Adhyaya 111: The Eulogy of Donating a Tawny (Kapilā) Cow
Kapilādhenudāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi and Phalaśruti) with Ethical-Discourse on bovine care
ৱৰাহ–পৃথিৱীৰ উপদেশমূলক পৰিৱেশত এই অধ্যায়ত কপিলাধেনু-দানৰ মহিমা বৰ্ণিত। কোৱা হৈছে, কপিলা গাই বাছুৰসহ অলংকাৰ আৰু ৰত্নেৰে সজাই বিধি অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণক দান কৰিব লাগে। গাইৰ মূৰৰ পৰা পৰি যোৱা পানীক শ্ৰদ্ধা কৰা, প্ৰদক্ষিণা কৰা, আৰু গোমূত্ৰে স্নান আদি দৈনিক ভক্তিমূলক আচৰণ বহু কালৰ সঞ্চিত পাপ নাশ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। এক কপিলা গাই দানক হাজাৰ গাই দানৰ সমান ধৰা হৈছে; লগতে গাই চুলা-চুলি কৰি সজোৱা, ৰক্ষা কৰা, আৰু ভোকাতুৰ গাই-গৰুক আহাৰ দিয়া—এই সেবাও মহাপুণ্যদায়ক। গাইৰ বৰ্ণ-ৰূপৰ প্ৰকাৰ উল্লেখ কৰি উপসংহাৰ দিয়া হৈছে যে ব্ৰাহ্মণক এই দান কৰিলে ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো লাভ হয়, আৰু দানৰ সৈতে গোধন-সংৰক্ষণৰ নৈতিকতা যুক্ত হয়।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 111
Verse 1
अथ कपिलाधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतॊवाच ॥ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि कपिलां धेनुमुत्तमाम् ॥ यत्प्रदानान्नरो याति विष्णुलोकमनुत्तमम् ॥
এতিয়া কপিলা (তাম্ৰবৰ্ণ) ধেনু দানৰ মাহাত্ম্য আৰম্ভ হৈছে। হোতা ক’লে: “এতিয়া মই উত্তম কপিলা ধেনুৰ বৰ্ণনা কৰিম; যাৰ দান কৰিলে মানুহে বিষ্ণুৰ অনুত্তম লোক লাভ কৰে।”
Verse 2
पूर्वोक्तेन विधानॆन दद्याद्धेनुं सवत्सकाम् ॥ सर्वालङ्कारसंयुक्तां सर्वरत्नसमन्विताम् ॥
পূৰ্বে কোৱা বিধান অনুসৰি, বাছুৰ সৈতে ধেনু দান কৰিব লাগে; যি সকলো অলংকাৰৰে সজ্জিত আৰু সকলো প্ৰকাৰ ৰত্নেৰে সমন্বিত।
Verse 3
कपिलायाः शिरो ग्रीवा सर्वतीर्थानि भामिनि ॥ पितामहनीयॊगाच्च निवसन्ति हि निश्चयः ॥
হে দীপ্তিমতী, কপিলা ধেনুৰ মূৰ আৰু গ্ৰীৱাত সকলো তীৰ্থই বাস কৰে—নিশ্চয়—পিতামহ (ব্ৰহ্মা)ৰ বিধান অনুসাৰে।
Verse 4
प्रातरुत्थाय यो मर्त्यः कपिलागलमस्तकात् ॥ च्युतं तु भक्त्या पानीयं शिरसा वन्दते शुचिः ॥
যি মর্ত্যই পুৱাতে উঠি, কপিলা ধেনুৰ গ্ৰীৱা আৰু মূৰৰ পৰা টোপা টোপা পৰি অহা পানযোগ্য জলক ভক্তিৰে মূৰ নোৱাই বন্দনা কৰে, সি শুচি আচৰণেৰে (পুণ্য লাভ কৰে)।
