Adhyaya 127: Description of the Brāhmaṇa Initiation Procedure (Dīkṣā-sūtra)
Brāhmaṇa-dīkṣā-sūtra-varṇanam
Ritual-Manual (Dīkṣā-vidhi) with Ethical-Discourse
পূৰ্বৰ উপদেশ শুনি পৃথিৱী জনাৰ্দন/ৱৰাহক সম্বোধন কৰি কয় যে বৰ্ণিত ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্যই তাইৰ ভাৰ লাঘৱ কৰিছে, আৰু সুধে—কোন ধৰ্ম-প্ৰক্ৰিয়াৰে “পুষ্কলা” (সম্পূৰ্ণ/ফলপ্ৰদ) দীক্ষা লাভ হয়? বৰাহ উত্তৰ দিয়ে যে এই ধৰ্ম অতি প্ৰাচীন, দুৰ্লভ, আৰু সম্পূৰ্ণৰূপে তেওঁ আৰু তেওঁৰ ভক্তসকলেই জানে; ই ভগৱত দীক্ষা, যি সংসাৰ-বন্ধনৰ পৰা মুক্তি দিয়ে। তেখেতে ধাপে ধাপে বিধি বৰ্ণনা কৰে—গুৰুৰ ওচৰলৈ যোৱা, আৱশ্যক সামগ্ৰী সংগ্ৰহ, চতুৰ্ভুজ বেদী নিৰ্মাণ কৰি কলশ স্থাপন, নিৰ্দিষ্ট মন্ত্রেৰে দেৱতা আৰু গুৰুৰ আহ্বান-সন্মান, মুণ্ডন আৰু স্নান, আহুতি/অৰ্পণ, প্ৰদক্ষিণা, আৰু শিষ্যত্বৰ আনুষ্ঠানিক গ্ৰহণ। অধ্যায়ত অহিংসা, সত্যবাদিতা, অতিথিসেবা, যৌন-সংযম, নিন্দা-চৌৰ্য পৰিহাৰ আদি নৈতিক নিয়ম দিয়া হৈছে; কিছুমান গছ ক্ষতি নকৰিবলৈ সতৰ্ক কৰি শৃঙ্খলিত আচৰণক পৃথিৱীৰ শৃঙ্খলা আৰু সমাজৰ স্থিতিৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 127
Verse 1
अथ ब्राह्मणदीक्षासूत्रवर्णनम्॥ सूत उवाच॥ एवं धर्मांस्ततः श्रुत्वा बहुमोक्षार्थकारणात्॥ प्रत्युवाच ततो भूमिर्लोकनाथं जनार्दनम्
এতিয়া ব্ৰাহ্মণসকলৰ দীক্ষা-সূত্ৰ (নিয়ম) বৰ্ণনা। সূত ক’লে: এইদৰে বহু মুক্তিমাৰ্গৰ কাৰণস্বৰূপ ধৰ্মসমূহ শুনি, ভূমিয়ে তেতিয়া লোকনাথ জনাৰ্দনক উত্তৰ দিলে।
Verse 2
अहो प्रभावः क्षेत्रस्य कथ्यमानोऽतिपुष्कलम्॥ अहं भारभराक्रान्ता लघुर्जातास्मि धावती
আহা, এই ক্ষেত্ৰ (তীৰ্থভূমি)ৰ প্ৰভাৱ—যেতিয়া বৰ্ণনা কৰা হয়—অতিশয় প্ৰচুৰ। মই, ভাৰ-বোজাৰে দবাই থকা, এতিয়া লঘু হৈ দ্ৰুতগতিত চলিবলৈ ধৰিছোঁ।
Verse 3
विमोहा च विशुद्धा च शृण्वानाहं त्विमां प्रभो॥ अहं लोकेषु विख्याता मुखात्तव विनिस्सृता
হে প্ৰভু, এই কথা শুনি মই মোহমুক্তো হওঁ আৰু শুদ্ধো হওঁ। মই লোকসমূহত বিখ্যাত, কিয়নো মই তোমাৰ মুখৰ পৰা নিৰ্গত।
Verse 4
पुनः पृच्छामि ते देव संशयं धर्मसंहितम् ॥ येन धर्मविधानॆन दीक्षा प्राप्यते पुष्कला ॥
হে দেৱ, মই পুনৰ তোমাক ধৰ্ম-সংহিতা সম্পৰ্কীয় মোৰ সংশয় সুধিছোঁ: ধৰ্মৰ কোন বিধান-প্ৰক্ৰিয়াৰে পূৰ্ণ আৰু সুপ্ৰতিষ্ঠিত দীক্ষা লাভ হয়?
