.’ The repeated mapping of tīrthas (groves/trees like vaṭa, waters, and named sites) implicitly elevates conservation of sacred micro-ecologies as part of dharma practice, since the salvific mechanism depends on the integrity and continued accessibility of these terrestrial features.
The narrative names royal figures and polities to situate the exemplum historically: King Brahmadatta of Kāmpilla; his son Somadatta (who shoots the animals); later rebirths as a Kaliṅga king (linked to the gṛdhra) and a Kāñcī princess (linked to the śṛgālī). Celestial/administrative figures include Soma (Candra) as a graha-lord and Vivasvat (Sūrya/Āditya, son of Kaśyapa) in the Vaivasvata-tīrtha account. The chapter also references institutional actors—brāhmaṇas, dīkṣitas, paṇḍitas, and sabhā settings—as authorized transmitters/recipients of the teaching.