Verse 5
स तेन पुण्यतोयेन तत्क्षणाद्दग्धकिल्बिषः ॥ त्रिंशद्वर्षकृतं पापं दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥
সেই পুণ্যজলৰ দ্বাৰা সি সেই ক্ষণতে দোষ-পাপ দগ্ধ হৈ যায়; ত্ৰিশ বছৰে সঞ্চিত পাপ অগ্নিয়ে যেন ইন্ধন দহে তেনেদৰে দহি পেলায়।
Verse 6
कल्यमुत्थाय यो मर्त्यः कुर्यात्तासां प्रदक्षिणम् ॥ प्रदक्षिणी कृता तेन पृथिवी स्याद्वसुन्धरे ॥
যি মৰ্ত্য প্ৰভাতে উঠি সেই (গাইসমূহ)ৰ প্ৰদক্ষিণা কৰে, হে বসুন্ধৰা (ধনধাৰিণী পৃথিৱী), তাৰ দ্বাৰা যেন পৃথিৱীৰেই প্ৰদক্ষিণা সম্পন্ন হয়।
Verse 7
प्रदक्षिणेन चैकेन श्रद्धायुक्तेन तत्क्षणात् ॥ दशजन्मकृतं पापं तस्य नश्यत्यसंशयम् ॥
আৰু শ্ৰদ্ধাযুক্ত একমাত্ৰ প্ৰদক্ষিণাৰে, সেই ক্ষণতেই, তাৰ দহ জন্মত সঞ্চিত পাপ নিঃসন্দেহে নাশ পায়।
Verse 8
कपिलायास्तु मूत्रेण स्नायाच्चैव शुचिव्रतः । स गङ्गादिषु तीर्थेषु स्नातो भवति मानवः ॥
শুচিব্ৰত পালনকাৰীয়ে কপিলা (তাম্ৰবৰ্ণ) গাইৰ মূত্ৰেৰেো স্নান কৰিব; সেই মানুহ গঙ্গা আদি তীৰ্থত স্নান কৰা সদৃশ হয়।
Verse 9
तेन स्नानेन चैकेन भावयुक्तेन वै नरः ॥ यावज्जीवकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ॥
আৰু সেই একমাত্ৰ স্নানেই, ভাবযুক্তভাৱে কৰিলে, মানুহ জীৱনভৰ কৰা পাপৰ পৰা মুক্ত হয়; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 10
गवामस्थि ततोऽप्येतन्मृतगन्धेन दूषयेत् ॥ यावज्जिघ्रति तं गन्धं तावत्पुण्यैस्तु पूर्यते ॥
গাইৰ অস্থিও মৃতদেহৰ গন্ধে দুষিত হ’ব পাৰে; কিন্তু যিমানক্ষণ কোনোবাই সেই গন্ধ শোঁকে, সিমানক্ষণ সি পুণ্যৰে পৰিপূৰ্ণ হয়।
Verse 11
गवां कण्डूयनं श्रेष्ठं तथा च परिपालनम् ॥ तुल्यं गोशतदानस्य भयरोगादिपालने ॥
গৰুৰ সৰ্বোত্তম সেৱা হ’ল সিহঁতৰ খুজলি উপশম কৰা আৰু সুৰক্ষা-লালন পালন কৰা; ভয়, ৰোগ আদি পৰা ৰক্ষা কৰাটো শত গৰু দানৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 12
तृणादिकानि यो दद्यात्क्षुधितेन गवाऽह्निकम् ॥ गोमेधस्य फलं दिव्यं लभते मानवोत्तमः ॥
যি কোনো ভুখা গৰুক দৈনিক আহাৰ হিচাপে ঘাঁহ আদি তৃণবস্তু দিয়ে, হে মানবোত্তম, সি গোমেধ যজ্ঞৰ সৈতে সম্পৰ্কিত দিৱ্য ফল লাভ কৰে।
Verse 13
विमानैर्विविधैर्दिव्यैः कन्याभिरभितोऽर्पितैः ॥ सेव्यमानः सुगन्धैर्वै दीप्यमान इवाग्नयः ॥