Verse 5
एतन्मे परमं गुह्यं परं कौतूहलं च मे ॥ धर्मसंग्रहणार्थाय तद्भवान्वक्तुमर्हसि ॥
ইয়াই মোৰ বাবে পৰম গোপন কথা আৰু মোৰ সৰ্বোচ্চ কৌতূহলো; ধৰ্ম সংগ্ৰহ (বুজা) কৰাৰ উদ্দেশ্যে আপুনি অনুগ্ৰহ কৰি ইয়াৰ ব্যাখ্যা কৰিব উচিত।
Verse 6
ततो महीवचः श्रुत्वा मेघदुन्दुभिनिःस्वनः ॥ वराहरूपी भगवान्प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
তেতিয়া মহীৰ বাক্য শুনি, মেঘ আৰু দুন্দুভিৰ দৰে গম্ভীৰ ধ্বনি থকা, বৰাহ-ৰূপী ভগৱানে বসুন্ধৰাক উত্তৰ দিলে।
Verse 7
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि मम धर्मं सनातनम् ॥ देवा एतन्न जानन्ति ये च योगव्रते स्थिताः ॥
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: হে দেৱী, তত্ত্বৰ অনুসাৰে মোৰ পৰা মোৰ সনাতন ধৰ্ম শুনা। এই কথা দেৱতাসকলেও নাজানে, আৰু যোগ-ব্ৰতত স্থিত লোকসকলেও নাজানে।
Verse 8
एतं धर्मं वरारोहे माङ्गल्यं मुखनिःसृतम् ॥ अहमेको विजानामि मद्भक्ता ये जना भुवि ॥
হে বৰাৰোহে, এই ধৰ্ম মঙ্গলময় আৰু মুখৰ পৰা নিঃসৃত। ইয়াক মই একলাই জানো—আৰু পৃথিৱীত মোৰ ভক্ত জনাসকলেও জানে।
Verse 9
यच्च पृच्छसि मे भद्रे दीक्षां भागवतीं कथाम् ॥ तच्छृणुष्व वरारोहे कर्मसंसारमोक्षणम् ॥
হে ভদ্ৰে, তুমি যি ভাগৱতী দীক্ষাৰ কথা মোক সুধিছা, সেয়া শুনা, হে সুন্দৰ নিতম্বিনী; ই কৰ্মজনিত সংসাৰ-চক্ৰৰ পৰা মোক্ষ লাভৰ উপায়।
Verse 10
हरन्ति मनुजा येन गर्भसंसारसागरात् ॥ मयि शान्तं मनः कृत्वा तदुत्कृष्टं च सुन्दरि ॥
ইয়াৰ দ্বাৰা মানুহে গৰ্ভ-জন্ম আদি কৰি চলা সংসাৰ-সাগৰৰ পৰা পাৰ হয়। মোৰ ভিতৰত মন শান্ত কৰি—হে সুন্দৰি—ইয়াকেই উৎকৃষ্ট উপায় বুলি ধৰা হয়।
Verse 11
अभिगच्छेद्गुरुं देवि शाधि शिष्योऽस्मि मां गुरो ॥ तदाज्ञां तु पुरस्कृत्य दीक्षाद्रव्याणथाहरेत् ॥
হে দেবি, গুৰুক অভিগমন কৰি ক’ব: ‘মোক শিক্ষা দিয়া; মই আপোনাৰ শিষ্য, হে গুৰু।’ তাৰ পাছত গুৰুৰ আজ্ঞাক আগত ৰাখি দীক্ষাৰ দ্ৰব্যসমূহ আনিব।
Verse 12
लाजा मधु कुशाश्चैव घृतं चामृतसन्निभम् ॥ गन्धं सुमनसो धूपं दीपं प्रापणकादिकम् ॥
লাজা (ফুলা চাউল), মধু আৰু কুশা ঘাঁহ; অমৃতসদৃশ ঘৃত; সুগন্ধি, ফুল, ধূপ, দীপ, আৰু প্ৰাপণক আদি নৈবেদ্য।
Verse 13
कृष्णाजिनं च पालाशं दण्डं चैव कमण्डलुम् ॥ घटं वासः पादुके च शुक्लयज्ञोपवीतकम् ॥
কৃষ্ণাজিন (ক’লা হৰিণৰ ছাল) আৰু পালাশ-কাঠৰ দণ্ড; কমণ্ডলু (জলপাত্ৰ); ঘট, বস্ত্ৰ, পাদুকা, আৰু শ্বেত যজ্ঞোপবীত (সাদা জনেউ)।
Verse 14
यन्त्रिकामर्घपात्रं च चरुस्थालीं सदर्विकाम् ॥ तिलव्रीहियवांश्चैव विविधं च फलोदकम्
আৰু (আনিব লাগে) যজ্ঞ-যন্ত্ৰ, অৰ্ঘ্য-পাত্ৰ, চৰু-হোমৰ বাবে স্থালী আৰু দৰৱীসহ; তিল, চাউল আৰু যৱ, আৰু নানাবিধ ফল-মিশ্ৰিত জল।
Verse 15
भक्ष्यभोज्यान्नपानं च कर्मण्यांश्चैव सञ्चयान् ॥ दीक्षिताः यदि भुञ्जन्ति मम कर्मपरायणाः
যদি দীক্ষিতসকল—মোৰ বিধিবদ্ধ কৰ্মত পৰায়ণ—কর্মৰ বাবে সঞ্চিত ভঁৰালসহ ভক্ষ্য, ভোজ্য, অন্ন আৰু পান আদি মাত্ৰ ভোজন কৰে—
Verse 16
यानि कानि च बीजानि रत्नानि विविधानि च ॥ काञ्चकादीनि सुश्रोणि तानि शीघ्रमुपाहरेत्
যি যি বীজ আছে, আৰু নানাবিধ ৰত্ন-ধন, আৰু সোন আদি বস্তু—হে সুন্দৰ কটিযুক্তা—সেই সকলো শীঘ্ৰে আগবঢ়াই আনিব লাগে (অৰ্পণৰূপে)।
Verse 17
एतान्येवोपहार्याणि गुरुमूले ततः परम् ॥ स्नात्वा मङ्गलसंयुक्तो दीक्षाकामश्च ब्राह्मणः
এইবোৰেই গুৰুৰ স্থানে উপহাৰ ৰূপে অৰ্পণযোগ্য; তাৰ পাছত স্নান কৰি, মঙ্গলময় আচাৰ-অনুষ্ঠানে সংযুক্ত হৈ, দীক্ষাকামী ব্ৰাহ্মণ আগবাঢ়িব।
Verse 18
गुरोस्तु चरणौ गृहीत्वा ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ ततस्तु गुर्वनुज्ञातो वेदिं कुर्याच्च पुष्कलाम्
গুৰুৰ চৰণ ধৰি সি ক’ব, ‘আপোনাৰ বাবে মই কি কৰোঁ?’ তাৰ পাছত গুৰুৰ অনুমতি পাই সি এক বিস্তৃত বেদী নিৰ্মাণ কৰিব।
Verse 19
प्रतिष्ठाप्य विधानॆन धान्योपरीदृढं नवम् ॥ जलेन पूरितं मन्त्रैः पुष्पपल्लवशोभितम्
বিধি অনুসাৰে তাক প্ৰতিষ্ঠা কৰি—ধান্যৰ ওপৰত নতুন আৰু দৃঢ়ভাৱে স্থাপন কৰা—জলেৰে পূৰ্ণ, মন্ত্ৰসহ, আৰু ফুল আৰু নব পল্লৱেৰে শোভিত।
Verse 20
तस्योपरि तिलैः पूर्णपात्रं स्थाप्य विधानतः ॥ पूजयेनमां गुरुं द्रव्यैः शिष्येणैवोपकल्पितैः
তাৰ ওপৰত বিধি অনুসাৰে তিলৰে পূৰ্ণ পাত্ৰ স্থাপন কৰিব; আৰু শিষ্যই নিজে প্ৰস্তুত কৰা দ্ৰব্যসমূহেৰে মোক—গুৰুক—পূজা কৰিব।
Verse 21
तत्रार्चनविधिं कृत्वा गुरुधर्मविनिश्चयः ॥ पूर्वोक्तानि च द्रव्याणि वेदिमध्यमुपाहरेत्
তাত আৰ্চনাৰ বিধি সম্পন্ন কৰি, গুৰুধৰ্মৰ কৰ্তব্য নিৰ্ণয় কৰি, পূৰ্বোক্ত দ্ৰব্যসমূহ বেদীৰ মধ্যভাগত আনিব।
Verse 22
चतुरः कलशान्दद्याच्चतुष्पार्श्वेषु सुन्दरि ॥ वारिपूर्णान्द्विजाञ्छुद्धान्सहकारविभूषितान्
হে সুন্দৰি, চাৰিওফালে চাৰিটা কলশ স্থাপন কৰিব—জলেৰে পূৰ্ণ, দ্বিজসকলৰ বাবে শুদ্ধ—আৰু আমপাতাৰে বিভূষিত।
Verse 23
सर्वतः शुक्लसूत्रेण वेष्टयेत तथानघे ॥ पूर्णपात्राणि चत्वारि चतुष्पार्श्वेषु स्थापयेत्
হে অনঘে, সকলোফালে শ্বেত সূতাৰে বেষ্টন কৰিব; আৰু চাৰিওফালে চাৰিটা পূৰ্ণ পাত্ৰ স্থাপন কৰিব।
Verse 24
एवं मन्त्रं ततः कृत्वा दद्याद्दीक्षाप्रयोजकः ॥ स च मन्त्रो यथान्यायं येन वा तुष्यते गुरुः
এইদৰে মন্ত্ৰ প্ৰস্তুত কৰি, দীক্ষা প্ৰদানকাৰী আচার্যই তাক দান কৰিব। সেই মন্ত্ৰ বিধি-নিয়ম অনুসাৰে হওক, অথবা যি গুৰুক সন্তুষ্ট কৰে।
Verse 25
यथान्यायं च सङ्गृह्य गुरुकर्मविनिश्चितः ॥ प्रपद्यावसथं विष्णोर्दीक्षाणां परिकाङ्क्षिणः
বিধি অনুসাৰে প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰি আৰু গুৰুৰ প্ৰতি কৰ্তব্য বিষয়ে দৃঢ়নিশ্চয় কৰি, দীক্ষা কামনাকাৰীসকলে বিষ্ণুৰ আৱাস/ধামলৈ আগবাঢ়িব।
Verse 26
उपस्पृश्य यथान्यायं भूत्वा पूर्वमुखस्ततः ॥ सर्वांस्तु श्रावयेच्छिष्यान्दीक्षाणार्थं न संशयः
বিধি অনুসাৰে জল স্পৰ্শ কৰি শুদ্ধি (উপস্পৃশ্য) সম্পন্ন কৰি, তাৰ পিছত পূৰ্বমুখী হ’ব। দীক্ষাৰ নিমিত্তে সকলো শিষ্যক শুনাব—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 27
यस्तु भागवतांदृष्ट्वा स्वयं भागवतः शुचिः ॥ अभ्युत्थानं न कुर्वीत तेनाहं तु विहिंसितः
যি ব্যক্তি নিজে ভগৱতৰূপে শুচি হয়েও, ভগৱতসকলক দেখি সন্মানসূচকভাৱে উঠি নাথাকে, তেনে লোকৰ দ্বাৰাই মই নিশ্চয় আঘাতপ্ৰাপ্ত হওঁ (ধৰ্ম-মৰ্যাদা লঙ্ঘিত হয়)।
Verse 28