সি নানাবিধ দিৱ্য বিমানৰে সন্মানিত হয়; চাৰিওফালে অৰ্পিত কন্যাসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত থাকে; সুগন্ধিৰ সেৱাত, সি জ্বলি উঠা অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান হয়।
Verse 14
सुवर्णकपिला पूर्वं द्वितीया गौरपिङ्गला ॥ तृतीया चैव रक्ताक्षी चतुर्थी गुडपिङ्गला ॥
প্ৰথমখন সুৱৰ্ণ-কপিলা; দ্বিতীয়খন গৌৰ-পিঙ্গলা (হালধীয়া-বাদামী); তৃতীয়খন ৰক্তাক্ষী (ৰঙা চকুৰ); চতুৰ্থখন গুড়-পিঙ্গলা, যাৰ বৰ্ণ গুড়ৰ দৰে মিঠা-বাদামী।
Verse 15
पञ्चमी बहुवर्णा स्यात्षष्ठी च श्वेतपिङ्गला ॥ सप्तमी श्वेतपिङ्गाक्षी त्वष्टमी कृष्णपिङ्गला ॥
পঞ্চমখন বহুবৰ্ণা (বহুৰঙীয়া) হওক; ষষ্ঠখন শ্বেত-পিঙ্গলা (সাদা-তাওনি); সপ্তমখন শ্বেত-পিঙ্গাক্ষী (সাদা-তাওনি চকুৰ); অষ্টমখন কৃষ্ণ-পিঙ্গলা (ক’লা-তাওনি)।
Verse 16
नवमी पाटला ज्ञेया दशमी पुच्छपिङ्गला ॥ एकादशी खुरश्वेता त्वेतासां सर्वलक्षणाः ॥
নৱমী পাটলা (গোলাপী বৰ্ণৰ) বুলি জানিবা; দশমী পুচ্ছপিঙ্গলা (বাদামী/সোনালী পুচ্ছযুক্ত); একাদশী খুৰশ্বেতা (শ্বেত খুৰযুক্ত)—এইসমূহেই সিহঁতৰ সমগ্ৰ পৰিচয়-লক্ষণ।
Verse 17
सर्वलक्षणसंयुक्ता सर्वालङ्कृतसुन्दरी ॥ ब्राह्मणाय प्रदातव्या भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी ॥
সকলো লক্ষণযুক্ত আৰু সকলো অলংকাৰে সুশোভিতা সুন্দৰী (গাই) ব্ৰাহ্মণক দান কৰিবলগীয়া; এই দান ভোগ আৰু মুক্তি—দুয়োটাই প্ৰদান কৰে বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 18
भुक्तिमुक्तिप्रदा तेषां विष्णुमार्गप्रदायिनी ॥
সিহঁতৰ বাবে এই দান ভোগ আৰু মুক্তি দুয়োটাই প্ৰদান কৰে, আৰু বিষ্ণুৰ মাৰ্গ (বিষ্ণুপথ) দেখুৱাই দিয়া বুলি বৰ্ণিত।
Verse 19
गोसहस्रं च यो दद्यादेकां वा कपिलां नरः ॥ सममेतत्पुरा प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
যি মানুহে হাজাৰ গাই দান কৰে, বা কেৱল এটা কাপিলা (বাদামী/তাম্ৰবৰ্ণ) গাই দান কৰে—এই দুয়ো সমান বুলি আগতেই লোকপিতামহ ব্ৰহ্মাই ঘোষণা কৰিছিল।
Inside Adhyaya 111
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī didactic frame, the discourse turns to dāna-vidhi centered on the kapilā (tawny) cow, introduced in an instructive, quasi-manual tone that foregrounds correct form (vidhāna) and the sacred status of the cow.