भार्यां प्रियसखीं यस्तु साध्वीं हिंसति निर्घृणः ॥ न तेन तां प्राप्नुवन्ति हिंसका दुष्टयोनिजाः
যি নিৰ্দয় ব্যক্তি নিজৰ পত্নী—যি প্ৰিয় সখী আৰু সাধ্বী—ক হিংসা কৰে, তেনে জনে তাৰ শুভফল লাভ নকৰে; হিংসকসকল দুষ্ট যোনিত জন্ম পায়।
Verse 29
ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च गोग्नश्च कृतपातकाः ॥ एताञ्छिष्यान् विवर्जेत उक्ता ये चान्यपातकाः
এনেধৰণৰ শিষ্যক বর্জন কৰিব লাগে—ব্ৰাহ্মণঘাতক, কৃতঘ্ন (উপকাৰীৰ অপকাৰী), গোহন্তা আৰু মহাপাতক কৰোঁতা; লগতে যিসকল অন্য পাপী আগতে বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 30
बिल्ववृक्षोदुम्बरौ च तथा चान्ये कदाचन ॥ कर्मण्याश्चैव ये वृक्षा न च्छेत्तव्याः कदाचन
বিল্ববৃক্ষ আৰু উদুম্বৰ, আৰু তদ্ৰূপে আন কিছুমান বৃক্ষো—বিশেষকৈ যিসকল কৰ্মকাণ্ড/যজ্ঞৰ সৈতে সম্পৃক্ত—সিহঁতক কেতিয়াও কাটা উচিত নহয়।
Verse 31
यदीच्छेत्परमां सिद्धिं मोक्षधर्मं सनातनम् ॥ भक्ष्याभक्ष्यं च तं शिष्यं वेदितव्यं तदन्तरे
যদি কোনোবাই পৰম সিদ্ধি—মোক্ষধৰ্মৰ সনাতন পথ—ইচ্ছা কৰে, তেন্তে সেই বিষয়ে শিষ্যক জনাব লাগিব কোনটো ভক্ষ্য আৰু কোনটো অভক্ষ্য।
Verse 32
करीरस्य वधः शस्तः फलान्यौदुम्बरस्य च ॥ सद्योभक्षा भवत्तेन अभक्ष्या पूतिवासिका
কৰীৰ গছৰ কাটা (সংগ্ৰহ) অনুমোদিত, আৰু উদুম্বৰ গছৰ ফলও তদ্ৰূপ। সেই নিয়ম অনুসাৰে সেয়া তৎক্ষণাৎ ভক্ষণযোগ্য হয়; কিন্তু পূতিবাসিকা অভক্ষ্য।
Verse 33
न भक्षणीयं वाराहं मांसं मत्स्याश्च सर्वशः ॥ अभक्ष्या ब्राह्मणैरेते दीक्षितैश्च न संशयः
ৱৰাহ (শূকৰ) মাংস আৰু সকলো প্ৰকাৰৰ মাছ ভক্ষণীয় নহয়। এইবোৰ ব্ৰাহ্মণ আৰু দীক্ষিতসকলৰ বাবে অভক্ষ্য—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 34
परिवादं न कुर्वीत न हिंसां वा कदाचन ॥ पैशुन्यं न च कर्त्तव्यं स्तैन्यं वापि कदाचन ॥
পৰনিন্দা বা পৰিবাদ নকৰিব, কেতিয়াও হিংসা নকৰিব। পৈশুন্য (চুগলী) নকৰিব আৰু কেতিয়াও চৌৰ্য নকৰিব।
Verse 35
अतिथिं चागतं दृष्ट्वा दूराध्वानं गतं क्वचित् ॥ संविभागस्तु कर्त्तव्यो येन केनापि पुत्रक ॥
দূৰ পথ অতিক্ৰম কৰি ক’ৰবাৰ পৰা অহা অতিথিক দেখিলে, হে পুত্ৰক, যিকোনো উপায়ে সম্ভৱ হয় তেনেকৈ ভাগ-বাঁট (আহাৰ-সম্পদ) দিয়া উচিত।
Verse 36
गुरुपत्नी राजपत्नी ब्राह्मणस्त्री कदाचन ॥ मनसापि न गन्तव्या एवं विष्णुः प्रभाषते ॥
গুৰুপত্নী, ৰাজপত্নী আৰু ব্ৰাহ্মণস্ত্ৰী—ইহঁতলৈ কেতিয়াও মনতেও আগবাঢ়িব নালাগে; এইদৰে বিষ্ণুৱে ঘোষণা কৰে।
Verse 37
दृष्ट्वा परस्य भाग्यानि आत्मनो व्यसनं तथा ॥ तत्र मन्युर्न कर्त्तव्यं एवं धर्मः सनातनः ॥
আন এজনৰ সৌভাগ্য দেখি আৰু নিজৰ দুৰ্ভাগ্যো দেখি, সেই অৱস্থাত ক্ৰোধ পোষণ নকৰিব; এইয়েই সনাতন ধৰ্ম।
Verse 38
एवं ततः श्रावयीत दीक्षाकामं वसुन्धरे ॥ छत्रं चोपानहं चैव मनसा चोपकल्पयेत् ॥
তাৰ পাছত এইদৰে, হে বসুন্ধৰা, দীক্ষা-কামীক মন্ত্র উচ্চাৰণ/ঘোষণা কৰাব; আৰু মনে মনে ছত্ৰ আৰু পাদুকা (জোতা)ও প্ৰস্তুত কৰিব।
Verse 39
द्वे द्वे औदुम्बरस्य पत्रे वेदिमध्ये तु स्थापयेत् ॥ क्षुरं चैव वरारोहे जलपूर्णं च भाजनम् ॥
বেদীৰ মাজত উদুম্বৰ গছৰ দুটা-দুটা পাত স্থাপন কৰিব; আৰু, হে সুন্দৰ কটিভাগৱতী, ক্ষুৰ আৰু জলপূৰ্ণ পাত্ৰো ৰাখিব।
Verse 40
ममावाहनपूर्वं तु मन्त्रेण विधिनार्चयेत् ॥ मन्त्रः— ॐ सप्त सागराश्च सप्तद्वीपानि सप्त पर्वताश्च दश स्वर्गसहस्राश्च समस्ताश्च नमोऽस्तु सर्वास्ते हृदये वसन्ति ॥ यश्चैतद्वर्षति पुनरुन्नमति ॥
প্ৰথমে মোৰ আৱাহন কৰি, মন্ত্ৰেৰে বিধি অনুসাৰে পূজা কৰিব। মন্ত্ৰ— ‘ওঁ: সপ্ত সাগৰ, সপ্ত দ্বীপ, সপ্ত পৰ্বত, আৰু দশ সহস্ৰ স্বৰ্গসহ সমগ্ৰতালৈ নমস্কাৰ; এই সকলো হৃদয়ত বাস কৰে।’ আৰু— ‘যিয়ে ইয়াক বৰষায়, সি পুনৰ উত্থিত হয়।’
Verse 41
ॐ भगवन् वासुदेव ममैतत्साराय युक्तं वराहरूपसृष्टेन पृथिव्यां तु मन्त्रानुस्मरणं च आज्ञापयानुभावनास्माकमाज्ञप्तमनुचिन्तयित्वा भगवन्नागच्छ दीक्षाकामविप्रस्त्वत्प्रसादात्तु दीक्षति ॥
ওঁ। হে ভগৱান বাসুদেৱ! বৰাহৰূপে সৃষ্ট এই পৃথিৱীত মোৰ এই কৰ্মৰ সিদ্ধিৰ বাবে মন্ত্ৰ-স্মৰণৰ আজ্ঞা দিয়া। আমাক যি আজ্ঞাপিত হৈছে তাক মনন কৰি, হে প্ৰভু, আগমন কৰা; তোমাৰ প্ৰসাদত দীক্ষা-কামি ব্ৰাহ্মণ দীক্ষিত হয়।
Verse 42
एतन्मन्त्रं उदाहृत्य शिरसा जानुभ्यामवनीं गतेन भवितव्यम् ॥
এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰি, মূৰ আৰু হাঁটু সহ পৃথিৱীত নত হৈ—অৰ্থাৎ সাষ্টাঙ্গ প্ৰণামৰ ভঙ্গি গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 43
ॐ स्वागतम् स्वागत्वानिति ॥
ওঁ— ‘স্বাগতম, স্বাগতমেই,’ এইদৰে কোৱা হয়।
Verse 44
तत एतेन मन्त्रेण आनयित्वा वसुन्धरे ॥ अर्घ्यं पाद्यं च दातव्यं मन्त्रेण विधिनिश्चयात् ॥
তেতিয়া, হে বসুন্ধৰা, এই মন্ত্ৰেৰে আহ্বান কৰি মন্ত্ৰে নিৰ্ণীত বিধি অনুসাৰে অৰ্ঘ্য (সন্মান-জল) আৰু পাদ্য (চৰণ-জল) দান কৰিব লাগে।
Verse 45
मन्त्रः— अकृतघ्ने देवानसुराकृतघ्नरुद्रेण ब्राह्मणाय च लब्धं सर्वमिमां भगवतेऽस्तु दत्तं प्रतिगृह्णीष्व च लोकनाथ ॥
মন্ত্ৰঃ “হে অকৃতঘ্ন (উপকাৰ নাভোলা), দেৱ-অসুৰ-সংহাৰক ৰুদ্ৰৰ দ্বাৰা ব্ৰাহ্মণে যি সকলো লাভ কৰিছে—সেই সকলো ভগৱানলৈ দত্ত হৌক। হে লোকনাথ, ই গ্ৰহণ কৰা।”
Verse 46
मन्त्रः— एवं वरुणः पातु शिष्य ते वपतः शिरः ॥ जलेन विष्णुयुक्तेन दीक्षा संसारमोक्षणम् ॥
মন্ত্ৰঃ “এইদৰে বৰুণে তোমাৰ মুণ্ডিত শিৰ ৰক্ষা কৰক, হে শিষ্য। বিষ্ণু-যুক্ত (বিষ্ণু-পবিত্ৰ) জলেৰে দীক্ষা সংসাৰ-বন্ধনৰ মোচনৰ উপায় হয়।”
Verse 47
एकस्य कलशं दद्यात्कर्मकारस्य सुन्दरी ॥ निष्कलं तु शिरः कृत्वा शोणितेन विवर्जितम् ॥
হে সুন্দৰী, কৰ্মকাৰ (আচার-কৰ্তা)ক এটা কলশ (জলঘট) দিব লাগে; আৰু শিৰ সম্পূৰ্ণ মুণ্ডিত কৰি তাক ৰক্তবিহীন ৰাখিব লাগে।
Verse 48
पुनः स्नानं ततः कृत्वा शीघ्रमेव न संशयः ॥ एतस्य विधिवत्कृत्वा दीक्षाकामस्य सुन्दरी ॥
তাৰ পিছত পুনৰ স্নান কৰি তৎক্ষণাৎ—নিঃসন্দেহে—এই বিধি নিয়মমতে সম্পন্ন কৰিলে, হে সুন্দৰী, দীক্ষা কামনা কৰা জনৰ বাবে ই (উচিত) হয়।
Verse 49
दत्त्वा संसारमोक्षाय सर्वकामविनिश्चितः ॥ जानुभ्यामवनीं गत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥
সংসাৰ-মোক্ষৰ বাবে আহুতি দান কৰি—সকলো উদ্দেশ্যত দৃঢ় সংকল্প কৰি—দুয়ো হাঁটুতে মাটিত নত হৈ এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 50