- Central event
A prescriptive exposition of kapilādhenudāna: the cow is to be donated with her calf, properly adorned (ornaments, gems), and given to a brāhmaṇa; the chapter then expands the ‘gift’ into a daily discipline of reverent interactions—honoring water fallen from the cow’s head, performing pradakṣiṇā, and śauca practices involving gomūtra—each framed as pāpa-kṣaya across vast time spans.
- Climax resolution
The merit is intensified through equivalence claims (one kapilā cow equals a thousand cows) and broadened ethically: go-sevā—grooming, protecting, and feeding hungry cattle—becomes a parallel (and ongoing) form of dharma, aligning ritual donation with sustained stewardship of living beings.
- Closing phalashruti
Giving a kapilā cow (with proper vidhāna) to a brāhmaṇa yields bhukti and mukti—worldly enjoyment/prosperity and final liberation—while daily reverence and care remove accumulated pāpa and confer tīrtha-like purity.
Geographical context
No specific terrestrial sites are named; the text references sacred waters in general terms via comparison to Gaṅgā and other tīrthas (gaṅgādi-tīrtha).
Tirtha focus
- Pilgrimage MeritMerit is internalized and portable: contact with the cow and her sanctifying ‘waters’ is treated as tīrtha-equivalent purification, producing pāpa-kṣaya comparable to (or exceeding) conventional tīrtha benefits, without requiring travel to a named site.
Ritual instructions
- Primary Ritualkapilādhenudāna (donation of a tawny cow) with ancillary daily go-sevā and purity observances
- BenefitPāpa-kṣaya across long temporal spans through daily reverence; dāna-phala magnified (one kapilā cow equated with a thousand cows); attainment of bhukti (worldly welfare) and mukti (liberation), with ethical merit accruing through sustained protection and nourishment of cattle.
The narrative frame
- Varāha (instructor voice; the chapter is framed as an instructional discourse within the Varāha–Pṛthivī setting, with a narrator-like presentation)Pṛthivī · Didactic, ritual-manual (vidhi) with emphatic phalaśruti; ethically exhortative when expanding into go-sevā
The emotional journey
- Dominant Rasaśānta (serene, dharmic assurance) with bhakti undertones
- Emotional ProgressionBegins with reverential instruction on sacred gifting → intensifies through sweeping pāpa-kṣaya and equivalence claims → settles into a steady ethic of daily care and responsibility → culminates in calm assurance of bhukti-mukti.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot site-specific: the chapter’s practice is home/agrarian-feasible (dāna to a brāhmaṇa; daily go-sevā). For modern observance, feasibility depends on ethical access to cattle care and lawful, humane donation practices rather than travel.
Frequently Asked Questions
The text instructs that merit is generated not only through formal dāna (donation) but also through sustained go-sevā: protecting, grooming, and feeding cattle. This frames moral action as both ritual correctness (vidhāna) and practical care, presenting an ethics of responsibility toward living beings that indirectly supports terrestrial well-being (Pṛthivī-centered stewardship).
No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal timing is specified. The practices are presented as daily or situational actions (e.g., prātaḥ—morning rising; kalyam utthāya—rising at an auspicious time; feeding when cattle are hungry), indicating a routine discipline rather than calendar-fixed observance.
While not explicitly ecological in modern terms, the chapter valorizes protection and maintenance of cattle (paripālana, kaṇḍūyana, feeding), which implies a model of terrestrial balance: sustaining domesticated animals as part of agrarian life and resource cycles. In a Varāha–Pṛthivī interpretive frame, these prescriptions function as practical stewardship supporting the stability and productivity of the Earth.
The chapter references Brahmā as lokapitāmaha and invokes Pitāmaha-niyoga (assignment by the Grandfather figure) regarding sacred presences associated with the kapilā cow. No royal dynasties or administrative lineages are named in the provided passage.
Ask anything about Adhyaya 111 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.