मन्त्रः— ॐ वेदाम्यहं भागवतांश्च सर्वान् सुदीक्षिताः ये गुरवश्च सर्वे ॥ विष्णुप्रसादेन च लब्धदीक्षा मम प्रसीदन्तु नमामि सर्वान् ॥
মন্ত্ৰ: “ওঁ। মই ভগৱানৰ সকলো ভক্তক আৰু সু-দীক্ষিত সকলো গুৰুক স্বীকাৰ কৰোঁ। বিষ্ণুৰ কৃপাৰে দীক্ষা লাভ কৰি, তেওঁলোকে মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক; মই সকলোকে প্ৰণাম কৰোঁ।”
Verse 51
नत्वा तु भगवद्भक्तान् प्रज्वाल्य च हुताशनम् ॥ घृतेन मधुमिश्रेण लाजाकृष्णतिलैस्तथा ॥
ভগৱানৰ ভক্তসকলক প্ৰণাম কৰি আৰু পবিত্ৰ অগ্নি প্ৰজ্বলিত কৰি, ঘিউত মধু মিশাই, তদুপৰি লাজা (ভাজা ধান) আৰু ক’লা তিলৰ সৈতে আহুতি দিব।
Verse 52
सप्तवारांस्ततो दत्त्वा विंशतिं च तिलोदनम् ॥ जानुभ्यामवनीं गत्वा इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
তাৰ পিছত সাতবাৰ আহুতি দান কৰি, আৰু বিশটা তিল-ভাতৰ আহুতি দান কৰি, দুয়ো হাঁটুতে মাটিত নত হৈ এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 53
मन्त्रः— अश्विनौ दिशः सोमसूर्यौ साक्षिमात्रं वयं प्रसन्नाः शृण्वन्तु मे सत्यवाक्यं वदामि ॥
মন্ত্ৰ: “অশ্বিনীদ্বয়, দিশাসমূহ, সোম আৰু সূৰ্য—সাক্ষীস্বৰূপে—মোৰ কথা শুনক। আমি প্ৰসন্ন; মই সত্য বাক্য কওঁ।”
Verse 54
सत्येन धार्यते भूमिर्भूमिः सत्येन तिष्ठति ॥ सत्येन गच्छते सूर्यो वायुः सत्येन वाति च ॥
সত্যেৰে পৃথিৱী ধাৰিত হয়; সত্যেৰে পৃথিৱী দৃঢ়ভাৱে স্থিৰ থাকে। সত্যেৰে সূৰ্য গতি কৰে, আৰু সত্যেৰে বায়ুও বয়।
Verse 55
तिस्रः प्रदक्षिणाः कृत्वा देवं भागवतं गुरुम् ॥ गुरुपादौ तु संगृह्य इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥
ভগৱানভক্ত গুৰুদেৱক তিনিবাৰ প্ৰদক্ষিণা কৰি, তাৰ পাছত গুৰুৰ পদযুগল ধৰি এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 56
मन्त्रः — गुरुदेवप्रसादेन लब्धा दीक्षा यदृच्छया ॥ यच्चैवापकृतं किञ्चिद्गुरुर्मर्षयतां मम ॥
মন্ত্ৰঃ ‘গুৰুদেৱ আৰু প্ৰভুৰ অনুগ্ৰহে, সৌভাগ্যবশতঃ মই দীক্ষা লাভ কৰিলোঁ। আৰু মোৰ দ্বাৰা যি সামান্য অপৰাধ ঘটিছে, গুৰুৱে মোৰ বাবে তাক ক্ষমা কৰক।’
Verse 57
एवं प्रसादयित्वा तु शिष्यो मन्त्रेण सुन्दरी ॥ वेदिमध्ये स्थापयित्वा भूत्वा पूर्वमुखस्ततः ॥
এইদৰে মন্ত্ৰেৰে গুৰুক প্ৰসন্ন কৰি, হে সুন্দৰী, শিষ্যই (উক্ত বস্তু/ব্যক্তি) বেদীৰ মাজত স্থাপন কৰি, তাৰ পাছত পূৰ্বমুখ হৈ আগবাঢ়িব।
Verse 58
शिष्यमेव यतो दृष्ट्वा गृहीत्वा च कमण्डलुम् ॥ शुक्लयज्ञोपवीतं च इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
তাৰ পাছত শিষ্যকেই চায়া, কমণ্ডলু (জলপাত্ৰ) আৰু শ্বেত যজ্ঞোপবীত (পৈতা) গ্ৰহণ কৰি, এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 59
मन्त्रः — विष्णुप्रसादेन गतोऽसि सिद्धिं प्राप्ता च दीक्षा सकमण्डलुश्च ॥ गृहीत्वा तु कराभ्यां युक्तोऽसि कर्मणा क्रियायां चैव ॥
মন্ত্ৰঃ ‘বিষ্ণুৰ প্ৰসাদে তুমি সিদ্ধিলৈ গৈছা; দীক্ষা লাভ কৰিছা আৰু কমণ্ডলুও লাভ হৈছে। দুয়ো হাতে ধৰি তুমি এতিয়া কৰ্ম আৰু ক্ৰিয়া—অনুষ্ঠান আৰু আচৰণ—ৰ বাবে যোগ্য হৈছা।’
Verse 60
ततो मुखपदं कृत्वा दीक्षितो गुरुणा तथा ॥ सर्वप्रदक्षिणं कृत्वा इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
তাৰ পাছত ‘মুখ-পদ’ বিধি সম্পন্ন কৰি, আৰু গুৰুৰ দ্বাৰা যথাবিধি দীক্ষিত হৈ, সম্পূৰ্ণ প্ৰদক্ষিণা কৰি এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 61
अधोऽधो भूत्वा यद्यहं भ्राम्यल्लब्धो गुरुर्विष्णुदीक्षा च लब्धा ॥ तव प्रसादाच्च गुरो यथा च ॥
‘যদি মই অধিক অধিক নম্ৰ হৈ ভ্ৰমণ কৰি আছিলোঁ, তথাপি মই গুৰুক লাভ কৰিলোঁ আৰু বিষ্ণুৰ দীক্ষাও লাভ কৰিলোঁ—হে গুৰো, তোমাৰ প্ৰসাদে ই সকলো যেনেকৈ আছে তেনেকৈ।’
Verse 62
एतेन मन्त्रेण मुखपदं कारयेत् ॥ शौचसेके वै कुर्याद्देवान्तन्तुवाससम् ॥
এই মন্ত্ৰে ‘মুখ-পদ’ কৰাব। শৌচ-সেক—ধোৱনি আৰু শুদ্ধিকৰণত—দেৱান্তলৈকে বস্ত্ৰ যথাযথভাৱে সাজি ল’ব (শেষলৈকে সুৰক্ষিত কৰি)।
Verse 63
एवं वै वास आदत्ते गृह्ण वत्स कमण्डलुम् ॥ इमं लोकेषु विख्यातं शोधनं सर्वकर्मसु ॥
এইদৰে সি বস্ত্ৰ গ্ৰহণ কৰে। ‘লোৱা, হে প্ৰিয় বৎস, কমণ্ডলু গ্ৰহণ কৰা—এই শোধন সকলো লোকত সকলো কৰ্মৰ বাবে বিখ্যাত।’
Verse 64
मधुपर्कं गृहीत्वा च त्विमं मन्त्रं उदीरयेत् ॥ मन्त्रः—गृहाण मधुपर्कं च प्रार्थकाय विशोधनम् ॥
মধুপাৰ্ক গ্ৰহণ কৰি এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব: “মধুপাৰ্ক গ্ৰহণ কৰক; ই প্ৰাৰ্থকৰ শুদ্ধিকৰণ।”
Verse 65
ततो गृहीत्वा चरणौ गुरोर्यत्नात्सुतोषयेत् ॥ शिरसा चाञ्जलिं कृत्वा मनश्चैव सुसंयतम् ॥ गुरूपदिष्टं सन्धार्य इमं मन्त्रं उदीरयेत् ॥
তাৰ পাছত গুৰুৰ চৰণ দুটা যত্নে ধৰি সন্মানেৰে তেঁওক সন্তুষ্ট কৰিব; শিৰ নত কৰি অঞ্জলি কৰি, মন সুসংযত ৰাখি, গুৰুৰ উপদেশ ধাৰণ কৰি এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 66
मन्त्रः—शृण्वन्तु मे भागवतास्तु सर्वे गुरुश्च मे सर्वकामक्षयं चकार ॥ अहं शिष्यो दासभूतस्तथैव देवसमो गुरुश्च मे तथोपपन्नम् ॥
মন্ত্ৰ: “মোৰ কথা সকলো ভাগৱত ভক্তে শুনক; মোৰ গুৰুৱে মোৰ বাবে সকলো কামনাৰ ক্ষয় সাধন কৰিছে। মই শিষ্য, দাসভাৱত অৱস্থিত; আৰু মোৰ গুৰুও দেৱসম—ইয়াই উপযুক্ত।”
Verse 67
एषागमे ब्राह्मणस्य दीक्षा भूमे ह्युदाहृता ॥ त्रयाणामथ वर्णानां मम दीक्षाविधीञ्छृणु ॥
হে ভূমি, এই আগমত ব্ৰাহ্মণৰ দীক্ষা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। এতিয়া মোৰ পৰা বাকী তিনিটা বৰ্ণৰ দীক্ষা-বিধি শুনা।
Verse 68
एतेनैव विधानेन दीक्षयेत वसुन्धरे ॥ उभौ च प्राप्नुताṃ सिद्धिमाचार्यः शिष्य एव च ॥
হে বসুন্ধৰা, এই একে বিধানেই দীক্ষা দিব লাগে; আৰু উভয়ে—আচাৰ্য আৰু শিষ্য—সিদ্ধি (সফলতা) লাভ কৰিব পাৰে।
Verse 69
मयोक्तां लभते कश्चिद्दीक्षां चैव सुखावहाम् ॥ चातुर्वर्ण्यविधानेन तां दीक्षां शृणु सुन्दरि ॥
মোৰে কোৱা মতে কোনো ব্যক্তি কল্যাণদায়িনী দীক্ষা লাভ কৰে। হে সুন্দৰী, চাতুৰ্বৰ্ণ্যৰ বিধান অনুসাৰে সেই দীক্ষা শুনা।
Verse 70
ब्राह्मणो दीक्षमाणस्तु चतुरस्रां तु षोडशहस्तां कृत्वा तत्र च कलशोपरी युञ्जेत् ॥
দীক্ষা গ্ৰহণ কৰা ব্ৰাহ্মণে ষোড়শ হস্ত পৰিমাণৰ চতুৰস্ৰ মণ্ডল সাজি, তাত কলশৰ ওপৰত/সহিত বিধিমতে কৰ্ম সংযোজিত কৰিব।
Verse 71
कन्यां दत्त्वा पुनस्तांस्तु कर्मणा नोपपादयेत् ॥ अष्टौ पितृगणास्तेन हिंसिता नात्र संशयः ॥
কন্যা দান কৰি পুনৰ কৰ্মকাণ্ডৰ দ্বাৰা সেই ব্যৱস্থা উলটাই নেদিব। তেনে কৰিলে পিতৃগণৰ আঠটা গণ ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 72
कनकादीनि रत्नानि यौवनस्था च कामिनी ॥ तत्र चित्तं न कर्तव्यमेवं विष्णुः प्रभाषते ॥
সোণ আদি ধন-সম্পদ, ৰত্ন, আৰু যৌৱনস্থ কামিনী—ইয়াত মন স্থাপন নকৰিবা; এইদৰে বিষ্ণুৱে ঘোষণা কৰে।
Verse 73
एवं भूमे ततो दत्त्वा अर्घ्यं पाद्यं च कर्मणा ॥ क्षुरं गृहीत्वा यथान्यायमिमं मन्त्रं उदीरयेत् ॥
এইদৰে, হে ভূমি, তেতিয়া বিধিমতে অৰ্ঘ্য আৰু পাদ্য অৰ্পণ কৰি, ক্ষুৰ হাতত লৈ, নিয়মানুসাৰে এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 74
एवं सत्यं ततः कृत्वा ब्राह्मणा वीक्षणं पुनः॥ गुरुम् प्रसादयत्तत्र मन्त्रेण विधिनार्च्चयन्॥
এইদৰে সত্য-ব্ৰত/অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰি ব্ৰাহ্মণসকলে পুনৰ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষণ কৰিলে; আৰু তাত মন্ত্রেৰে বিধি অনুসাৰে অৰ্চনা কৰি গুৰুক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে।
Verse 75
मन्त्रः—गृह्णीष्व गन्धपात्राणि सर्वगन्धं सुखोचितम्॥ सर्ववैष्णवकं शुद्धं सर्वसंसारमोक्षणम्॥
মন্ত্রঃ “সুগন্ধিৰ পাত্ৰসমূহ গ্ৰহণ কৰা—সুখোপযোগী সকলো সুগন্ধি; সম্পূৰ্ণ বৈষ্ণৱীয়, শুদ্ধ, আৰু সংসাৰ-বন্ধনৰ পৰা সৰ্বমোচনৰ উপায়।”
Frequently Asked Questions
The text frames dīkṣā as a disciplined pathway toward saṃsāra-mokṣa that requires both ritual correctness and moral restraint: truthfulness (satya), non-violence (ahiṃsā), avoidance of slander and theft, hospitality to travelers/guests, and regulated desire. These norms are presented as integral to initiation rather than optional virtues.
No explicit tithi, nakṣatra, month (māsa), or seasonal (ṛtu) timing is stated in the provided text. The procedure is organized by ritual sequence (approach to guru, preparation of materials, construction of vedi, mantra-recitation, tonsure, bathing, offerings, circumambulation) rather than calendrical markers.
Pṛthivī’s opening voice links dharma-instruction to the easing of Earth’s burden (bhāra), implying that correct initiation and ethical conduct stabilize the human–earth relationship. The chapter also includes practical restraints that intersect with ecological ethics, such as warnings against cutting certain trees used in ritual contexts, and a broader emphasis on non-harm as a condition for religious life.
No dynastic lineages or named royal/sage genealogies are specified in the provided passage. The principal cultural institutions invoked are the guru–śiṣya relationship, varṇa-based social framing (brāhmaṇa and ‘other varṇas’), and the Bhāgavata/Vaiṣṇava devotional community as the authorized context for dīkṣā.